مقاله نامزد خوبیدگی

آخرت

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
اعتقادات شیعه
‌خداشناسی
توحید توحید ذاتیتوحید صفاتیتوحید افعالیتوحید عبادیصفات ذات و صفات فعل
فروع توسلشفاعتتبرک
عدل الهی
حُسن و قُبحبداءامر بین الامرین
نبوت
عصمت پیامبرانخاتمیتپیامبر اسلاممعجزهعدم تحریف قرآن
امامت
باورها عصمتولایت تكوینیعلم غیبخلیفة اللهغیبتمهدویتانتظار فرجظهور • رجعت
امامان
معاد
برزخمعاد جسمانیحشرصراطتطایر کتبمیزان
مسائل برجسته
اهل بیتچهارده معصومکرامتتقیهمرجعیتولایت فقیه

آخِرَت جهان پس از مرگ و عالَمی است که پس از دنیا می‌آید. آخرت در برابر زندگی دنیا قرار دارد. باور به آخرت را از اصول دین اسلام می‌دانند و کسی را که به آن اعتقاد ندارد، مسلمان نمی‌شمارند. در قرآن بر اهمیت آخرت تأکید شده و ایمان به آن از اصول دعوت همه پیامبران بیان شده است. گفته‌اند بیش از یک‌سوم آیات قرآن به آخرت مربوط می‌شود.

در کتاب‌های کلامی مسلمانان از آخرت با عنوان معاد یاد شده و دلایل نقلی و عقلی‌ای برای اثبات آن مطرح شده است. عالمان مسلمان بااستناد به آیات قرآن، آخرت را جهانی کاملاً متفاوت با دنیا می‌دانند و ویژگی‌هایی برای آن بیان می‌کنند؛ از جمله: جاودانگی، تفکیک نیکوکاران از بدکاران، دیدن نتیجه اعمال و بهره‌مندی از نعمت‌ها بر اساس شایستگی.

برخی از عالمان مسلمان بر این باورند که آخرت پس از پایان زندگی دنیوی آغاز می‌شود، اما گروهی نیز می‌گویند عالم آخرت هم‌اکنون نیز هست و بر دنیا احاطه دارد.

چیستی

آخرت در لغت به‌معنای پایان، پسین و دیگر است[۱] و منظور از آن عالَم دیگری است که پس از دنیا می‌آید.[۲] در قرآن غالباً با همین واژه (آخرت بدون‌قید) از جهان پس از مرگ یا عالم آخرت یاد شده است (۱۰۴ بار)؛ اما گاه تعبیرهایی چون «دارالآخره» (سرای دیگر) و «یوم‌الآخر» (روز دیگر) به‌معنای جهان آخرت به کار رفته است.[۳]

اهمیت باور به آخرت

اعتقاد به آخرت از اصول دین و شرط مسلمانی است؛ یعنی کسی که آن را نپذیرد، مسلمان به شمار نمی‌رود.[۴] به‌گفته مرتضی مطهری، مهم‌ترین آموزه‌ای که همه پیامبران پس از توحید، مردم را به آن دعوت کرده‌اند، ایمان به عالم آخرت بوده است.[۵]

به‌گفته محمدتقی مصباح یزدی، بیش از یک‌سوم آیات قرآن به آخرت ارتباط دارد.[۶] در قرآن اعتقاد به جهان آخرت، از ارکان دعوت همه پیامبران، بیان شده است.[۷] طبق آیات قرآن، اعتقاد به آخرت در کنار ایمان به خدا و ایمان به نبوّت یکی از سه رکن دین اسلام است.[۸] به‌باور همه مذاهب اسلامی، ایمان به آخرت جزو ضروریات دین است و کسی که به آن ایمان نداشته باشد مسلمان نیست.[۹]

در کتاب‌های کلامی مسلمانان از عالم آخرت با عنوان «اصل معاد» یاد شده است.[۱۰] برزخ، قیامت، صراط، حساب، شفاعت، بهشت و دوزخ از امور مربوط به آخرت‌اند که در قرآن، احادیث و نوشته‌های عالمان مسلمان از آنها بحث می‌شود و طبق قرآن باید به آنها اعتقاد داشت.[۱۱]

دلایل وجود آخرت

عالمان مسلمان مهم‌ترین دلیل وجود جهان آخرت را دلیل نقلی ازجمله وحی می‌دانند؛ یعنی همین‌که پیامبران که معصوم‌اند، از وجود جهان آخرت خبر می‌دهند و مردم را به آن دعوت می‌کنند، دلیل وجود جهان آخرت است.[۱۲] از جمله دلایل نقلی در این زمینه آیه ۷ سوره تغابن است: «بگو: آرى، سوگند به پروردگارم، حتماً برانگيخته خواهيد شد.»[۱۳]

به‌گفته مرتضی مطهری به‌جز دلیل نقلی راه‌های دیگری هم برای اثبات عالم آخرت هست که دست‌کم «قرائن و علائم» وجود جهان آخرت‌اند. او سه راه را در این زمینه نام می‌برد: ۱. شناخت خدا، ۲. شناخت جهان و ۳. شناخت روح و نفس انسان.[۱۴]

«برهان حکمت» و «برهان عدالت» از دلایل عقلی‌ای است که متکلمان برای اثبات وجود آخرت مطرح می‌کنند.[۱۵]

در برهان حکمت گفته می‌شود با حکمت خداوند سازگار نیست که حیات انسان را که امکان جاودانگی دارد، به زندگی دنیوی محدود کند؛ چون خدا انسان را آفریده است که او را به بیشترین کمال ممکن برساند و رسیدن به بیشترین کمال در دنیا محقق نمی‌شود؛ چراکه ارزش وجودی کمالات اخروی با کمالات دنیوی قابل‌مقایسه نیست.[۱۶]

برهان عدالت هم می‌گوید: از آنجا که در این دنیا نیکوکاران و بدکاران پاداش و کیفر کارهای خود را آن‌چنان که در خور آنها است، نمی‌بینند، عدالت خدا اقتضا می‌کند که جهان دیگری باشد که در آن هر فرد به آنچه شایسته آن است، برسد.[۱۷]

ویژگی‌های آخرت و تفاوت آن با دنیا

به‌گفته مرتضی مطهری در صدها آیه از قرآن موضوعات مرتبط با عالم آخرت، همچون عالم‌ پس از مرگ، روز قیامت، چگونگی محشورشدن مردگان، میزان، حساب، ضبط اعمال، بهشت و جهنم و جاودانگی عالم آخرت مطرح شده است.[۱۸] عالمان مسلمان برپایه آیات قرآن آخرت را عالَمی کاملاً متفاوت با دنیا و نظام موجود در آن می‌دانند.[۱۹]

در آخرت همه انسان‌ها از آغاز آفرینش تا پایان آن، هم‌زمان زندگی می‌کنند.[۲۰] در آن، انسان‌ها یا‌ در سعادت مطلق‌اند و هرچه بخواهند برایشان فراهم است یا در بدبختی مطلق‌اند که چیزی جز آنچه بد می‌پندارند، نصیبشان نمی‌شود؛ اما در دنیا زندگی و مرگ، بهره‌مندی و محرومیت، بدبختی و سعادت، رنج و راحت، و غم و شادی با هم آمیخته است.[۲۱]

برخی دیگر از ویژگی‌های آخرت بر اساس آیات قرآن و روایات به‌شرح زیر است:

  • جاودانگی: طبق آیات قرآن آخرت پایان‌ناپذیر و ابدی است. برای مثال در آیه ۳۴ سوره ق بیان شده است که در آخرت به بهشتیان بشارت داده می‌شود: «امروز روز جاودانگی است.» همچنین در غررالحکم از امام علی(ع) نقل شده است: «دنیا تمام‌شدنی و آخرت ابدی است.»[۲۲]
  • تفکیک نیکوکاران از بدکاران: بر پایه آیات قرآن، در آخرت نیکوکاران و بدکاران از هم جدا می‌شوند: «و اى گناهکاران، امروز [از بی‌گناهان‏] جدا شوید»؛[۲۳] «کسانى که کفر ورزیدند، به‌سوى دوزخ گرد آورده خواهند شد، تا خدا ناپاک را از پاک جدا کند.»[۲۴] مؤمنان خوشحال‌اند و به بهشت می‌روند و کافران غمگین‌اند و وارد جهنم می‌شوند:[۲۵] «کسانى که از پروردگارشان پروا داشته‌اند، گروه‌گروه به‌سوى بهشت سوق داده می‌شوند»؛[۲۶] «و مجرمان را با حال تشنگى به‌سوى دوزخ می‌رانیم.»[۲۷]
  • دیدن نتیجه اعمال: برپایه آیات قرآن انسان نتیجه اعمال خود در دنیا را در آخرت خواهد دید: «و [نتیجه‏] کوشش او به‌زودى دیده خواهد شد. سپس هرچه تمام‌تر به وى پاداش می‌دهند»؛[۲۸] «پس هرکه هم‌وزن ذرّه‌‏اى نیکى کند، [نتیجه‏] آن را خواهد دید و هرکه هم‌وزن ذرّه‌‏اى بدى کند [نتیجه‏] آن را خواهد دید.»[۲۹]
  • بهره‌مندی بر اساس شایستگی: برخلاف دنیا، در آخرت هرکس برپایه استحقاقش، بهره‌مند می‌شود. در حدیثی از امام علی(ع) آمده است: «اوضاع دنیا تابع اتفاق است و اوضاع آخرت از استحقاق انسان‌ها پیروی می‌کند.»[۳۰]

محدوده آخرت

در خصوص محدوده آخرت اختلاف‌نظر هست: برخی بر این باورند که آخرت با مرگ انسان و ورودش به عالم برزخ شروع می‌شود؛ اما کسانی عالم برزخ را جزو آخرت نمی‌دانند و می‌گویند: آخرت پس از پایان عالم برزخ آغاز می‌شود.[۳۱] همچنین متکلمان معتقدند آخرت در آینده زمانی دنیا است، یعنی پس از پایان زندگی دنیوی آغاز می‌شود؛ اما فیلسوفان بر این این باورند که آخرت هم‌اکنون وجود دارد، در طول دنیا است و بر آن احاطه دارد. یکی از آیات مورداستناد این گروه آیه ۴۹ سوره توبه است:‌ «وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةُ بِالْكَفِرِين» (بی‌‏ترديد جهنَّم بر كافران احاطه دارد).[۳۲]

توصیه‌های قرآنی و روایی درباره آخرت

در آیات قرآن و روایات سفارش‌هایی در خصوص آخرت شده که برخی از آنها به‌شرح زیر است:

  • «زندگى دنیا، چیزى جز بازى و سرگرمى نیست و سراى آخرت، براى آنها که پرهیزگارند، بهتر است. آیا نمی‌‏اندیشید؟!»[۳۳]
  • «آن سراى آخرت را براى کسانى قرار می‌دهیم که اراده برتری‌‏جویى در زمین و فساد ندارند.»[۳۴]
  • «کسی که آخرت را بسیار یاد کند، گناهش کم می‌شود.»[۳۵]
  • «دنیا مزرعه آخرت است.»[۳۶]
  • «کسی که در طول شبانه‌روز مهم‌ترین همتش آخرت باشد، خدا بی‌نیازی را در دلش جای می‌دهد و کارش را سامان می‌دهد و از دنیا نمی‌رود، مگر آنکه روزی‌اش را کامل دریافت کرده باشد.»[۳۷]

کتاب‌شناسی

همچنین ببینید: منازل الآخرة (کتاب)

یکی از کتاب‌ها درباره آخرت، منازل‌الآخره، نوشته شیخ عباس قمی از عالمان قرن چهاردهم قمری است. او در این کتاب مراحل جهان آخرت را بیان کرده است که طبق آن به‌ترتیب این‌گونه است: مرگ، قبر، برزخ، قیامت و صراط. در این کتاب از میزان، حساب‌رسی و عذاب‌های جهنم هم سخن آمده و انجام‌دادن برخی اعمال عبادی و رعایت‌کردن برخی مسائل اخلاقی برای عبور آسان‌تر از مراحل آخرت سفارش شده است.

مناز‌ل‌الآخره به زبان‌های عربی، انگلیسی، ترکی و اردو ترجمه شده است.

جستارهای وابسته

پانویس

  1. مجتهد شبستری، «آخرت»، ص۱۳۳.
  2. شعرانی، نثر طوبی، ۱۳۸۹ش، ص۱۵.
  3. مجتهد شبستری، «آخرت»، ص۱۳۳.
  4. مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۷۷ش/۱۴۱۸ق، ج۲، ص۵۰۱.
  5. مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۷۷ش/۱۴۱۸ق، ج۲، ص۵۰۱.
  6. مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۳۴۱.
  7. مجتهد شبستری، «آخرت»، ص۱۳۳.
  8. مجتهد شبستری، «آخرت»، ص۱۳۳.
  9. مجتهد شبستری، «آخرت»، ص۱۳۳.
  10. مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۷۷ش/۱۴۱۸ق، ج۲، ص۵۰۱.
  11. مجتهد شبستری، «آخرت»، ص۱۳۳.
  12. مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۷۷ش/۱۴۱۸ق، ج۲، ص۵۰۲و۵۰۳.
  13. مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۳۸۹.
  14. مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۷۷ش/۱۴۱۸ق، ج۲، ص۵۰۳.
  15. مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۳۶۴و۳۶۶.
  16. مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۳۶۴.
  17. مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۳۶۵.
  18. مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۷۷ش/۱۴۱۸ق، ج۲، ص۵۰۱.
  19. نگاه کنید به طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲۰، ص۱۴۸؛ مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۴۱۱.
  20. مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۴۱۱.
  21. طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲۰، ص۱۴۸.
  22. آمدی، غررالحکم، ۱۳۶۶ش، ص۱۳۴.
  23. سوره یس، آیه ۵۹.
  24. سوره انفال، آیه ۳۶و۳۷.
  25. مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۴۱۵.
  26. سوره زمر، آیه ۷۳.
  27. سوره مریم، آیه ۸۶.
  28. سوره نجم، آیه ۴۰و۴۱.
  29. سوره زلزال، آیه ۷و۸.
  30. آمدی، غررالحکم، ۱۳۶۶ش، ص۱۴۸.
  31. خراسانی، «آخرت»، ص۹۸.
  32. خراسانی، «آخرت»، ص۹۸و۹۹.
  33. سوره انعام، آیه ۳۲.
  34. سوره قصص، آیه ۸۳.
  35. آمدی، غررالحکم، ۱۳۶۶ش، ۱۴۶.
  36. ابن‌ابی‌جمهور، عوالی‌اللیالی، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۲۶۷.
  37. ابن‌شعبه حرانی، تحف‌العقول، ۱۴۰۴ق/۱۳۶۳ش، ص۴۸.

منابع

  • قرآن کریم.
  • ابن‌ابی‌جمهور، محمد بن زین‌الدین، ‏عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، تحقیق مجتبى عراقى‏، قم، دار سیدالشهدا للنشر، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
  • ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف‌العقول عن آل‌الرسول، تحقیق على‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، چاپ دوم، ۱۳۶۳ش/۱۴۰۴ق.
  • آمدی، عبدالواحد، تصنیف غررالحکم و دررالکلم، تحقیق مصطفی درایتی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۶۶ش.
  • خراسانی، علی، «آخرت»، دایرةالمعارف قرآن کریم، ج۱، قم، مؤسسه بوستان کتاب، چاپ پنجم،بی‌تا.
  • شعرانی، ابوالحسن، نثر طوبی؛ لغتنامه قران کریم، تحقیق سیدمحمدرضا غیاثی کرمانی، قم، بنیاد فرهنگی مهدی موعود، چاپ اول، ۱۳۸۹ش
  • طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
  • مجتهد شبستری، محمد، «آخرت»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۷۴ش.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش عقاید، تهران، امیرکبیر، چاپ هجدهم، ۱۳۸۴ش.
  • مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۲، تهران، انتشارات صدرا، چاپ هفتم، ۱۳۷۷ش/۱۴۱۸ق.
  • مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.