مسجد خیف
| اطلاعات اوليه | |
|---|---|
| کاربری | مسجد |
| مکان | مکه |
| وقایع مرتبط | ایراد یکی از خطبههای پیامبر(ص) در حجة الوداع • نماز گزاردن پیامبران در این مسجد |
| مشخصات | |
| مساحت | ۲۵ هزار مترمربع |
| وضعیت | فعال در ایام حج |
| معماری | |
| بازسازی | در دورههای مختلف |
مسجد خَیف مهمترین مسجد سرزمین منا در مکه که در دامنه کوه صفائح در منا واقع شده و نام آن از واژه «خیف» بهمعنای دامنه کوه یا زمین بلندتر میان دو کوه گرفته شده است. این مسجد در روایات شیعه محل نمازگزاران هفتصد تا هزار پیامبر، محل نماز پیامبر اسلام(ص) و ایراد یکی از خطبههای حجةالوداع، محل تجلی خداوند بر حضرت ابراهیم(ع) در دعای سمات، و محل اعلام جانشینی امام علی(ع) توسط جبرئیل در حجةالوداع بوده است. امام صادق(ع) به نماز و ذکر در آن توصیه کرده و ثواب فراوانی برای آن نقل شده است.
بنای اولیه مسجد در سال پنجم هجری همزمان با جنگ خندق و در محل امضای پیمان مشرکان مکه با قبایل عرب ساخته شد؛ پس از تخریب با سیل جاریشده در سال ۲۴۰ق بازسازی و در سال ۸۷۴ق توسط سلطان قایتبای مملوکی تجدید بنا شد. توسعههای بعدی در سالهای ۱۳۹۲ق و ۱۴۰۷ق مساحت آن را به حدود ۲۵ هزار مترمربع رساند. امروزه مسجد چهار مناره دارد و تنها در ایام بیتوته در منا باز میشود.
اهمیت و جایگاه
در حدیثی از امام باقر(ع)، هفتصد پیامبر[۱] و در حدیثی دیگر هزار پیامبر[۲] در این مسجد نماز گزاردهاند. در برخی روایات اهل سنت، این تعداد ۷۰ نفر ذکر شده است.[۳] پیامبر اسلام نیز در این مسجد نماز خوانده و یکی از خطبههای او در حجة الوداع در این مسجد ایراد شده است.[۴]
در دعای سمات بیان شده که خداوند در این مکان بر حضرت ابراهیم تجلی کرد.[یادداشت ۱] دومین مرتبهای که جبرئیل در حجة الوداع پیامبر را مأمور اعلام جانشینی امام علی(ع) و بیعت گرفتن از مردم برای او میکند نیز در این مسجد بوده است.[۵]
محل نماز پیامبر اکرم در این مسجد جلو مناره کنونی بوده که در گذشته گنبدی بزرگ بر فراز آن قرار داشت. امام صادق(ع) به نماز خواندن در این مسجد توصیه کردهاند،[۶] و برای نماز و ۱۰۰ بار تسبیح و تهلیل و تحمید در این مسجد نیز ثواب زیادی نقل شده است.[۷] جمعآوری سنگریزه از این مسجد برای رمی جمرات نهی شده است.[۸]
در نقلی از اهل سنت، مدفن حضرت آدم در کنار هفتاد پیامبر دیگر این مسجد دانسته شده است.[۹]
خَیْف (به فتح اول و سکون یاء) در لغت به دامنه کوه یا زمینی گفته میشود که میان دو کوه قرار دارد یا از زمینهای همجوار خود بلندتر باشد.[۱۰] [۱۱]

تاریخچه مسجد
بر اسا منابع تاریخی، در سال پنجم هجرت، مشرکان مکه به تحریک یهودیان، پیمان اتحادی را با برخی از قبایل عرب امضا کردند تا به مدینه حمله کنند و ریشه اسلام را از اساس برکنند. این حمله به جنگ خندق معروف شد. محلی که آنان برای امضای این پیمان انتخاب کردند، جایی بود که بعدها مسجد خیف در آنجا بنا گردید و مساحت اولیه آن حدود ۱۵۰۰ مترمربع بود. در سال ۲۴۰ق سیل آن را تخریب کرد، سپس بر جای آن مسجدی بنا گردید و سیلبندی ساخته شد تا حفاظ مسجد باشد. طول مسجد تا این دوران ۱۲۰ متر و عرض آن ۵۵ متر بود که مجموع مساحت آن، بیش از ۶۳۸۰ مترمربع میشد.[۱۲]
این مساحت، مسجد خیف را در زمره بزرگترین مساجد شبهجزیره قرار داد که حتی از مسجدالحرام نیز در آن زمان بزرگتر بود. این مسجد در سال ۸۷۴ق توسط سلطان قایتبای از سلاطین مملوکی مصر، پس از آن که خرابیهای فراوانی بر آن وارد آمده بود، بازسازی شد و دیوارهای آن از سنگ و گچ ساخته شد. همچنین روی محراب آن قبهای بزرگ و مرتفع ساخته شد، چنانکه در میانه مسجد نیز قبهای بنا گردید. بنای کهنه و عظیم مسجد تا عصر اخیر بود و در وسط آن بقعهای بوده است که مناره هم داشته و مشهور به مقام ابراهیم بوده است. در بازسازی سال ۱۳۹۲ق، رواقهای متعددی برای آن ساخته شد و مساحت کلی به حدود ۲۳۶۶۰ مترمربع رسید.[۱۳]
به گزارش سایت سازمان حج و زیارت، در سال ۱۴۰۷ق طرح توسعه و تکمیل مسجد آغاز و مساحت آن به حدود ۲۵ هزار مترمربع رسید. امروزه چهار مناره آن، که بسیار از یکدیگر فاصله دارند، در کنار کوه، در مسیر جمرات سهگانه جلوه زیبایی به مسجد بخشیدهاند. درِ این مسجد تنها در ایام بیتوته در منا باز میشود و در طول سال تقریباً مسدود است.[۱۴]
پانویس
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۱۴.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۱۹.
- ↑ ابن حجر عسقلانی، المطالب العالیه، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۳۷۴؛ قائدان، تاریخ و آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۵ش، ص۱۸۷.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۱۹.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۵۷.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۱۹.
- ↑ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۳۰.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۴۷۸.
- ↑ فاکهی، اخبار مکه، ج۴، ص۲۶۸. جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۱ش، ص۱۳۹.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۱۹.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۳۹۹ق، ج۲، ص۴۱۲. قائدان، تاریخ و آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۵ش، ص۱۸۷.
- ↑ جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۹ش، ص۱۳۹.
- ↑ جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۹ش، ص۱۳۹و۱۴۰.
- ↑ ارائه خدمات پزشکی رایگان در مکه مکرمه، سایت حج و زیارت.
یادداشت
- ↑ وَ بِمَجْدِک الَّذِی تَجَلَّیتَ بِهِ لِمُوسَی کلِیمِک علیهالسلام فِی طُورِ سَینَاءَ وَ لِإِبْرَاهِیمَ علیهالسلام خَلِیلِک مِنْ قَبْلُ فِی مَسْجِدِ الْخَیف.
منابع
- ارائه خدمات پزشکی رایگان در مکه مکرمه، سایت حج و زیارت، تاریخ انتشار: ۱۱ دی ۱۳۸۸ش.
- جعفریان، رسول، آثار اسلامی مکه و مدینه، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۹ش.
- قائدان، اصغر، تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرمه و مدینه منوره، تهران، مشعر، ۱۳۸۵ش.
- حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۹۹ق.
- شیخ صدوق، محمد بین علی، من لا یحضره الفقیه، قم ، نشر جامعه مدرسین، ۱۴۱۳ق. چاپ دوم.
- عسقلانی، احمد بن علی، المطالب العالیه، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۱۴ق.
- طبرسی، احمد بن علی، الإحتجاج علی أهل اللجاج، مشهد، نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق.
- فاکهی، محمد بن اسحاق، اخبار مکه، تحقیق: عبدالملک بن عبدالله بن دهیش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.