مسجد کبود (تبریز)
 | |
| اطلاعات اوليه | |
|---|---|
| بنيانگذار | جهانشاه بن شاهیوسف |
| تأسیس | ۸۷۰ق |
| کاربری | مسجد |
| مکان | تبریز |
| نامهای دیگر | گوی مسجد • مسجد جهانشاه • عمارت مظفریه • فیروزه اسلام |
| وقایع مرتبط | ویرانی پس از زلزله در سال ۱۱۹۳ق |
| معماری | |
| بازسازی | در سالهای مختلف |
| وبگاه | https://mozafariyeh.ir |
مسجد کبود یا مسجد جهانشاه، تنها مسجد باقیمانده از دوران قراقویونلوها در تبریز است که در سال ۸۷۰ق به دستور جهانشاه بن شاهیوسف ساخته شد. این مسجد بهخاطر کاشیهای لاجوردی و فیروزهای خود شهرت دارد و نامهای دیگری چون گویمسجد، مسجد شاهجهان، مجموعه مظفریه و فیروزه اسلام نیز دارد. گفته شده نام «مجموعه مظفریه» به این دلیل است که مسجد جزئی از مجموعهای بزرگتر شامل مسجد، خانه، صحن و کتابخانه بوده است.
بنای اصلی مسجد آجری است و سردر آن با کاشیهای معرق و کتیبههای آیات قرآن تزئین شده است. این مسجد دارای صحن مربعی، حوض وضو و شبستانهایی است و تختهسنگها و کتیبههای حجاریشده در آن نیز قابل مشاهدهاند. وقفنامه مسجد، امام جماعت و واعظ را از اهلسنت و متخلق به اخلاق حمیده تعیین کرده، اما کتیبهها و نشانهها نشاندهنده گرایش قراقویونلوها به تشیع و برخورد تساهلآمیز آنها با مسائل مذهبی است.
مسجد در زلزله سال ۱۱۹۳ق آسیب دید و مرمت آن از سال ۱۳۱۸ش تا ۱۳۵۵ش انجام شد. در بخش مقبره مسجد، قبور جهانشاه، همسرش جانبیگمخاتون و برخی از فرزندان او قرار دارد.
تاریخچه بنا
بنابر اطلاعات مندرج در کتیبه سردَر ورودی مسجد کبود، این مکان در سال ۸۷۰ق در حکومت قراقویونلوها و بهدستور ابوالمظفر جهانشاه بن قرایوسف از فرمانروایان قراقویونلو ساخته شده است.[۱] بنای این مسجد را به جانبیگم همسر ابوالمظفر جهانشاه یا صالحهخاتون دختر جهانشاه نسبت دادهاند.[۲] محمدجواد مشکور در کتاب تاریخ تبریز، نسبت بنای این عمارت به صالحهخاتون دختر جهانشاه بن قرایوسف را صحیحتر دانسته است.[۳]
علت نامگذاری
شهرت این بنا به کبود، بهدلیل وجود کاشیهایی به رنگ لاجوردی و فیروزهای بوده که ویژگی ممتاز معماری این مسجد است.[۴] نامهای دیگر این مسجد عبارتند از: گویمسجد[یادداشت ۱]، مسجد جهانشاه یا شاهجهان، عمارت، مسجد، مجموعه مظفریه[۵] و فیروزه اسلام.[۶] نام مجموعه مظفریه از آن جهت بوده که مسجد کبود در ابتدا بخشی از مجموعهای بزرگتر متشکل از مسجد، خانه، صحن و کتابخانه بوده است.[۷]
ویژگیها
مسجد کبود، معماری کهن ایرانی دارد و تنها بنایی است که از دوران فرمانروایی قراقویونلوها در تبریز باقی مانده است.[۸] بنای اصلی مسجد کبود، آجری است و سردر آن با کاشیهای معرق و کتیبههایی از آیات قرآن به خط ثلث و کوفی و رنگ لاجوردی تزئین شده است. این مسجد، یک صحن مربعیشکل، حوض بزرگی برای وضو و شبستانهایی در طرفین دارد. در بنای مسجد، تختهسنگهایی از جنس مرمر و کتیبههایی حجاریشده به نقوش اسلیمی[یادداشت ۲] قابل مشاهده است.[۹]
از دیگر ویژگیهای مسجد کبود این است که بر طبق مستندات تاریخی، قبور جهانشاه، همسرش جانبیگمخاتون و برخی از فرزندان او در بخش مقبره این مسجد قرار دارد.[۱۰]
نمادهای شیعه و اهلسنت
در وقفنامه مسجد کبود شرط شده است که امام جماعت آن باید شیخی متقی و متشرع، از صوفیه و متخلق به اخلاق حمیده و دارای مذهب اهلسنت باشد. برای واعظ مسجد هم شرط تبعیت از مذهب اهلسنت آمده است؛[۱۱] با این حال در سردر و کتیبه اصلی مسجد، بالای نام جهانشاه، نام ائمه(ع) آمده که بهدلیل تخریب، ناخوانا شده است.[۱۲] همچنین عبارت علی ولی الله بر دیوارهای این مسجد منقّش شده است.[۱۳]
بنابر گفته برخی نویسندگان، بررسی وقفنامه و کتیبههایی با نام ائمه(ع)، حسنین(ع) و سوره کوثر که در شأن حضرت فاطمه(س) نازل شده، حاکی از گرایش قراقویونلوها به مذهب تشیع است، اما وجود کتیبههایی با نام خلفا و مضامین عرفانی و صوفیانه نشان میدهد که آنان دارای تعصبات مذهبی شیعه نبوده و در امر دین و مذهب با تساهل برخورد میکردهاند.[۱۴]
مرمت و بازسازی
در زلزلهای که در سال ۱۱۹۳ق در تبریز روی داد، بدنه اصلی مسجد کبود آسیب دید و گنبد آن هم ویران شد.[۱۵] مرمت مسجد در سال ۱۳۱۸ش شروع و سردر آن تعمیر شد. سپس در سالهای ۱۳۲۷ و ۱۳۲۸ش بازسازی بعضی دیوارهای مسجد بهدست اسماعیل دیباج و حاج ابوالقاسم معمار صورت گرفت. در سال ۱۳۵۲ش نیز کار بازسازی گنبد اصلی، بهدست رضا معماران انجام شد که در سال ۱۳۵۵ش به پایان رسید.[۱۶]
نگارخانه
-
سردر ورودی مسجد -
نمایی از داخل مسجد -
نمایی از پشت مسجد -
نمایی از داخل مسجد -
مسجد کبود بعد از زلزله سال ۱۱۹۳ق و پیش از بازسازی
پانویس
- ↑ کبیرمظاهر و دیگران، «ریختشناسی معماری مسجد کبود تبریز»، ص۸.
- ↑ کبیرمظاهر و دیگران، «ریختشناسی معماری مسجد کبود تبریز»، ص۸.
- ↑ مشکور، تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری، ۱۳۵۲ش، ص۶۵۳.
- ↑ «جانمایههای آهنگ آیات در نقش نواهای مسجد کبود»، مجله گلستان قرآن، ص۲۱.
- ↑ «نماد هنر و زیبایی تبریز در مسجد کبود تبریز»، پایگاه خبری تیتر برتر.
- ↑ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، شهرستان تبریز، ۱۳۸۰ش، ص۱۳۶.
- ↑ کبیرمظاهر و دیگران، «ریختشناسی معماری مسجد کبود تبریز»، ص۹.
- ↑ کبیرمظاهر و دیگران، «ریختشناسی معماری مسجد کبود تبریز»، ص۹.
- ↑ «جانمایههای آهنگ آیات در نقش نواهای مسجد کبود»، مجله گلستان قرآن، ص۲۱؛ «نماد هنر و زیبایی تبریز در مسجد کبود تبریز»، پایگاه خبری تیتر برتر.
- ↑ کبیرمظاهر و دیگران، «ریختشناسی معماری مسجد کبود تبریز»، ص۸و۱۰.
- ↑ نعمتی بابایلو و مطمئن، «بازتاب اندیشههای دینی قراقویونلوها در کتیبههای مسجد کبود تبریز»، ص۱۰۵.
- ↑ نعمتی بابایلو و مطمئن، «بازتاب اندیشههای دینی قراقویونلوها در کتیبههای مسجد کبود تبریز»، ص۱۰۵.
- ↑ سرافرازی، «شعائر شیعی بر سکههای اسلامی تا شگلگیری حکومت صفویان»، ص۲۲.
- ↑ نعمتی بابایلو، مطمئن، «بازتاب اندیشههای دینی قراقویونلوها در کتیبههای مسجد کبود تبریز»، ص۱۱۱.
- ↑ «جانمایههای آهنگ آیات در نقش نواهای مسجد کبود»، مجله گلستان قرآن، ص۲۱.
- ↑ «جانمایههای آهنگ آیات در نقش نواهای مسجد کبود»، مجله گلستان قرآن، ص۲۱.
یادداشت
منابع
- «جانمایههای آهنگ آیات در نقش نواهای مسجد کبود»، مجله گلستان قرآن، شماره ۲۰، مرداد ۱۳۷۹ش.
- سرافرازی، «شعائر شیعی بر سکههای اسلامی تا شگلگیری حکومت صفویان»، در مجله شیعهشناسی، شماره ۵۱، پاییز ۱۳۹۴ش.
- کبیرمظاهر، محمدباقر، و حامد مظاهرانی و مهناز پیروی، «ریختشناسی معماری مسجد کبود تبریز»، مطالعات معماری ایران، شماره ۶، ۱۳۹۳ش.
- مشکور، محمدجواد، تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری، انتشارات انجمن آثار ملی.
- فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، شهرستان تبریز. سازمان جغرافیای نیروهای مسلح، ۱۳۸۰ش.