اطعام مسکین
اِطعام مِسکین، به معنای غذادادن به نیازمند، اصطلاحی فقهی و قرآنی، و از آموزههای قرآن و فقه اسلامی است. قرآن کریم آن را از نشانههای ایمان و از عوامل نجات از آتش جهنم معرفی کرده است. همچنین بر پایه منابع تفسیری، نزول سوره انسان در پی اطعام مسکین، یتیم و اسیر توسط امام علی(ع) و حضرت زهرا(س) دانسته شده است.
اطعام مسکین در اصل مستحب است؛ اما در مواردی مانند کفاره افطار عمدی روزه، شکستن قسم، نذر، ظِهار و برخی محرمات احرام واجب میشود. در مواردی که اطعام مسکین واجب میشود، مشهور فقیهان سیرکردن مسکین یا پرداخت یک مُد غذا (معادل ۷۵۰ گرم) را کافی دانستهاند.
بیشتر مفسران، مسکین را نیازمندتر از فقیر میدانند و برخی، اطعام مسکین را به تأمین نیازهای ضروری زندگی نیازمندان تفسیر کردهاند. موضوع اطعام مسکین در ابواب مختلف فقه مطرح شده و از راهکارهای اسلام برای فقرزدایی و تحقق عدالت اجتماعی شمرده میشود.
مفهوم و جایگاه
اطعام مسکین به معنای غذادادن به شخص نیازمند است.[۱] اطعام مسکین در برخی آیات قرآن (مانند آیه ۱۶ سوره بلد و آیه ۴۴ سوره مدثر) مورد تأکید قرار گرفته و به عنوان راه نجات از آتش جهنم معرفی شده است.[۲] همچنین، بر اساس منابع تفسیری، نزول سوره انسان در پی اطعام مسکین، یتیم و اسیر توسط امام علی(ع) و حضرت زهرا(س) رخ داد.[۳] آنان پس از نذر برای شفای امام حسن(ع) و امام حسین(ع)، در سه مرحله افطاری خود را به مسکین، یتیم و اسیر بخشیدند.[۴]
بیشتر مفسران و فقیهان، «مسکین» را نیازمندتر از «فقیر» دانستهاند. به باور آنان، فقیر با وجود داشتن کسبوکار، از نظر مالی در تنگناست؛ اما مسکین درآمد کافی برای تأمین زندگی ندارد و گاه ناچار به درخواست کمک از دیگران میشود.[۵] ازاینرو، برخی مفسران اطعام مسکین در آیات قرآن را تنها به غذادادن تفسیر نکردهاند، بلکه آن را به معنای تأمین نیازهای ضروری زندگی افراد نیازمند دانستهاند.[۶] اطعام مسکین در فقه اسلامی نیز در ابواب مختلف مورد بحث قرار گرفته[۷] و از آن بهعنوان یکی از راهکارهای اسلام برای فقرزدایی،[۸] تحقق عدالت اقتصادی و کاهش شکافهای اجتماعی یاد شده است.[۹]
موارد مستحب و واجب اطعام مسکین
اطعام مسکین در اسلام، به خودیِ خود عملی مستحب است،[۱۰] اما در مواردی به سبب ترک برخی واجبات یا ارتکاب برخی کارهای حرام، بهعنوان کفاره واجب میشود.[۱۱] برخی از موارد واجب اطعام مسکین چنین است:
- کفاره روزه: کسی که به عمد روزه ماه رمضان را نگیرد، علاوه بر قضای روزه، باید کفاره پرداخت کند که یکی از موارد آن اطعام ۶۰ فرد مسکین است.[۱۲] همچنین اگر کسی روزه قضای ماه رمضان را بعد از اذان ظهر بشکند، باید ۱۰ مسکین را اطعام کند.[۱۳]
- کفاره شکستن نذر و عهد: یکی از موارد کفاره شکستن نذر یا عهد، اطعام ۶۰ مسکین است.[۱۴] برخی نیز اطعام ۱۰ نیازمند را مطرح کردهاند.[۱۵]
- کفاره شکستن قسم: شخصی که برای انجام یا ترک کاری به خدا قسم خورده است، اگر قسم خود را بشکند باید کفاره دهد که یکی از موارد آن اطعام ۱۰ مسکین است.[۱۶]
- کفاره صید در حال احرام: کسی که در حال احرام حیوانی را صید کرده، یا بکُشد، باید کفاره بدهد که یکی از موارد آن، اطعام مسکین است.[۱۷] به نظر برخی فقیهان، ارتکاب دیگر محرمات احرام (مانند پوشاندن عمدی سر[۱۸] یا عطرزدن در اثر جهل به حکم) نیز سبب واجبشدن اطعام مسکین میشود.[۱۹]
- کفاره ظِهار: کسی که اقدام به ظهار (نوعی طلاق) کند و سپس از کار خود پشیمان شده و قصد رجوع به همسر خود داشته باشد، درصورتی که توانایی آزادکردن برده یا گرفتن روزه نداشه باشد، باید ۶۰ مسکین را اطعام کند.[۲۰]
مقدار اطعام واجب
کسی که اطعام مسکین بر او واجب شده است یا باید شخص مسکین را به مقداری پذیرایی کند تا سیر شود[۲۱] یا طبق نظر مشهور، یک مُد غذا[۲۲] (معادل ۷۵۰ گرم) به او تحویل داده شود.[۲۳] گروهی از فقیهان نصف یک صاع (حدود ۱.۵ کیلوگرم)[۲۴] را ترجیح دادهاند.[۲۵] گفته میشود که بهتر است به جای یک وعده غذایی، سه وعده غذایی به شخص نیازمند داده شود.[۲۶]
آثار و فوائد
اطعام مسکین در منابع اسلامی از عوامل جهاد با نفس و مقابله با وسوسههای شیطان[۲۷] و نیز بهعنوان یکی از اسباب نجات انسان از آتش جهنم معرفی شده است.[۲۸] بر اساس آیه ۴۴ سوره مدثر، دوزخیان یکی از علل گرفتارشدن خود در سَقَر (بخشی از جهنم) را خودداری از اطعام مسکین دانستهاند.[۲۹]
اهمیت تشویق دیگران به اطعام مسکین
قرآن کریم اطعام مسکین و تشویق به آن را در کنار ایمان به خدا مطرح کرده است.[۳۰] به گفته مفسران، پیوند ایمان با اطعام مسکین در آیه ۳۳ و آیه ۳۴ سوره حاقه، بیانگر جایگاه والای این عمل در آموزههای اسلامی است.[۳۱] ازاینرو، اطعام مسکین تنها یک رفتار نیکوکارانه نیست، بلکه از مهمترین جلوههای ایمان و مسئولیتپذیری اجتماعی در اسلام به شمار میرود.[۳۲]
پانویس
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۱۰۶.
- ↑ سلیمی و دیگران، «بررسی نهادینهسازی اطعام مسکین در بستر تاریخی نزول قرآن»، ص۵-۶.
- ↑ طبرسی،مجمعالبیان، ۱۴۰۸ق، ج۱۰، ص۶۱۱.
- ↑ طبرسی،مجمعالبیان، ۱۴۰۸ق، ج۱۰، ص۶۱۱-۶۱۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۲۰، ص۹۷.
- ↑ سلیمی و دیگران، «بررسی نهادینهسازی اطعام مسکین در بستر تاریخی نزول قرآن»، ص۱۳-۱۴.
- ↑ سلیمی و دیگران، «بررسی نهادینهسازی اطعام مسکین در بستر تاریخی نزول قرآن»، ص۲.
- ↑ سلیمی و دیگران، «بررسی نهادینهسازی اطعام مسکین در بستر تاریخی نزول قرآن»، ص۱۰.
- ↑ «الاحسان الی المسکین»، شبکة المعارف الاسلامیه الثقافیه.
- ↑ سلیمی و دیگران، «بررسی نهادینهسازی اطعام مسکین در بستر تاریخی نزول قرآن»، ص۱۳.
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۲۱ق، ج۸، ص۶۱۷.
- ↑ زینالدین، کلمةالتقوی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۴۷.
- ↑ بنیهاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۶۱۶.
- ↑ بنیهاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۶۱۶.
- ↑ خمینی، تحریرالوسیله،۱۳۹۲ش، ج۲، ص۱۲۴.
- ↑ یزدی، فقه القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۰۱.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۱۳، ص۱۵۳.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۱۳، ص۱۵۰.
- ↑ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ش، ج۵، ص۱۵۸ و ۱۷۷.
- ↑ خمینی، تحریرالوسیله،۱۳۹۲ش، ج۱، ص۳۰۶.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۳۳۰.
- ↑ بنیهاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۹۴۷.
- ↑ نگاه کنید به: بنیهاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۱۶۹.
- ↑ محقق سبزواری، ذخیرةالمعاد، قم، ج۲، ص۶۰۴.
- ↑ شریفی اشکوری، فقرات فقهیه، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۶۷.
- ↑ طبرسی،مجمعالبیان، ۱۴۰۸ق، ج۱۰، ص۷۵۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۲۰، ص۹۷.
- ↑ طبرسی،مجمعالبیان، ۱۴۰۸ق، ج۱۰، ص۵۹۱-۵۹۲.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۱۰، ص۲۰۳.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۶، ۳۰۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۴، ص۴۷۰.
منابع
- «الاحسان الی المسکین»، شبکة المعارف الاسلامیه الثقافیه، تاریخ بازدید: ۴ مرداد ۱۴۰۵ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، قم، مؤسسه آلالبیت لاحیاء التراث، چاپ سوم، ۱۴۱۶ق.
- خمینی، سید روح الله، تحریر الوسیله، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ سوم، ۱۳۹۲ش.
- بنیهاشمی خمینی، محمد حسن، توضیح المسائل مراجع، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ هشتم، ۱۳۸۱ش.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
- زینالدین، محمدامین، کلمةالتقوی، قم، چاپخانه مهر، چاپ سوم، ۱۴۱۳ق.
- سلیمی، هادی و رضا شکرانی و محسن فریور، «بررسی نهادینهسازی اطعام مسکین در بستر تاریخی نزول قرآن»، فصلنامه علمی تحقیقاتی علوم قرآن و حدیث، شماره۳، سال شانزدهم، پاییز ۱۳۹۸ش.
- شریفی اشکوری، الیاس، فقرات فقهیه، تصحیح علی موسوی زمانی و محسن مهری خوانساری، قم، آل ایوب، قم، ۱۳۸۴ش.
- طباطبایی، محمدحسین، الميزان في تفسير القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۳۵۲ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفه، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیه، تحقیق محمدباقر بهبودی، تهران، مکتبة المرتضویه، چاپ سوم، ۱۳۸۷ش.
- طیب، عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، اسلام، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مركز فرهنگى درسهايى از قرآن، چاپ یازدهم، ۱۳۸۸ش.
- محقق سبزواری، محمدباقر، ذخیرة المعاد فی شرح الارشاد، قم، مؤسسة آلالبیت لاحیاء التراث، قم، چاپ اول، بیتا.
- مدرسی، محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامية، چاپ سی و دوم، ۱۳۷۴ش.
- نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهلبیت، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
- یزدی، محمد، فقه القرآن، قم، اسماعیلیان، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.