بصره
 | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| کشور | عراق |
| استان | بصره |
| زبان | عربی |
| مذهب | شیعه |
| اطلاعات تاریخی | |
| نام قدیم | بُصیره |
| سال تأسیس | سال ۱۴ هجری قمری |
| قدمت | ۱۴ قرن |
| پیشینه اسلام | سال ۱۴ هجری |
| پیشینه تشیع | قرن اول |
| وقایع مهم | جنگ جمل، قیام ابراهیم بن عبدالله، انتفاضه شعبانیه |
| اماکن | |
| زیارتگاه | قدمگاه امام کاظم(ع)، مقام زینالعابدین(ع) |
| مساجد | مسجد محسن محاسن، مسجد بستان قصب، مسجد الرواف |
بصره شهری در جنوب عراق با اکثریت جمعیت شیعه، از زمان تأسیس در سال ۱۴ هجری به یکی از مراکز مهم علمی و حدیثی تبدیل شد. پیش از دوران امام علی(ع)، بصره عمدتاً تحت تسلط عثمانیها بود و شیعیان پراکنده بودند، اما پس از جنگ جمل، این شهر به یکی از پایگاههای اصلی شیعیان تبدیل شد. بصره جایگاه برجستهای در فرهنگ و ادب داشته و شاعران نامدار شیعه مانند فرزدق و سید حمیری از این شهر برخاستهاند. شیعیان بصره در طول تاریخ علیه حاکمان قیام کردهاند که از جمله آنها قیام عبدالله و انتفاضه شعبانیه است.
آموزش قرآن، سنت و فقه را سرآغاز حرکت علمی بصره دانستهاند که با حضور صحابه و تابعین برجسته، این شهر را به مرکز مهمی در قرائت، تفسیر، فقه، حدیث، شعر، تصوف تبدیل کرد بهطوری که علمای بصره با هدایت امام علی(ع)، علم نحو را پایهگذاری کردند و همچنین، خلیل بن احمد در بصره نخستین فرهنگ لغت عرب، کتاب العین، و اصول علم عروض را تدوین کرد.
به گفته پژوهشگران، پیشگامان حدیثی شیعه در بصره، با داشتن صحیفه و کتاب از امام علی(ع)، جریانی حدیثی فعال را در عصر حضور اهل بیت(ع) بنیان نهادند. حضور امام کاظم(ع) و امام رضا(ع) و مهاجرت علما به این شهر، جایگاه حدیثی شیعه را تقویت کرد و بصریان با دقت در وثاقت راویان، به تدوین کتب حدیثی پرداختند.
بصره علاوهبر مساجد متعدد، از جمله مسجد جامع بصره که به مسجد خطوة امام علی(ع) مشهور است، دارای سیزده زیارتگاه و قدمگاهها و مقامات منسوب به ائمه(ع) و پیامبران است. همچنین مقابر شخصیتهای مهم تاریخی مانند زید بن صوحان و علی بن یقطین در بصره قرار دارد.
تاریخچه و جایگاه
بصره، شهری تاریخی در جنوب عراق، ابتدا منطقهای مسکونی بوده[۱] و در سال ۱۴ق در زمان خلافت عمر بن خطاب[۲] توسط عتبة بن غزوان بهعنوان اردوگاه نظامی[۳] برای فتح سرزمینهای فارس ساخته شد.[۴] نام اولیه آن بُصیره به معنای بصره کوچک بود.[۵] این شهر محل سکونت بسیاری از صحابه و تابعین بوده[۶] بهطوری که تعداد راویان بصری در کتب صحاح سته (منابع حدیثی اهلسنت)، ۹۵۸ نفر ذکر شده[۷] و هشت تن از شهدای واقعه کربلا، از بصریان شمرده شدهاند.[۸] بصره، محل وقوع جنگ جمل بود[۹] که بهدلیل حمایت مردمش از طلحه و زبیر و برافروختن آتش جنگ، مورد مذمت امام علی(ع) در خطبههای ۱۳ و ۱۴ نهج البلاغه قرار گرفته است.[۱۰] البته محمدباقر مجلسی با استناد به روایتی از امام علی(ع)، اهل بصره را ستوده و قاریان، عابدان و تاجران این شهر را بهترینها معرفی کرده است.[۱۱]
بصره بهعنوان یکی از مکانهای وقوع رخدادهای آخرالزمان و خروج دجال ذکر شده است.[۱۲] امروزه بصره مرکز استان بصره و تنها بندر عراق است.[۱۳]
تشیع در بصره
برخی محققان معتقدند که مردم بصره در زمان امامت حضرت علی(ع) عمدتاً پیرو عثمان و مخالف ایشان بودند،[۱۴] که با توجه به وقوع جنگ جمل[۱۵] و روایاتی مبنی بر عثمانیمذهب بودن اهالی بصره، این نظریه تقویت میشود.[۱۶] بااینحال، برخی دیگر معتقدند این دیدگاه ممکن است تحت تاثیر تاریخنگاری عثمانیان شکل گرفته باشد[۱۷] و شواهدی از وجود تشیع در بصره پیش از حکومت امام علی(ع)[۱۸] و تبدیل آن به یکی از مراکز مهم شیعه پس از جنگ جمل وجود دارد.[۱۹] نامه امام حسین(ع) به بزرگان بصره نیز گواه حضور شیعیان در این شهر دانسته شده است.[۲۰]
به گزارش تاریخنگاران، در دوران خلافت عباسیان، بصره شاهد سرکوب شیعیان و تخریب خانهها و نخلستانهای آن بود.[۲۱] بااینحال، قل شده که خلیل بن احمد از دانشمندان قرن دوم هجری هنگام ترک بصره به خراسان با بدرقه سه هزار نفر از علمای شیعه تا دروازه شهر همراهی شد.[۲۲] گفته شده در سال ۲۱۰ قمری، مدرسه بصره دارای ۷۰۰ استاد و ۱۱ هزار دانشجو، عمدتاً شیعه، بود.[۲۳]
جایگاه علمی بصره
ابنخلدون معتقد است که پیشرفت علمی بصره و کوفه در صدر اسلام، بهدلیل اسلام و فتوحات اسلامی بوده است.[۲۴] آموزش قرآن، سنت و فقه، سرآغاز حرکت علمی این شهر دانسته شده است.[۲۵] به گفته برخی مورخان، ابوموسی اشعری، در بصره ساکن شد[۲۶] و به دستور خلیفه دوم، به آموزش قرآن و سنت پرداخت.[۲۷] گفته شده تمرکز فراوان تابعان بصره بر قرائت قرآن منجر به تشکیل گروه بزرگی تحت عنوان قراء در این شهر شد[۲۸] و ابوعمرو بن علاء نماینده اصلی قرائت بصره در قرائات سبع شناخته شد.[۲۹] مفسرانی چون عبدالله بن عباس،[۳۰] حسن بصری، قتاده بن دعامه سدوسی و ابو صالح باذان بصری نیز در این شهر فعالیت داشتند.[۳۱]
براساس نقل مورخان، عمران بن حصین[۳۲] و انس بن مالک،[۳۳] از یاران پیامبر(ص)، برای آموزش فقه راهی بصره شده بودند. پس از آنان، تابعینی چون جابر بن زید ازدی، حسن بصری و محمد بن سیرین در مساجد بصره به آموزش فقه پرداختند و مرجع مردم در مسائل دینی شدند.[۳۴]
طبق نقل تاریخنگاران، با گسترش اسلام و ورود غیرعربها، علمای بصره علم نحو را پایهگذاری کردند.[۳۵] به گفته سید محسن امین، نویسنده کتاب اعیان الشیعه، اصول نحو توسط امام علی(ع) پایهگذاری و توسط ابوالاسود دؤلی توسعه یافت.[۳۶] بصره در حدیث، قرائت، شعر، تصوف و به ویژه علم نحو، که سیبویه و اخفش[۳۷] از دانشمندان برجسته آن بودند، نسبت به کوفه برتری داشت.[۳۸] همچنین، خلیل بن احمد در بصره نخستین فرهنگ لغت عرب، کتاب العین،[۳۹] و اصول علم عروض[۴۰] را تدوین کرد.
جریان حدیثی بصره
سید اکبر موسوی، پژوهشگر حدیث، از پیشگامان حدیثی شیعه در بصره را خِلاس بن عَمرو هجری معرفی میکند که از اصحاب امام علی(ع) بود. او کتاب و صحیفهای از امام علی(ع) داشت و از آن روایت نقل میکرد.[۴۱] همچنین، عماره بن جوین بصری، کتابی با نام «صحیفة الوصی» شامل سخنان امام علی(ع) را در بصره داشت و از آن حدیث نقل میکرد.[۴۲]
به باور پژوهشگران، جریان حدیثی در بصره در عصر حضور اهل بیت(ع) فعال بود.[۴۳] به گفته سید اکبر موسوی، حبس امام کاظم(ع) و توقف کوتاه امام رضا(ع) در بصره، فرصتی برای شیعیان فراهم کرد تا با این دو امام دیدار کرده و روایت دریافت کنند، که این امر جایگاه حدیثی شیعه در بصره را تقویت کرد.[۴۴] همچنین، حضور صحابه و شاگردان اهل بیت(ع) مانند حماد بن عیسی و جُنْدُب بن عبدالله بَجَلی، باعث مهاجرت علما به بصره شد، بهطوری که ابراهیم بن هاشم نیز بهدلیل حضور حماد بن عیسی به این شهر مهاجرت کرد.[۴۵]
از اواخر قرن دوم هجری، کتب حدیثی فراوانی در زمینه شناخت صحابه و جرح و تعدیل راویان نوشته شد.[۴۶] بصریان در نقل احادیث به بررسی قوت و ضعف راویان و همچنین صحت و سقم روایات اهمیت میدادند و تنها در صورتی حدیثی را نقل میکردند که از وثاقت راوی اطمینان داشتند.[۴۷] از محدثان شیعه در بصره میتوان به ابوعبدالله بن علی بن حموی بصری، حسین بن احمد بصری و عبدالباقی بن محمد بن عثمان اشاره کرد.[۴۸]
قیامهای شیعیان
به گفته عبدالحسین شهیدی، پژوهشگر تاریخ، در سال ۳۸ق، نخستین قیام شیعیان بصره علیه عبدالله بن حضرمی، والی اموی، رخ داد و مردم او و همراهانش را به آتش کشیدند.[۴۹] در سال ۴۱ق، قیام حَران بن ابان سرکوب شد و در سال ۴۵ق، زیاد بن ابیه والی بصره، شیعیان بسیاری را به قتل رساند.[۵۰] طبق نقل کتاب مقاتل الطالبین، قیام زید بن علی در سال ۱۲۲ق با وجود آغاز از کوفه، نیروهای عمده خود را از بصره و دیگر شهرهای عراق گرفت.[۵۱] در سال ۱۴۴ق، قیام ابراهیم بن عبدالله با بیعت مردم بصره مواجه شد[۵۲] که در پی آن، ۲۰ هزار نفر شهید و ۵۵ نفر از برجستگان شیعه به دار آویخته شدند.[۵۳]
در سپتامبر ۱۹۱۴م، اشغال فاو و بصره توسط انگلیسیها منجر به شورش انقلابی مردم شد. علمای بصره از مراجع نجف، کربلا و کاظمین درخواست حمایت کردند و عشایر شیعه برای نبرد تحریک شدند.[۵۴] این قیام پس از چند ماه توسط انگلیسیها سرکوب شد.[۵۵] در مارس ۱۹۹۱م، قیام شعبانیه عراق بهدلیل نارضایتی از حکومت بعث و ویرانیهای جنگ، از بصره آغاز شد.[۵۶] این قیام که بزرگترین چالش داخلی عراق در دوره صدام حسین محسوب میشود،[۵۷] توسط حکومت عراق و با همکاری سازمان مجاهدین خلق ایران سرکوب گردید.[۵۸]
اماکن مذهبی و تاریخی
- مساجد: بیش از سی مسجد جامع و مکان عمومی در بصره وجود دارد، از جمله مسجد محسن محاسن، مسجد الرواف، مسجد بستان قصب،[۵۹] جامع العرب، جامع السیف و جامع کوت الحمدانی.[۶۰] مسجد جامع بصره، اولین مسجد جامع عراق،[۶۱] که بهدلیل حضور امام علی(ع) در آن به مسجد خطوة امام علی(ع)[۶۲] یا مسجد امام علی(ع)[۶۳] شهرت دارد. ابنبطوطه جهانگرد مشهور قرن هشتم هجری، بزرگترین مسجد بصره را متعلق به شیعیان با هفت مناره که یکی از آنها متحرک است توصیف کرده است.[۶۴]
- زیارتگاهها: ناصر خسرو جهانگر قرن پنجم در سفرنامه خود، سیزده زیارتگاه متعلق به امام علی (ع) را در بصره ذکر کرده است، از جمله مشهد بنی مازن. [۶۵]همچنین قدمگاهها و مرقدهای متعددی متعلق به امام کاظم(ع)، امام رضا(ع)، امام زمان(عج)،[۶۶] امام سجاد(ع) و خضر نبی(ع) در بصره وجود دارد.[۶۷] آرامگاه شخصیتهای مذهبی صدر اسلام مانند طلحه، زبیر، زید بن صوحان و علی بن یقطین نیز در این شهر قرار دارد.[۶۸] مقبره سلیمان بن رزین، مرقد ثروان بن حسن،[۶۹] مزار ابوعبیدالله احمد بن عیسی بن زید بن زینالعابدین(ع) و جمعی از شهدای جنگ جمل،[۷۰] بقعه حارث بن نوفل، فرمانده بصره در جنگ صفین و بقعه طاهر بن قاسم از دیگر زیارتگاههای بصره هستند.[۷۱]
- کتابخانه و حسینیه: کتابخانه عباسیه را از جمله آثار تاریخی شهر بصره ذکر کردهاند[۷۲] که حدود ۱۵۰۰ نسخه خطی در علوم مختلف از منابع شیعه و اهل تسنن در آن نگهداری میشود.[۷۳] حسینیه داوود العاشور یکی از حسینیههای مشهور بصره دانسته شده[۷۴] که در سال ۱۹۹۱ بنا شد.[۷۵]
- مشاهیر: بصره مهد بزرگان فرهنگی و ادبی بسیاری بوده است، از جمله فرزدق (شاعر)،[۷۶] سید حمیری (شاعر شیعه)،[۷۷] محمد بن احمد بن عبدالله ادیب (شاعر)،[۷۸] عامر بن عامر (عارف و شاعر قرن هشتم) و محمد بن صالح (نویسنده شیعه قرن دهم).[۷۹]
_%D8%AF%D8%B1_%D8%A8%D8%B5%D8%B1%D9%87.jpg)
پانویس
- ↑ حسینی و دیگران، «تاثیر جغرافیای محیطی بر اخلاق و رفتار مردم بصره در عصر امام علی (ع)»، ص۵۹.
- ↑ قضاة، مدرسة الحدیث فی البصرة حتی القرن الثالث الهجری، ۱۴۱۹ق، ص۴۴.
- ↑ شهیدی، «بصره»، ص۲۶۲.
- ↑ قضاة، مدرسة الحدیث فی البصرة حتی القرن الثالث الهجری، ۱۴۱۹ق، ص۴۴.
- ↑ شهیدی، «بصره»، ص۲۶۲.
- ↑ امین، مدرسة الحديث في البصرة حتى القرن الثالث الهجري، ۱۴۱۹ق، ص۲۵.
- ↑ امین، مدرسة الحديث في البصرة حتى القرن الثالث الهجري، ۱۴۱۹ق، ص۲۱۰- ۳۵۲.
- ↑ سلطانی، «تشیع بصره در قرون اولیه»، ص۳۷.
- ↑ المدنی، وقعة الجمل، ۱۴۲۰ق، ص۱۱۶.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمؤمنین(ع)، ۱۳۸۶ش، ج۹، ص۲۳۵.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۲، ص۲۵۶.
- ↑ ابنطاووس، التشريف بالمنن في التعريف بالفتن، ۱۴۱۶ق، ص۲۶۶.
- ↑ رحمانی، «شهر بصره عراق و رخداد ظهور»، ص۹۸.
- ↑ سلطانی، تشیع بصره در قرون نخستین، ص۲۶.
- ↑ دینوری، الاخبار الطوال، ۱۳۳۰ق، ص۱۴۹.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۶، ص۳۲۵.
- ↑ سلطانی، تشیع بصره در قرون نخستین، ص۲۶.
- ↑ عظیمی شوشتری، «تاریخ گرایش مردم بصره به عثمانیه»، ص۱۴۳؛ سلطانی، تشیع بصره در قرون نخستین، ص۲۷.
- ↑ شهیدی، «بصره»، ص۲۶۵
- ↑ عظیمی شوشتری، «تاریخ گرایش مردم بصره به عثمانیه»، ص۱۴۲؛ ابننما حلى، مثير الأحزان، ۱۴۰۶ق، ص۲۷
- ↑ شهیدی، «بصره»، ص۲۶۳.
- ↑ موسوی خوانساری، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، ج۳، ص۲۹۰.
- ↑ شهیدی، «بصره»، ص۲۶۵.
- ↑ هوشمند ص۱۲۷ به نقل مقدمه ابن خلدون ص۴۲۹.
- ↑ عسقلانی، الإصابة في تمييز الصحابة، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۵۸۵ِِِ؛ قضاة، مدرسة الحدیث فی البصرة حتی القرن الثالث الهجری، ۱۴۱۹ق، ص۵۵.
- ↑ ذهبی، تاريخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۱۶۶.
- ↑ قضاة، مدرسة الحدیث فی البصرة حتی القرن الثالث الهجری، ۱۴۱۹ق، ص۵۵.
- ↑ پاکتچی، «بصره»، ص۲۰۷.
- ↑ پاکتچی، «بصره»، ص۲۰۷.
- ↑ قضاة، مدرسة الحدیث فی البصرة حتی القرن الثالث الهجری، ۱۴۱۹ق، ص۵7
- ↑ جلالیان، تاریخ تفسیر قرآن کریم، ۱۳۷۸ش، ص۸۶.
- ↑ عسقلانی، الإصابة في تمييز الصحابة، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۵۸۵.
- ↑ قضاة، مدرسة الحدیث فی البصرة حتی القرن الثالث الهجری، ۱۴۱۹ق، ص۶۱.
- ↑ قضاة، مدرسة الحدیث فی البصرة حتی القرن الثالث الهجری، ۱۴۱۹ق، ص۶۱.
- ↑ قضاة، مدرسة الحدیث فی البصرة حتی القرن الثالث الهجری، ۱۴۱۹ق، ص54
- ↑ امین، سید محسن، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۶۱.
- ↑ قضاة، مدرسة الحدیث فی البصرة حتی القرن الثالث الهجری، ۱۴۱۹ق، ص۷۰.
- ↑ علی اکبر عباسی و اصغر منتظر القائم و مریم پروینیان «تبیین و تحلیل سیر ارتباط علمی دانشمندان اصفهان و بصره در سه قرن اول هجری با تاکید بر علم حدیث»، ص۹۹.
- ↑ ابنندیم، کتاب الفهرست، ص۴۹؛ یاقوت حموی، معجم الادباء، ج۳، ص۱۲۶۱ و ۱۲۷۱.
- ↑ سیرافی ابوسعید، کتاب اخبار النحویین البصریین، ۱۳۷۳ق، ص۳۱.
- ↑ موسوی، «جریان حدیثی امامیه در بصره(عصر حضور)»، ص۱۰۴.
- ↑ موسوی، «جریان حدیثی امامیه در بصره(عصر حضور)»، ص۱۰۵.
- ↑ موسوی، «جریان حدیثی امامیه در بصره(عصر حضور)»، ص۱۰۳.
- ↑ موسوی، «جریان حدیثی امامیه در بصره(عصر حضور)»، ص۱۱۲.
- ↑ محمدعلی مهدوی راد، آتنا بهادری، «سفرهای حدیث پژوهی شیعیان به عراقین (کوفه و بصره)»، ص۱۵۰.
- ↑ قضاة، مدرسة الحدیث فی البصرة حتی القرن الثالث الهجری، ۱۴۱۹ق، ص۴۹۴.
- ↑ خطيب بغدادی، أحمد بن علی، الكفاية في علم الرواية، مدینه، ج۱، ص۱۵۷؛ قضاة، مدرسة الحدیث فی البصرة حتی القرن الثالث الهجری، ۱۴۱۹ق، ص۳۶۷ و ۴۰۳.
- ↑ شهیدی، «بصره»، ص۲۶۶ و ۲۶۷.
- ↑ شهیدی، «بصره»، ص۲۶۳.
- ↑ شهیدی، «بصره»، ص۲۶۳.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۴۱۹ق، ص۱۳۲.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۳۷۹ق، ج۲، ص۳۷۷ - ۳۷۸؛ طبری، تاریخ طبری، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۳۰۰ و ۳۱۳ و ۳۱۶
- ↑ شهیدی، «بصره»، ص۲۶۳.
- ↑ انگلیس و جنبش استقلالطلبی شیعیان عراق، مندرج در سایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای اسلامی.
- ↑ نگاهی به انقلاب ۱۹۲۰ عراق؛ قیام مردمی علیه استعمار انگلیس، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۲۰۰.
- ↑ الحکیم، عذاب بلا نهایه، ۱۹۹۳م، ص۱۱۷.
- ↑ نقش منافقین در سرکوب انتفاضه شعبانیه، روزنامه قدس.
- ↑ شهیدی، «بصره»، ص۲۶۵.
- ↑ شهیدی، «بصره»، ص۲۶۵.
- ↑ شانواز و منتشلو، «بررسی جایگاه مسجد جامع بصره از تأسیس تا پایان امویان»، ص۷۰.
- ↑ «مسجد خطوه امام علی(ع) معروف به مسجد جامع بصره در عراق»، خبرگزاری صداوسیما.
- ↑ مقدس، راهنمای اماکن زیارتی و سیاحتی در عراق، ۱۳۸۷ش، ص۲۸۰.
- ↑ شهیدی، «بصره»، ص۲۶۳.
- ↑ ناصر خسرو، سفرنامه، ۱۳۸۲ش، ص۱۰۵.
- ↑ احمدی، پژوهشی نو درباره مراقد بصره، ص۲۳۲.
- ↑ رحمانی، «شهر بصره عراق و رخداد ظهور»، ص۹۹ - ۱۰۱.
- ↑ رحمانی، «شهر بصره عراق و رخداد ظهور»، ص۹۹ - ۱۰۱.
- ↑ احمدی، پژوهشی نو درباره مراقد بصره، ص۲۳۵
- ↑ شهیدی، «بصره»، ص۲۶۵.
- ↑ شهیدی، «بصره»، ص۲۶۵.
- ↑ امیراحمدیان، «بصره»، ص۱۹۶.
- ↑ بیاتی، «میراث شیعه در کتابخانه عباسیه بصره - عراق»، ص۳۵۸.
- ↑ علت حمله رسانهای به ۳ مداح ایرانی حاضر در مشهورترین حسینیه بصره چیست؟؛ خبرگزاری دانشجو.
- ↑ چرا مراسم حسینیه داوود العاشور بصره، فقط یک عزاداری معمولی نبود؛ خبرگزاری مهر.
- ↑ تهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۳۴۴.
- ↑ عسقلانی، لسان الميزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۴۳۸.
- ↑ حسینی، «شرح قصیده الاشعار اثر مفجع بصری، شاعر گمنام شیعه»، ص۲۳۹.
- ↑ شهیدی، «بصره»، ص۲۶۷ و ۲۶۸.
منابع
- آقا بزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذريعة الی تصانیف الشيعة، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
- «انگلیس و جنبش استقلالطلبی شیعیان عراق(۱۹۲۴-۱۹۱۴م)»، مندرج در سایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ مندرج: ۱۸ تیر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۳۱ تیر ۱۴۰۴ش.
- «تشیع در بصره»، مندرج در سایت راسخون، تاریخ مندرج: ۱۳ مهر ۱۳۹۰ش، تاریخ بازدید: ۱ مرداد ۱۴۰۴ش.
- «نقش منافقین در سرکوب انتفاضه شعبانیه»، مندرج در روزنامه قدس، تاریخ مندرج: ۲ خرداد ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۳۱ تیر ۱۴۰۴ش.
- «علت حمله رسانهای به ۳ مداح ایرانی حاضر در مشهورترین حسینیه بصره چیست؟»، سایت خبرگزاری دانشجو، تاریخ انتشار: ۱۰ شهریور ۱۴۰۰ش، تاریخ مشاهده: ۲۵ مهر ۱۴۰۳ش.
- «مسجد خطوه امام علی(ع) معروف به مسجد جامع بصره در عراق»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ انتشار: ۳۱ مرداد ۱۴۰۰، تاریخ بازدید: ۳ مهر ۱۴۰۲ش.
- «چرا-مراسم-حسینیه-داوود-العاشور-بصره-فقط-یک-عزاداری-معمولی-نبود«چرا مراسم حسینیه داوود العاشور بصره، فقط یک عزاداری معمولی نبود؟»، سایت خبرگزاری مهر، تاریخ انتشار: ۱۲ شهریور ۱۴۰۰ش، تاریخ مشاهده: ۲۵ مهر ۱۴۰۳ش.
- «نگاهی به انقلاب ۱۹۲۰ عراق؛ قیام مردمی علیه استعمار انگلیس»،مندرج در خبرگزاری تسنیم، تاریخ مندرج: ۹ تیر ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۳۱ تیر ۱۴۰۴ش.
- «حوزه علیمه بصره» مندرج در سایت پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۳۸۵ش، تاریخ بازدید: ۴ خرداد ۱۴۰۴ش.
- ابنطاووس، علی بن موسی، التشریف بالمنن فی التعریف بالفتن، محقق، مؤسسة صاحب الأمر(عج)، قم، مؤسسة صاحب الأمر(عج)، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- ابننما حلی، جعفر بن محمد، مثیر الأحزان، محقق، قم، مدرسه امام مهدى(عج)، چاپ سوم ۱۴۰۶ق..
- ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبیین، تحقیق احمد صقر، بیروت، موسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۹ق.
- ابنسعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ دوم، ۱۴۱۸ق.
- ابنندیم، کتاب الفهرست، تهران، چاپ محمدرضا تجدد، ۱۳۵۰ش.
- احمدی، علی، پژوهشی نو درباره مراقد بصره، فصلنامه فرهنگ زیارت، زمستان ۱۳۹۳ش. شماره ۲۱.
- الأسدی، مختار، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، مرکز الشهیدین الصدرین للدراسات و البحوث، ۲۰۰۱م.
- الحکیم، صاحب، عذاب بلا نهایه، لندن، المنار، ۱۹۹۳م.
- السیرافی ابوسعید، الحسن بن عبد الله بن المرزبان، أخبار النحویین البصریین، محقق: طه محمد الزینی و محمد عبد المنعم خفاجی، بینا،مصطفی البابی الحلبی، ۱۳۷۳ق.
- المدنی، ضامن بن شدقم، وقعة الجمل، محقق، تحسین آل شبیب موسوی، قم، نشر محمد، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- المنقری، نصر بن مزاحم وقعة صفین، تصحیح: عبدالسلام محمد هارون، قم، مکتبة آیةالله المرعشی النجفی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- امیراحمدیان، بهرام، «بصره»، در دانشنامه دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۲، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۳ش.
- امین عاملی، سید محسن، أعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف، ۱۴۰۳ق.
- بیاتی، حیدر، «میراث شیعه در کتابخانه عباسیه بصره - عراق»، در کتاب شیعه، شماره۵، بهار و تابستان ۱۳۹۱ش.
- پاکتچی، احمد، «بصره»، در دانشنامه دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۲، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۳ش.
- جلالیان، حبیبالله، تاریخ تفسیر قرآن کریم، تصحیح: محمدرضا آشتیانی، تهران، اسوه، ۱۳۷۸ش.
- حسینی، اکرم السادات و دیگران، «تاثیر جغرافیای محیطی بر اخلاق و رفتار مردم بصره در عصر امام علی (ع)، در مجله پژوهشنامه علوی، شماره۱، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
- حسینی، سید مرتضی، «شرح قصیده الاشعار اثر مفجع بصری، شاعر گمنام شیعه»، در مجله آینه میراث، شماره ۲، (پیاپی ۵۹)، پاییز و زمستان ۱۳۹۵ش.
- خسرو، ناصر، سفرنامه، مصحح: محسن خادم، تهران، ققنوس، ۱۳۸۲ش.
- خطیب بغدادی، أحمد بن علی، الكفایة فی علم الروایة، محقق: أبو عبدالله السورقی، إبراهیم حمدی المدنی، مدینه، المكتبة العلمیة.
- دینوری، احمد بن داود، الأخبار الطوال، قاهره، مطبعة السعادة، ۱۳۳۰ق.
- ذهبی، شمس الدین، تاریخ الإسلام، بیروت، دارالکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
- رحمانی، محمد، «شهر بصره عراق و رخداد ظهور»، در مجله مطالعات مهدوی، شماره ۵۷، بهار و تابستان ۱۴۰۳ش.
- سلطانی، مصطفی، «تشیع بصره در قرون اولیه»، مجله تاریخ اسلامی، سال سوم، شماره ۱۱، ۱۳۸۱ش.
- شانواز، بلال؛ منتشلو، جمشید، «بررسی جایگاه مسجد جامع بصره از تأسیس تا پایان امویان»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال ششم، زمستان ۱۳۹۴ش، شماره ۲۱.
- شهیدی، عبدالحسین، «بصره» در دانشنامه دائرة المعارف تشیع، ج۳، تهران، شهید سعید محبی، ۱۳۸۰ش.
- طبری، ابن جریر، تاریخ، بیروت، دار الكتب العلمیه، ۱۴۰۷ق.
- عباسی علیاکبر و دیگران، «تبیین و تحلیل سیر ارتباط علمی دانشمندان اصفهان و بصره در سه قرن اول هجری با تاکید بر علم حدیث»، در مجله پژوهشهای تاریخ ایران و اسلام، شماره ۳۲، بهار و تابستان ۱۴۰۲ش.
- عسقلانی، ابن حجر، الإصابة فی تمییز الصحابة، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- عظیمی شوشتری، اشرف، «تاریخ گرایش مردم بصره به عثمانیه»، فصلنامه سلمی، شماره چهارم، تابستان ۱۳۹۵ ش.
- فاتحینژاد، عنایتالله، «بصره»، در دانشنامه دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۲، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۳ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، محقق، جمعی از محققان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- قضاة، امین، مدرسة الحدیث فی البصرة حتی القرن الثالث الهجری، بیروت، دار ابن حزم، ۱۴۱۹ق.
- مستوفی، حمد الله بن ابی بکر، نزهة القلوب، محقق: محمد دبیر سیاقی، قزوین، حدیث امروز، ۱۳۸۱ش.
- مقدس، احسان، راهنمای اماکن زیارتی و سیاحتی در عراق، تهران، مشعر، ۱۳۸۷ش.
- مقریزی، احمد بن علی، إمتاع الأسماع، تحقیق محمد عبد الحمید، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمؤمنین(ع)، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
- موسوی خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، قم، اسماعیلیان، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
- موسوی، سید اکبر، «جریان حدیثی امامیه در بصره(عصر حضور)»، مجله علوم حدیث، شماره۲، تابستان ۱۳۹۶ش.
- مهدوی راد، محمدعلی و آتنا بهادری، «سفرهای حدیث پژوهی شیعیان به عراقین (کوفه و بصره)»، در مجله پژوهش های قرآن و حدیث، شماره ۱، پاییز و زمستان ۱۳۸۸ش.
- نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعه لجامعة المدرسین، چاپ ششم، ۱۳۶۵ش.
- یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الادباء، تحقیق احسان عباس، بیروت، دار الغرب الاسلامی، ۱۹۹۳م.
- یعقوبی، احمدبن واضح، تاریخ، بیروت، بینا، ۱۳۷۹ق.