مقاله قابل قبول
استناد ناقص
شناسه ناقص
عدم جامعیت

امامان شیعه

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از ائمه)
پرش به: ناوبری، جستجو
شیعه
السعید۲.jpg
اصول دین (عقاید)
عقائد اصلی توحید • نبوت • معاد • عدل • امامت
سایر عقائد عصمت • علم غیبولایت • مهدویتغیبتانتظارظهوررجعت • بداء
فروع دین (احکام عملی)
احکام عبادی نماز • روزه • خمس • زکات • حج • جهاد
احکام غیرعبادی امر به معروف و نهی از منکر • تولی • تبری
منابع اجتهاد کتاب • سنت • عقل • اجماع
اخلاق
فضائل کظم غیظ • سخاوت • توکل
رذائل كبر • ریا • سخن‌چینی • حسد
منابع قرآننهج البلاغه • صحیفه سجادیه • سایر کتابها
مسائل چالشی
جانشینی پیامبر • شفاعت • توسل • تقیه • عزاداری • متعه • عدالت صحابه
شخصیت‌ها
امامان شیعه علی(ع) • امام حسن(ع) • امام حسین(ع) • امام سجاد(ع) • امام باقر(ع) • امام صادق(ع) • امام کاظم(ع) • امام رضا(ع) • امام جواد(ع) • امام هادی(ع)  • امام عسکری(ع)  • امام مهدی(عج)
صحابه

سلمان • مقداد • ابوذر • عمار

زنان:

خدیجه • فاطمه(س) • زینب • ام کلثوم  • اسماء • ام ایمن  • ام‌سلمه
عالمان ادیبان • اصولیان • شاعران • رجالیان • فقیهان • فیلسوفان • مفسران
زیارتگاه‌ها
مسجد الحرام • مسجد النبیبقیع • مسجد الاقصی • حرم امام علیمسجد کوفه • حرم امام حسین • حرم کاظمین • حرم عسکریین • حرم امام رضا • حرم فاطمه معصومهحرم حضرت زینب
اعیاد مذهبی
عید فطر • عید قربان • عید غدیر • عید مبعث
سوگواری‌ها
سوگواری محرمدهه محرمتاسوعاعاشورادهه صفراربعینایام فاطمیه
رویدادها
مباهله • واقعه غدیر • واقعه سقیفه • ماجرای فدک  • جنگ جمل • جنگ صفین • جنگ نهروان • واقعه کربلا
کتاب‌ها
الاستبصار • الکافی  • تهذیب الاحکام • من لایحضره الفقیهکتاب‌های شیعه
فرق تشیع
امامیه • اسماعیلیه • زیدیه • کیسانیه

امامان شیعه دوازده تن از خاندان پیامبر اسلام(ص) هستند که بنابر روایات، جانشینان آن حضرت و پس از او امام و رهبر جامعه اسلامی‌اند. نخستین امام، حضرت علی(ع) و دیگر امامان فرزندان و نوادگان او و حضرت زهرا(س) هستند.

به باور شیعیان امامیه، امامان(ع) از جانب خداوند به امامت منصوب شده‌اند و ویژگی‌هایی همچون عصمت، افضلیت، علم غیب و حق شفاعت دارند. امامان(ع) تمام وظایف پیامبر(ص)‌ به جز دریافت وحی و آوردن شریعت را دارا هستند. اهل سنت، هرچند امامت امامان شیعه را نمی‌پذیرند؛ اما نسبت به آنها اظهار محبت و ارادت کرده و مرجعیت دینی و علمی آنها را می‌پذیرند.

نام امامان در قرآن ذکر نشده است؛‌ اما در روایاتی از پیامبر(ص) همچون حدیث جابر و حدیث دوازده خلیفه اسامی و شمار امامان(ع) آمده است. بنابر این روایات، امامان و جانشینان پیامبر(ص)، دوازده نفر و همگی از قریش و اهل بیت پیامبر(ص) هستند.

از نظر شیعیان اثنی عشری، امام علی(ع) به نص و معرفی پیامبر(ص) به امامت منصوب شد و از آن پس، هر امامی، امام پس از خویش را به صورت صریح و نص معرفی کرده است. براین اساس، جانشینان پس از پیامبر(ص) ۱۲ نفر به این ترتیب هستند: على بن ابى‌طالب، حسن بن علی، حسین بن على، على بن حسین، محمد بن على، جعفر بن محمد، موسى بن جعفر، على بن موسى‏، محمد بن على، على بن محمد، حسن بن على و مهدى(عليهم‌السلام‏). بنابر دیدگاه مشهور شیعه، یازده امام شهید شدند و آخرین آنها، مهدی موعود در غیبت به سر می‌برد که پس از ظهور، زمین را پر از عدل و داد می‌کند.

جایگاه و ویژگی‌ها

باور به امامتِ امامان دوازده‌گانه از اصول مذهب شیعه اثنا عشری است.[۱] از دیدگاه شیعیان امام باید از سوی خداوند و پیامبر اسلام(ص) تعیین شود[۲] و پیامبر(ص) به امر خدا آنها را تعیین نموده است.[۳]

شیعیان برآن‌اند هرچند نام امامان در قرآن ذکر نشده است؛‌ اما در آیاتی همچون آیه اولی الامر، آیه تطهیر، آیه ولایت، آیه اکمال، آیه تبلیغ و آیه صادقین به امامت امامان اشاره شده است.[۴] البته در روایات نام و تعداد ائمه(ع) ذکر شده است.[۵]

به باور شیعیان، امامان تمام وظایف پیامبر(ص) همچون تبیین آیات قرآن، بیان احکام شرعی، تربیت افراد جامعه، پاسخگویی به پرسش‌های دینی، برقراری عدالت در جامعه و پاسداری از مرزهای اسلام را دارند؛‌ تفاوت آنها با پیامبر(ص) در دریافت وحی و آوردن شریعت است.[۶]

ویژگی‌ها

از دیدگاه شیعیان امامیه، برخی از ویژگی‌های امامان دوازده‌گانه از این قرار است:

  1. عصمت:‌ امامان همانند پیامبر(ص) از هرگونه گناه و خطا معصوم هستند.[۷]
  2. افضلیت:‌ امام باید در کمالات نفسانی و بدنی همچون علم،‌ شجاعت، ایمان از همه مردم افضل باشد.[۸]
  3. علم غیب: امامان از جانب خدا دارای علم غیب هستند.[۹]
  4. ولایت تکوینی و تشریعی: بیشتر علمای شیعه امامیه بر اثبات ولایت تکوینی ائمه(ع) اذعان دارند.[۱۰] در اثبات ولایت تشریعی ائمه(ع) به معنای اولویت در تصرف بر اموال و نفوس مردم نیز اختلافی وجود ندارد.[۱۱] بر اساس روایات تفویض،[۱۲] ولایت تشریعی به معنای حق تشریع و قانون‌گذاری نیز برای امامان ثابت است.[۱۳]
  5. مقام شفاعت: همه امامان مانند پیامبر(ص) دارای مقام شفاعت هستند.[۱۴]
  6. مرجعیت دینی و علمی: براساس روایاتی همچون حدیث ثقلین[۱۵] و حدیث سفینه[۱۶] امامان دارای مرجعیت علمی و دینی هستند و مردم موظند در مسائل دینی به آنان مراجعه کنند.[۱۷]
  7. رهبری و جامعه: رهبری و اداره جامعه اسلامی پس از پیامبر اسلام(ص) برعهده امامان(ع) است.[۱۸]
  8. وجوب اطاعت: براساس آیه اولی الامر، امامان(ع) مفترض الطاعه بوده و اطاعت از آنها به طور مطلق واجب است؛ همانگونه که اطاعت از خداوند و اطاعت از پیامبر(ص) واجب است.[۱۹]

در روایتی از امام رضا(ع) صفات و ویژگی‌های امام بیان شده است.[۲۰]

از دیدگاه بیشتر علمای شیعه، همه امامان شیعه با شهادت از دنیا رفته یا خواهند رفت.[۲۱] دلیل آنان، روایات[۲۲] از جمله روایت «وَ اللَّهِ مَا مِنَّا إِلَّا مَقْتُولٌ شَهِيد»[۲۳] است که بنابر آن، همه امامان با شهادت از دنیا خواهند رفت.[۲۴]

امامت امامان

نوشتار اصلی: امامت امامان شیعه

علمای شیعه برای اثبات امامت امامان دوازده‌گانه دلایل عقلی مانند عصمت و افضلیت امامان(ع) و نقلی مانند حدیث جابر، حدیث لوح و حدیث ۱۲ خلیفه گوناگونی ارائه کرده‌اند.[۲۵]

حدیث جابر

نوشتار اصلی: حدیث جابر

جابر بن عبدالله انصاری پس از نزول آيه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ»[۲۶] درباره معنای اولو الامر از پیامبر پرسید؟ پیامبر در پاسخ او فرمود: «‌آنان جانشینان من و امامان مسلمانان بعد از من‌ هستند که اولشان علی بن ابی‌طالب است و بعد از او به ترتیب حسن، حسین، علی بن حسین و محمد بن علی... جعفر بن محمد، موسی بن جعفر، علی بن موسی، محمد بن علی، علی بن محمد، حسن بن علی و پس از او فرزندش هم‌نام و هم‌کنیه من است...».[۲۷]

حدیث ۱۲ خلیفه

نوشتار اصلی: حدیث ۱۲ خلیفه

روایاتی از طریق اهل سنت نقل شده که در آنها تعداد خلفای پیامبر(ص) و برخی از ویژگی‌هایشان مانند قریشی بودن بیان شده است؛ جابر بن سمره از رسول خدا(ص) نقل کرده که «این دین همیشه تا قیام قیامت و تا هنگامی که دوازده نفر خلیفه بر سر شما باشند، استوار و پابرجاست. این خلفا همگی از قریش هستند.»[۲۸] همچنین در حدیثی به نقل از ابن مسعود، شمار نقیبان پس از پیامبر(ص)، ۱۲ تن به تعداد نقیبان بنی اسرائیل گفته شده است.[۲۹]

به گفته قندوزی از عالمان اهل سنت، منظور از دوازده خلیفه در احادیث نبوی، ائمه دوازده‌گانه شیعه هستند؛ زیرا این احادیث بر کسان ديگر قابل حمل نیست.[۳۰]

معرفی امامان

شیعیان امامیه بر این باورند که با استناد به دلایل عقلی[۳۱] و نقلی همچون حدیث متواتر غدیر و منزلت، خلیفه برحق و بلافصل پیامبر اسلام(ص)، علی بن ابی‌طالب(ع) است.[۳۲] پس از امام علی(ع) نیز به ترتیب امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، امام سجاد(ع)، امام باقر(ع)، امام صادق(ع)، امام موسی کاظم(ع)، امام رضا(ع)، امام جواد(ع)، امام هادی(ع)، امام حسن عسکری(ع) و امام مهدی(عج)، امامت جامعه اسلامی را برعهده دارند.[۳۳]

نام القاب کنیه روز‌تولد سال‌
تولد
محل‌
تولد
روز‌شهادت سال‌
شهادت
محل‌
شهادت
امامت مدت‌
امامت
نام مادر
علی بن ابیطالب امیرالمؤمنین ابوالحسن ۱۳ رجب ۳۰ عام‌الفیل کعبه ۲۱ رمضان ۴۰ ق کوفه ۴۰-۱۱ ۲۹ سال فاطمه بنت اسد
حسن بن علی مجتبی ابومحمد ۱۵ رمضان ۲ ق مدینه ۲۸ صفر ۵۰ ق مدینه ۵۰-۴۰ ۱۰ سال فاطمه(س)
حسین بن علی سید الشهداء ابوعبدالله ۳ شعبان ۳ ق ۱۰ محرم ۶۱ ق کربلا ۶۱-۵۰ ۱۰ سال
علی بن الحسین سجاد، زین‌العابدین ابوالحسن ۵ شعبان ۳۸ ق ۲۵ محرم ۹۵ ق مدینه ۹۴-۶۱ ۳۵ سال شهربانو
محمد بن علی باقر العلوم ابو جعفر ۱ رجب ۵۷ ق ۷ ذی‌الحجه ۱۱۴ ق ۱۱۴-۹۴ ۱۹ سال فاطمه
جعفر بن محمد صادق ابوعبدالله ۱۷ ربیع‌الاول ۸۳ ق ۲۵ شوال ۱۴۸ ق ۱۴۸-۱۱۴ ۳۴ سال فاطمه
موسی بن جعفر کاظم ابوالحسن ۷ صفر ۱۲۸ ق ۲۵ رجب ۱۸۳ ق کاظمین ۱۸۳-۱۴۸ ۳۵ سال حمیده بربریه
علی بن موسی رضا ابوالحسن ۱۱ ذی‌القعده ۱۴۸ ق آخر صفر ۲۰۳ ق مشهد ۲۰۳-۱۸۳ ۲۰ سال تکتم
محمد بن علی تقی، جواد ابوجعفر ۱۰ رجب ۱۹۵ ق آخر ذی القعدة ۲۲۰ ق کاظمین ۲۲۰-۲۰۳ ۱۷ سال سبیکه
علی بن محمد هادی، نقی ابوالحسن ۱۵ ذی‌الحجه ۲۱۲ ق ۳ رجب ۲۵۴ ق سامرا ۲۵۴-۲۲۰ ۳۴ سال سمانه مغربیه
حسن بن علی زکی، عسکری ابومحمد ۱۰ ربیع‌الثانی ۲۳۲ ق ۸ ربیع‌الاول ۲۶۰ ق ۲۶۰-۲۵۴ ۶ سال سوسن
حجة بن الحسن قائم ابوالقاسم ۱۵ شعبان ۲۵۵ ق سامرا
امامت از سال ۲۶۰ق تا کنون(۱۴۴۱)
نرجس خاتون

۱. امام علی(ع)

نوشتار اصلی: امام علی(ع)

علی بن ابی‌طالب، مشهور به امام علی و امیرالمؤمنین(ع)، امام اول شیعیان، فرزند ابوطالب و فاطمه بنت اسد، در سیزده رجب سال ۳۰ عام الفیل در کعبه متولد شد.[۳۴] او نخستین مردی بود که به پیامبر(ص) ایمان آورد[۳۵] و پیوسته ملازم پیامبر(ص) بود و با فاطمه(س) دختر رسول خدا ازدواج کرد.[۳۶]

با اینکه پیامبر در موارد متعدد از جمله در روز غدیر، علی(ع) را به عنوان جانشین بلافصل خود معرفی کرده بود،[۳۷] اما پس از درگذشت او، در واقعه سقیفه بنی‌ساعده با ابوبکر بن ابی قحافه بیعت شد.[۳۸] پس از ۲۵ سال سکوت (دوران حکومت خلفای سه‌گانه) در سال ۳۵ قمری، مردم با علی(ع) بیعت نموده و او را به خلافت برگزیدند.[۳۹] در خلافت علی که تقریبا ۴ سال و ۹ ماه طول کشید، سه جنگ داخلی جنگ جمل، جنگ صفین و جنگ نهروان رخ داد. از این رو، بیشتر دوران حکومت آن حضرت، صرف رفع اختلافات داخلی شد.[۴۰]

امام علی(ع) در ۱۹ رمضان، به سال ۴۰ قمری در محراب مسجد کوفه در حال نماز به دست ابن ملجم مرادی ضربت شمشیر خورد و در ۲۱ رمضان به شهادت رسید و در نجف دفن شد.[۴۱] او دارای فضائل بی‌شماری بود.[۴۲] از ابن عباس نقل شده است که بیش از سیصد آیه در مدح علی(ع) نازل شده است.[۴۳] همچنین از او نقل شده که خدا آیه‌ای را نازل نکرد که در آن «یا أیها الذین آمنوا» باشد، مگر آنکه علی(ع) در رأس مؤمنان و امیر آنان است.[۴۴]

۲. امام حسن(ع)

نوشتار اصلی: امام حسن مجتبی(ع)

حسن بن علی(ع) مشهور به امام حسن مجتبی، فرزند امام علی(ع) و حضرت فاطمه(س) در پانزدهم رمضان سال سوم قمری در مدینه متولد شد.[۴۵]

امام حسن(ع) پس از شهادت پدر، به امر خدا و طبق وصیت پدرش، به امامت رسید و حدود شش ماه به عنوان خلیفه مسلمانان به اداره امور جامعه پرداخت.[۴۶] در این مدت معاویه، به عراق که مقر خلافت امام حسن(ع) بود لشکر کشید و سرداران لشکر امام حسن(ع) را فریب داد و لشکریان را علیه آن حضرت تحریک کرد تا آنجا که امام حسن(ع) مجبور به صلح شد و خلافت ظاهری را با شرایطی (به شرط اینکه پس از درگذشت معاویه دوباره خلافت به امام حسن(ع) برگردد و خاندان و شیعیانش از تعرض مصون باشند) به معاویه واگذار نمود.[۴۷] امام حسن(ع) ۱۰ سال امامت کرد[۴۸] و در ۲۸ صفر سال ۵۰ق، به تحریک معاویه به دست همسر خود،‌ جعده مسموم و شهید شد و در قبرستان بقیع دفن شد.[۴۹]

امام حسن(ع) از اصحاب کِساء[۵۰] و از حاضران در ماجرای مُباهله[۵۱] و یکی از اهل بیت پیامبر(ص) است که آیه تطهیر درباره آنان نازل شده است.[۵۲]

۳. امام حسین(ع)

نوشتار اصلی: امام حسین(ع)

حسین بن علی(ع)، مشهور به اباعبدالله و سیدالشهداء و امام سوم شیعیان، فرزند دوم علی(ع) و فاطمه(س)، در سوم شعبان سال چهارم هجری در مدینه متولد شد[۵۳] او پس از شهادت برادرش امام حسن(ع)، طبق تصریح پیامبر(ص) و امام علی(ع) و وصیت برادرش، به امامت رسید.[۵۴]

امام حسین(ع) ده سال امامت نمود[۵۵] دوران امامتش به جز شش ماه آخر، مصادف با خلافت معاویه بود.[۵۶] در رجب سال ۶۰ قمری، معاویه درگذشت و پسرش یزید به جای او نشست.[۵۷] یزید به والی مدینه دستور داد که از امام حسین برای وی بیعت بگیرد و گرنه سرش را به شام بفرستد. پس از آنکه والی مدینه درخواست یزید را به امام حسین(ع) ابلاغ کرد، آن حضرت مهلت گرفت و شبانه با خاندان خود به سوی مکه حرکت کرد.[۵۸] پس از مدتی، با دعوت مردم کوفه، با خاندان و گروهی از یاران خود رهسپار کوفه شد.[۵۹] امام و همراهانش در کربلا به محاصره لشکریان یزید درآمدند و در آنجا متوقف شدند تا اینکه روز دهم محرم میان آنها و لشکریان یزید به فرماندهی عمر بن سعد، جنگ در گرفت و امام(ع) و خاندان و یاران او شهید و زنان و کودکان و امام سجاد(ع) که بیمار بود، اسیر شدند.[۶۰]

امام حسین(ع) از اصحاب کِساء[۶۱] و از حاضران در ماجرای مُباهله[۶۲] و یکی از اهل بیت پیامبر(ص) است که آیه تطهیر درباره آنان نازل شده است.[۶۳]

۴. امام سجاد(ع)

نوشتار اصلی: امام سجاد(ع)
امامان
خلفای هم‌عصر
امام علی(ع)
ـــــــــــــــــ
(۲۳قبل از هجرت-۴۰ق)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۱۱-۴۰ق
ابوبکر
عمر بن خطاب
عثمان بن عفان
امام حسن(ع)
ـــــــــــــــــ
(۳-۵۰ق)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۴۰-۵۰ق
ابوبکر
عمر بن خطاب
عثمان بن عفان
امام علی
معاویه بن ابی سفیان (۴۱-۶۱ق)
امام حسین(ع)
ـــــــــــــــــ
(۴-۶۱ق)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۵۰-۶۱ق
ابوبکر
عمر بن خطاب
عثمان بن عفان
امام علی
امام حسن
معاویه بن ابی سفیان
یزید بن معاویه
امام سجاد(ع)
ـــــــــــــــــ
(۳۸-۹۵ق)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۶۱-۹۵ق
امام علی
امام حسن
معاویه بن ابی سفیان
یزید بن معاویه
معاویه بن یزید
مروان بن الحکم(۶۴-۶۵ق)
عبدالملک بن مروان (۶۵-۸۶ق)
ولید بن عبدالملک (۸۶-۹۶ق)
امام باقر(ع)
ـــــــــــــــــ
(۵۷-۱۱۴ق)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۹۵-۱۱۴ق
معاویه بن ابی سفیان
یزید بن معاویه
معاویه بن یزید
مروان بن الحکم
عبدالملک بن مروان
ولید بن عبدالملک
سلیمان بن عبدالملک (۹۶-۹۹ق)
عمر بن عبدالعزیز (۹۹-۱۰۱ق)
یزید بن عبدالملک (۱۰۱-۱۰۵ق)
هشام بن عبدالملک (۱۰۵-۱۲۵ق)
امام صادق(ع)
ـــــــــــــــــ
(۸۲-۱۴۸ق)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۱۱۴-۱۴۸ق
عبدالملک بن مروان
ولید بن عبدالملک
سلیمان بن عبدالملک
عمر بن عبدالعزیز
یزید بن عبدالملک
هشام بن عبدالملک
ولید بن یزید (۱۲۵-۱۲۶ق)
ولید بن عبدالملک (۱۲۶-۱۲۶ق)
ابراهیم بن الولید (۱۲۶-۱۲۷ق)
مروان بن محمد (۱۲۷-۱۳۲ق)
ابوالعباس سفاح (۱۳۲-۱۳۶ق)
منصور دوانیقی (۱۳۶-۱۵۸ق)
امام کاظم(ع)
ـــــــــــــــــ
(۱۲۸-۱۸۳ق)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۱۴۸-۱۸۳ق
مروان بن محمد
ابوالعباس سفاح
منصور دوانیقی
مهدی عباسی(۱۵۸-۱۶۹ق)
هادی عباسی(۱۶۹-۱۷۰ق)
هارون‌الرشید(۱۷۰-۱۹۳ق)
امام رضا(ع)
ـــــــــــــــــ
(۱۴۸-۲۰۳ق)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۱۸۳-۲۰۳ق
منصور دوانیقی
مهدی عباسی
هادی عباسی
هارون‌الرشید
امین عباسی (۱۹۳-۱۹۸ق)
مأمون عباسی (۱۹۸-۲۱۸ق)
امام جواد(ع)
ـــــــــــــــــ
(۱۹۵-۲۲۰ق)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۲۰۳-۲۲۰ق
امین عباسی
مأمون
المعتصم بالله (۲۱۸-۲۲۷ق)
امام هادی(ع)
ـــــــــــــــــ
(۲۱۲-۲۵۴ق)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۲۲۰-۲۵۴ق
مأمون
المعتصم بالله
الواثق بالله (۲۲۷-۲۳۲ق)
متوکل (۲۳۲-۲۴۷ق)
منتصر (۲۴۷-۲۴۸ق)
مستعین (۲۴۸-۲۵۲ق)
معتز (۲۵۲-۲۵۵ق)
امام عسکری(ع)
ـــــــــــــــــ
(۲۳۲-۲۶۰ق)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۲۵۵-۲۶۰ق
متوکل
منتصر
مستعین
معتز
مهتدی(۲۵۵-۲۵۶ق)
معتمد(۲۵۶-۲۷۸ق)
امام زمان(عج)
ـــــــــــــــــ
(۲۵۵ق-...)
ـــــــــــــــــ
دوره امامت: ۲۶۰ق-...
خلفا تا پایان غیبت صغرا
معتز
مهتدی
معتمد
معتضد (۲۷۸-۲۸۹ق)
مکتفی (۲۸۹-۲۹۵ق)
مقتدر (۲۹۵-۳۲۰ق)
قاهر (۳۲۰-۳۲۲ق)
راضی (۳۲۲-۳۲۹ق)

علی بن حسین(ع)، ملقب به «سجاد» و «زین العابدین»، چهارمین امام شیعیان، فرزند امام حسین(ع) بود که از شهربانو دختر یزدگرد سوم، در سال ۳۸ هجری در مدینه متولد شد.[۶۴]

امام سجاد(ع) در واقعه کربلا به علت بیماری شدید در جنگ حضور نداشت[۶۵] و اسیر شد و به همراه اسیران کربلا به کوفه[۶۶] و شام[۶۷] اعزام شد. او خطبه‌ای در شام در معرفی خود و پدرانش ایراد کرد که مردم را تحت تأثیر قرار داد.[۶۸] او پس از گذراندن دوران اسیری، به مدینه بازگردانده شد و در مدینه، مشغول عبادت بود و با کسی جز خواص شیعه مانند ابوحمزه ثمالی و ابوخالد کابلی ارتباط نداشت. خواص نیز معارفی را که از آن حضرت اخذ می‌کردند، در میان شیعه نشر می‌دادند.[۶۹]

امام چهارم پس از ۳۴ سال امامت،[۷۰] در ۵۷ سالگی به سال ۹۵ق[۷۱] به دست ولید بن عبدالملک مسموم شد و به شهادت رسید[۷۲] و در قبرستان بقیع کنار عمویش امام حسن(ع) دفن شد.[۷۳]

مجموعه ادعیه و مناجات امام سجاد(ع) که بسیاری از معارف دینی را در بردارد، در کتاب صحیفه سجادیه گرد آمده است که به «زبور آل محمد»، «انجیل اهل بیت» و «اُخت القرآن» مشهور است.[۷۴]

۵. امام باقر(ع)

نوشتار اصلی: امام باقر(ع)

محمد بن علی مشهور به امام محمد باقر(ع) و امام پنجم شیعیان، فرزند امام سجاد(ع) و فاطمه دختر امام حسن(ع)[۷۵] در سال ۵۷ق در مدینه متولد شد.[۷۶] او پس از پدرش به امر خدا و معرفی پیامبر(ص) و ائمه(ع) پیش از خود، به امامت رسید[۷۷] و در سال ۱۱۴ هجری قمری[۷۸] توسط ابراهیم بن ولید بن عبدالملک برادرزاده هشام خلیفه اموی مسموم و شهید شد[۷۹] و در قبرستان بقیع کنار پدرش به خاک سپرده شد.[۸۰] امام باقر(ع) در کربلا حضور داشت و در سن چهارسالگی شاهد به شهادت رسیدن جدش حسین(ع) بود.[۸۱]

در دوران امامت امام پنجم که ۱۸ یا ۱۹ سال به طول انجامید،[۸۲] از طرفی در اثر ظلم‌های بنی امیه، هر روز انقلاب و جنگی رخ می‌داد و این گرفتاری‌ها دستگاه خلافت را مشغول و تا اندازه‌ای از تعرض به اهل بیت دور می‌کرد.[۸۳] از طرف دیگر، وقوع واقعه کربلا و مظلومیت اهل بیت، مسلمانان را مجذوب و علاقه‌مند ایشان ساخت و امکاناتی در نشر حقایق اسلامی و معارف اهل بیت برای آن حضرت به وجود آورد که برای هیچ‌یک از امامان گذشته میسر نشده بود از این رو احادیث بی‌شماری از او نقل شده است.[۸۴] به گفته شیخ مفید، احادیث او در معارف دین به حدی است که از هیچ یک از فرزندان امام حسن(ع) و امام حسین(ع) این مقدار روایات به جا نمانده است.[۸۵]

۶. امام صادق(ع)

نوشتار اصلی: امام صادق(ع)

جعفر بن محمد معروف به امام جعفر صادق(ع) و ششمین امام شیعیان،‌ فرزند امام باقر(ع) و ام فروه دختر قاسم بن محمد بن ابی‌بکر، در ۱۷ ربیع‌الاول سال ۸۳ قمری در مدینه متولد شد.[۸۶] او در سال ۱۴۸ قمری[۸۷] توسط منصور خلیفه عباسی مسموم و شهید شد[۸۸] و در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد.[۸۹]

آن حضرت در مدت ۳۴ سال امامت خود[۹۰] به جهت ضعف حکومت اموی بستر مناسبی برای نشر تعالیم اسلامی به دست آورد، از این رو به نشر تعالیم دینی و پروش شخصیت‌های علمی بسیاری در فنون مختلف پرداخت.[۹۱] شمار شاگردان و راویان او را ۴۰۰۰ نفر دانسته‌اند.[۹۲] افرادی همچون زراره، محمد بن مسلم، مؤمن طاق، هشام بن حکم، ابان بن تغلب، هشام بن سالم، جابر بن حیان[۹۳] و از رجال علمی اهل سنت نیز افرادی همچون سفیان ثوری، ابوحنیفه (رئیس مذهب حنفیه)، مالک بن انس، پیشوای مذهب مالکی، از جمله پروش‌یافتگان آن حضرت بودند.[۹۴]

به گفته شیخ مفید در میان اهل بیت(ع) بیشترین روایات از امام صادق(ع) نقل شده است.[۹۵] گفته شده به جهت گستردگی روایات رسیده از امام ششم، مذهب شیعه را مذهب جعفری نامیده‌اند.[۹۶]

۷. امام کاظم(ع)

نوشتار اصلی: امام موسی کاظم(ع)

موسی بن جعفر معروف به امام موسی کاظم و ملقب به کاظم و باب الحوائج هفتمین امام شیعیان امامی، فرزند امام صادق و حمیده در هفتم صفر سال ۱۲۸ قمری در ابواء، منطقه‌ای میان مکه و مدینه، متولد شد.[۹۷]

امام کاظم(ع) پس از پدرش، به تصریح امام صادق(ع) به امامت رسید.[۹۸] دوران امامت ۳۵ ساله امام هفتم،[۹۹] با منصور، هادی، مهدی و هارون از خلفای عباسی، همزمان بود.[۱۰۰] این دوران با اوج قدرت خلافت عباسی همزمان بود و دوران سختی برای امام کاظم(ع) و شیعیان بود. از این‌رو او در برابر حکومت وقت، تقیه می‌کرد و شیعیان را نیز به این کار سفارش ‌می‌نمود.[۱۰۱] امام هفتم در ۲۰ شوال سال ۱۷۹ق، زمانی که هارون در سفر حج به مدینه رفت، دستور داد امام را در مدینه زندانی کردند و از مدینه به بصره و از بصره به بغداد بردند.[۱۰۲] او در رجب سال ۱۸۳ق در زندان بغداد توسط سِنْدی بْن شاهِکْ با سم شهید شد و در محلی به نام «مقابر قریش»[۱۰۳] که اکنون در کاظمین است،[۱۰۴] مدفون گردید.

۸. امام رضا(ع)

نوشتار اصلی: امام رضا(ع)

علی بن موسی بن جعفر معروف به امام رضا(ع) و هشتمین امام شیعیان، فرزند امام کاظم(ع) و نجمه خاتون به سال ۱۴۸ق در مدینه متولد و در آخر صفر سال ۲۰۳ق در ۵۵ سالگی در طوس (مشهد) به شهادت رسید.[۱۰۵]

امام رضا(ع) پس از پدرش، به امر خدا و به تصریح امام کاظم(ع) به امامت رسید.[۱۰۶] مدت امامت امام رضا(ع) ۲۰ سال (۱۸۳-۲۰۳ق)بود[۱۰۷] که با خلافت هارون الرشید و پسرانش امین و مأمون همزمان بود.[۱۰۸]

پس از هارون الرشید، مأمون با برادر خود امین اختلافاتی پیدا کرد که منجر به کشته شدن امین و به خلافت رسیدن او شد.[۱۰۹] مأمون به جهت مشروعیت بخشیدن به خلافت خود، کنترل فعالیت‌های امام رضا(ع) و کاستن مقام و منزلت امامت، تصمیم گرفت امام هشتم را ولیعهد خود قرار دهد.[۱۱۰] به همین دلیل، او امام را در سال ۲۰۱ق[۱۱۱] از مدینه به مرو احضار کرد.[۱۱۲] مأمون نخست، اصل خلافت و سپس ولیعهدی خود را به امام پیشنهاد داد که با مخالفت امام روبرو شد؛ اما سرانجام، مأمون با تهدید، امام را وادار به پذیرش ولیعهدی خود کرد. امام نیز به این شرط که در کارهای حکومتی و عزل و نصب‌ها مداخله نکند، ولایت‌عهدی را پذیرفت.[۱۱۳] پس از مدتی، مأمون با مشاهده پیشرفت سریع شیعه و به جهت حفظ خلافت خود، امام رضا(ع) را مسموم و شهید کرد.[۱۱۴]

حدیث معروف سلسلة الذهب هنگام عبور از نیشابور به طرف مرو از امام نقل شده است.[۱۱۵] هنگام حضور امام رضا(ع) در مرو، مأمون میان او و بزرگان دیگر ادیان و مذاهب جلسات مناظره‌ تشکیل می‌داد که سبب اظهار برتری امام در علم و دانش شد.[۱۱۶]

۹. امام جواد(ع)

نوشتار اصلی: امام جواد(ع)

محمد بن علی مشهور به امام جواد و امام محمد تقی(ع) و نهمین امام شیعیان اثنی عشری، فرزند امام هشتم و سَبیکه نوبیه در ماه رمضان سال ۱۹۵ق در مدینه متولد شد[۱۱۷] و در ذی‌القعده به سال ۲۲۰ق در بغداد به شهادت رسید.[۱۱۸] او در کنار جد خود امام هفتم در مقبره قریش در کاظمیه مدفون گردید.[۱۱۹]

امام جواد(ع) در سن هشت سالگی[۱۲۰] و به تصریح پدرش به امامت رسید.[۱۲۱] سن کم او سبب شد تا شماری از شیعیان، در امامت او تردید کنند؛ برخی، برادرش عبدالله بن موسی را امام خواندند و برخی دیگر به واقفیه پیوستند؛ اما بیشتر آنان با توجه به نص امامت و آزمایش علمی امام جواد(ع)، امامت او را پذیرفتند.[۱۲۲] او در دوران ۱۷ سال امامتش[۱۲۳] با مأمون و معتصم همزمان بود.[۱۲۴]

امام نهم به هنگام درگذشت پدر خود در مدینه بود، مأمون به جهت تحت نظر قرار دادن او و شیعیانش، در سال ۲۰۴ق او را به بغداد- که آن روز پایتخت خلافت بود- احضار کرد و ام الفضل دختر خود را به ازدواج وی درآورد.[۱۲۵] پس از مدتی ایشان به مدینه بازگشت و تا آخر عهد مأمون در مدینه ماند. پس از درگذشت مأمون، معتصم زمام خلافت را به دست گرفت و در سال ۲۲۰ق امام را به بغداد احضار کرده و تحت نظر گرفت و سرانجام آن حضرت با تحریک معتصم و به دست همسر خود مسموم و شهید شد.[۱۲۶]

۱۰. امام هادی(ع)

نوشتار اصلی: امام هادی(ع)

علی بن محمد مشهور به امام هادی یا امام علی النقی(ع)، امام دهم امامیه، فرزند امام جواد و سمانه مغربیه در ۱۵ ذی‌الحجه سال ۲۱۲ق در منطقه‌ای به نام صریا در نزدیکی مدینه متولد[۱۲۷] و در ماه رجب سال ۲۵۴ق در سامرا[۱۲۸] به دست المعتز بالله، خلیفه عباسی مسموم و شهید شد.[۱۲۹]

امام هادی(ع) ۳۳ سال(۲۲۰ق-۲۵۴ق) امامت شیعیان را بر عهده داشت[۱۳۰] و در این مدت با شش خلیفه عباسی مانند معتصم، واثق، متوکل، منتصر، مستعین و معتز معاصر بود.[۱۳۱]

متوکل در سال ۲۳۳ق به جهت تحت نظر قراردادن امام هادی(ع)،[۱۳۲] او را از مدینه به سامرا- که آن روز مرکز خلافت بود[۱۳۳]- احضار کرد[۱۳۴] و او بقیه عمر خود را در این شهر به سر برد.[۱۳۵] پس از درگذشت متوکل، منتصر و مستعین و معتز روی کار آمدند و امام هادی(ع) سرانجام در دوران معتز، مسموم و شهید شد.[۱۳۶]

امام هادی(ع) از طریق دعا و زیارات به تربیت شیعیان و آشنایی با معارف شیعی می‌پرداخت.[۱۳۷] زیارت جامعه کبیره از زیارت‌نامه‌های مهم شیعیان، از او نقل شده است.[۱۳۸]

۱۱. امام حسن عسکری(ع)

درهم نقره اولجایتو با نام دوازده امام شیعه(ع).jpg
نوشتار اصلی: امام عسکری(ع)

حسن بن علی(ع) مشهور به امام حسن عسکری(ع) امام یازدهم شیعیان اثناعشری، فرزند امام هادی(ع) و حَدِیث در ربیع الثانی سال ۲۳۲ق در مدینه متولد[۱۳۹] و در هشتم ربیع الاول به سال ۲۶۰ق[۱۴۰] به دسیسه معتمد خلیفه عباسی مسموم و شهید شد.[۱۴۱] او را در خانه‌اش در سامرا، کنار مرقد پدرش به خاک سپردند.[۱۴۲]

امام یازدهم به تصریح پدرش،‌ پس از او به امامت رسید و در دوران شش ساله امامتش[۱۴۳] با معتز، مهتدی و معتمد عباسی معاصر بود.[۱۴۴] امام در سامرا تحت نظر خلفای عباسی قرار داشت و چند باری به زندان افتاد.[۱۴۵] به گفته برخی اقامت طولانی او در سامرا جز نوعی زندانی بودن و بازداشت از سوی خلیفه، قابل توجیه نیست.[۱۴۶] از این رو او با تقیه رفتار می‌کرد[۱۴۷] و همانند چند امام پیش از خود از طریق سازمان وکالت با شیعیان در ارتباط بود و از آن طریق به هدایت آنها و گسترش تشیع می‌پرداخت.[۱۴۸] گفته شده سبب فشار و سختگیری خلفا، از یک سو افزایش جمعیت و قدرت شیعیان و ترس خلفا از آنان بود و از سوی دیگر شواهدی بود که از وجود فرزندی برای امام یازدهم خبر می‌داد که او را همان مهدی موعود می‌دانستند.[۱۴۹]

امام عسکری و پدرش به جهت سکونت در سامرا‌(عسکر) به عسکریین مشهورند.[۱۵۰]

۱۲. امام مهدی(عج)

نوشتار اصلی: امام مهدی(عج)

محمد بن حسن مشهور به امام مهدی و امام زمان(ع)، دوازدهمین و آخرین امام شیعیان دوازده امامی، فرزند امام عسکری(ع) و نرجس خاتون در نیمه شعبان به سال ۲۵۵ق در سامرا متولد شد.[۱۵۱]

امام مهدی در پنج سالگی به امامت رسید.[۱۵۲] پیامبر(ص) و همه امامان(ع) به امامت او تصریح کرده‌اند.[۱۵۳] او تا زمان شهادت پدرش(۲۶۰ق) از مردم پنهان بود و جز عده‌ای از خواص شیعه کسی نمی‌توانست او را ملاقات کند.[۱۵۴] پس از شهادت پدر و استقرار امامتش به امر خدا از عموم مردم غایب شد. حدود هفتاد سال در غیبت صغری به سر برد و در این مدت امام از طریق چهار نائب خاص با شیعیان در ارتباط بود؛ اما با آغاز غیبت کبری در سال ۳۲۹ق ارتباط شیعیان با امام توسط نایبان خاص، پایان یافت.[۱۵۵]

طبق روایات، شیعیان در دوران غیبت به انتظار فرج و ظهور امام زمان ترغیب شده و آن از برترین اعمال به شمار آمده است.[۱۵۶] شیعیان برآنند براساس روایات[۱۵۷] پس از ظهور، جامعه اسلامی به کمال واقعی رسیده و زمین آباد و پر از عدل و داد می‌شود.[۱۵۸] در روایات متعددی نشانه‌های ظهور بیان شده است.[۱۵۹]

جایگاه امامان شیعه نزد اهل سنت

اهل سنت، امامت را از فروع دین شمرده[۱۶۰] و امامان دوازده‌گانه شیعه را به عنوان امام و جانشینان بلافصل پیامبر(ص) نمی‌پذیرند؛[۱۶۱] اما نسبت به آنها محبت و ارادت دارند[۱۶۲] و روایاتی نیز در این باره نقل کرده‌اند.[۱۶۳] در روایتی از پیامبر(ص) درباره خویشاوندانی که براساس آیه مودت،[۱۶۴] مودت آنها واجب شده است، سؤال شد. پیامبر(ص) فرمود: مراد از آنها، علی(ع) و فاطمه(س) و فرزندان آن دو هستند».[۱۶۵] فخرالدین رازی، مفسر و متکلم اهل سنت در قرن ششم هجری، با استناد به آیه مودت، صلوات تشهد و سیره پیامبر(ص)، محبت و دوستی علی(ع) و فاطمه(س) و فرزندان آنها را واجب دانسته است.[۱۶۶]

برخی از عالمان اهل سنت به جهت ارادت به ائمه(ع)، به زیارت مرقد آنها می‌رفتند و به آنها متوسل می‌شدند. از جمله ابوعلی خَلّال از علمای اهل سنت در قرن سوم هجری، گفته است هر گاه برایش مشکلی پیش می‌آمد، به زیارت قبر موسی بن جعفر می‌رفتم و به او متوسل می‌شدم، مشکلم برطرف می‌شد.[۱۶۷] از ابوبکر محمد بن خُزَیْمه، فقیه، محدث و مفسر اهل سنت در قرن سوم و چهارم هجری، نقل شده که بارها به زیارت قبر امام رضا(ع) می‌رفت و تعظیم و تضرعش دیگران را به حیرت وا می‌داشت.[۱۶۸] ابن حِبّان، محدث اهل سنت در قرن سوم و چهارم، گفته است زمانی که در طوس بودم هر گاه مشکلی برایم پیش می‌آمد، به زیارت علی بن موسی الرضا(ع) می‌رفتم و دعا می‌کردم، دعایم مستجاب و مشکلم برطرف می‌شد.[۱۶۹]

به گفته جعفر سبحانی، بسیاری از علمای اهل سنت مرجعیت دینی و علمی امامان شیعه(ع) پذیرفته‌اند.[۱۷۰] به عنوان نمونه از ابوحنیفه،‌ پایه‌گذار مذهب حنفی، نقل شده است که احدی فقیه‌تر از جعفر بن محمد(ع) ندیدم.[۱۷۱] این جمله از محمد بن مسلم بن شهاب زُهْری، از تابعین و فقیه و محدث اهل سنت قرن اول و دوم هجری، درباره امام سجاد(ع) نقل شده است.[۱۷۲] عبدالله بن عطاء مکی، از محدثان اهل سنت و از یاران امام باقر(ع)، گفته است: «من علما را در نزد هیچ کس به لحاظ علمی پایین‌تر و کوچک‌تر ندیدم؛ چنانکه در نزد محمد بن علی(ع) دیدم. حَکَم بن عُتَیبه (از فقهای بزرگ کوفه) را نزد او بسان شاگردی دیدم».[۱۷۳]

کتاب‌شناسی

درباره شرح حال امامان شیعه و فضائل آنها کتب متعددی از سوی شیعیان و اهل سنت نگارش شده است.

کتب شیعه

از جمله کتاب‌های علمای شیعه درباره امامان و فضائل آنها می‌توان به این موارد اشاره کرد:

  1. دلائل الامامة، کتابی به زبان عربی منسوب به محمد بن جریر طبری صغیر‌(درگذشت ۳۱۰ق) درباره زندگانی، معجزات و فضایل حضرت زهرا(س) و ائمه معصومین علیهم‌السلام.
  2. اَلْإرْشاد فی مَعْرفة حُجَجِ الله عَلَی الْعِباد کتابی کلامی و تاریخی به زبان عربی نوشته شیخ مفید (درگذشت ۴۱۳ق) فقیه و متکلم شیعی. این کتاب، با توجه به روایات،‌ به تاریخ زندگانی و فضائل ائمه اطهار(ع) می‌پردازد. محمدباقر ساعدی خراسانی این کتاب را به فارسی ترجمه کرده است.
  3. مَناقِبُ آلِ أبی طالب، کتابی عربی درباره فضایل چهارده معصوم(ع)، نوشته ابن شهر آشوب مازندرانی(درگذشت ۵۸۸ق).
  4. إعلامُ الوَریٰ بأعلامِ الهدیٰ کتابی به زبان عربی، نوشته فضل بن حسن طبرسی (درگذشت ۵۴۸ ق) درباره سیره و زندگانی رسول خدا(ص) و امامان معصوم(ع).
  5. کَشْفُ الغُمَّة فی مَعْرِفَةِ الأئمّة(ع)، اثری به زبان عربی در شرح‌حال، فضائل و معجزات چهارده معصوم(ع) نوشته علی بن عیسی اربلی (درگذشت ۶۹۲ق).
  6. رَوضَةُ الْواعِظین وَ بَصیرَةُ الْمُتَّعِظین نوشته فتال نیشابوری (درگذشت ۵۰۸) درباره تاریخ زندگانی پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) است. این کتاب توسط محمود مهدوی دامغانی به فارسی ترجمه شده است.
  7. جَلاءُ العُیون کتابی به زبان فارسی نوشته علامه محمد باقر مجلسی(۱۰۳۷ق-۱۱۱۰ق) که در چهارده باب درباره تاریخ زندگی چهارده معصوم(ع) نگاشته شده است.
  8. مُنْتَهَى ألآمال فی تَواريخِ ألنَّبی وَ ألْآل، اثر شیخ عباس قمی (۱۲۹۴-۱۳۵۹ق) به تفصیل از زندگی چهارده معصوم(ع) سخن گفته است.

کتب اهل سنت

برخی از کتاب‌های اهل سنت درباره شرح حال و فضایل امامان دوازده‌گانه از این قرار است:

  1. مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول، کتابی به زبان عربی تألیف محمد بن طلحه شافعی (۵۸۲-۶۵۲ق) که در دوازده باب به شرح حال دوازده امام(ع) پرداخته است.[۱۷۴]
  2. تَذکِرَةُ الخَواصّ مِنَ الأمّة فی ذِکرِ خَصائص الأئمة، اثر یوسف بن قزاوغلی معروف به سبط بن جوزی مورخ و عالم حنفی مذهب اهل سنت (درگذشت ۶۵۴ق) که در دوازده باب به عدد ائمه(ع) درباره شرح حال ائمه(ع) و فضائل آنها نگارش شده است.[۱۷۵]
  3. الفصول المهمة فی معرفة الائمة، از ابن صباغ مالکی(درگذشت ۸۵۵ق)، نویسنده سنی مذهب قرن نهم که به زندگانی و فضائل امامان دوازده‌گانه پرداخته است.[۱۷۶] عالمان شیعه و سنی فراوان از این کتاب نقل کرده‌اند.[۱۷۷]
  4. الائمة الاثنا عشر‌ یا ألشّذَراتُ الذّهَبیة، از شمس الدین ابن طولون، عالم حنفی دمشقی (درگذشت ۹۵۳ق).[۱۷۸]
  5. الاتحاف بحب الاشراف، اثر جمال‌الدین شبراوی(۱۰۹۲-۱۱۷۲ق)، از علمای اهل سنت شافعی مصری، در شرح حال خاندان پيامبر و ائمه(ع).[۱۷۹]
  6. نور الابصار فی مناقب آل بیت النبی المختار، نوشته مؤمن شبلنجی، از علمای اهل سنت در قرن ۱۳ قمری، که به زندگانی پیامبر(ص) و امامان شیعه و خلفای اهل سنت می‌پردازد.
  7. یَنابیعُ المَوَدّة لِذَوی القُرْبی، كتابى در زندگانى و مناقب و فضایل مخصوص اهل‌بيت پيامبر(ص)،[۱۸۰] که توسط سلیمان بن ابراهیم قندوزی(درگذشت ۱۲۹۴ق) از عالمان اهل سنت حنفی مذهب،[۱۸۱] نوشته شده است.

جستارهای وابسته

پانویس

  1. محمدی، شرح کشف المراد، ۱۳۷۸ش، ص۴۰۳؛ موسوی زنجانی، عقائد الامامیة الاثنی عشریة، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۱۷۸.
  2. محمدی، شرح کشف المراد، ۱۳۷۸ش، ص۴۲۵؛ موسوی زنجانی، عقائد الامامیة الاثنی عشریة، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۱۸۱و۱۸۲.
  3. موسوی زنجانی، عقائد الامامیة الاثنی عشریة، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۱۸۲.
  4. نگاه کنید به:‌ مکارم شیرازی، پیام قرآن، ۱۳۸۶ش، ج۹، ص۱۷۰و۱۷۱ و ۳۶۹و۳۷۰.
  5. نگاه کنید به: حکیم، الامامة‌ و اهل البیت، ۱۴۲۴ق، ص۳۰۵-۳۳۸.
  6. سبحانی، منشور عقاید امامیه، ۱۳۷۶ش، ص۱۶۵و۱۶۶.
  7. نگاه کنید به:‌ علامه حلی، كشف المراد، ۱۳۸۲ش، ص۱۸۴؛ فیاض لاهیجی، سرمايه ايمان در اصول اعتقادات، ۱۳۷۲ش، ص۱۱۴و۱۱۵؛ مجلسی، امام شناسی، ۱۳۸۴ش، ص۴۹-۶۱.
  8. علامه حلی، کشف المراد، ۱۳۸۲ش، ص۱۸۷؛
  9. نگاه کنید به:‌ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۵۵و۲۵۶ و ۲۶۰و۲۶۱؛ سبحانی، علم غیب، ۱۳۸۶ش، ص۶۳-۷۹.
  10. حمود، الفوائدالبهیة، ۱۴۲۱ق، ج۲، صص۱۱۷و۱۱۹.
  11. خویی، مصباح الفقاهة، ۱۴۱۷ق، ج‌۵، ص۳۸؛ صافی گلپایگانی، ولایت تکوینی و ولایت تشریعی، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۳، ۱۳۵ و۱۴۱.
  12. نگاه کنید به:‌ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۶۵-۲۶۸؛ صفار، بصائر الدرجات، ۱۴۰۴ق، ص۳۸۳-۳۸۷.
  13. برای نمونه نگاه کنید به: عاملی، الولایة التکوینیة والتشریعیة، ۱۴۲۸ق، ص۶۰-۶۳؛ مؤمن، «ولایة ولی المعصوم(ع)»، ص۱۰۰-۱۱۸؛ حسینی، میلانی، اثبات الولایة العامة، ۱۴۳۸ق، ص۲۷۲ و ۲۷۳، ۳۱۱و۳۱۲.
  14. طوسی، التبیان، داراحیاء‌التراث العربی، ج۱، ص۲۱۴.
  15. صفار، بصائر الدرجات، ۱۴۰۴ق، ص۴۱۲-۴۱۴.
  16. صفار، بصائر الدرجات، ۱۴۰۴ق، ص۲۹۷، ح۴.
  17. نگاه کنید به: سبحانی، سیمای عقاید شیعه، ۱۳۸۶ش، ص۲۳۱-۲۳۵؛ سبحانی، منشور عقاید امامیه، ۱۳۷۶ش، ص۱۵۷و۱۵۸؛ موسوی زنجانی، عقائد الامامیة الاثنی عشریة، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۱۸۰و۱۸۱.
  18. سبحانی، منشور عقاید امامیه، ۱۳۷۶ش، ص۱۴۹و۱۵۰.
  19. طوسی، التبیان، داراحیاء‌التراث العربی، ج۳، ص۲۳۶؛ محمدی شرح کشف المراد، ۱۳۷۸ش، ص۴۱۵.
  20. نگاه کنید به:‌ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۹۸-۲۰۳.
  21. طبرسی، إعلام الوری،۱۳۹۰ق، ص۳۶۷؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ۱۳۷۹ ق، ج۲، ص۲۰۹؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۷، ص۲۰۹و۲۱۶.
  22. نگاه کنید به: مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۷، ص۲۰۷-۲۱۷.
  23. صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵۸۵؛ طبرسی، إعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۶۷.
  24. طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۶۷؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ۱۳۷۹ ق، ج۲، ص۲۰۹.
  25. نگاه کنید به: حکیم، الامامة‌ و اهل البیت، ۱۴۲۴ق، ص۳۰۵-۳۵۱؛ محمدی، شرح کشف المراد، ۱۳۷۸ش، ۴۹۵ و ۴۹۶.
  26. سوره نساء،‌ آیه ۵۹.
  27. خزاز رازی، کفایه الاثر، ۱۴۰۱ق، ص۵۳-۵۵؛ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۱‌، ص۲۵۴-۲۵۳.
  28. نگاه کنید به:‌ بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۰۱ق، ج۸، ص۱۲۷؛ مسلم نيشابوری، صحیح مسلم، دارالفکر، ج۶، ص۳و۴؛ أحمد بن حنبل، مسند احمد، دارصادر، ج۵، ص۹۰، ۹۳، ۹۸، ۹۹، ۱۰۰ و۱۰۶؛ ترمذی، سنن ترمذی، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۳۴۰؛ سجستانی، سنن أبی داود، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۳۰۹.
  29. نگاه کنید به: حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۳۳۴ق، ج۴، ص۵۰۱؛ نعمانی، کتاب الغیبه، ۱۴۰۳ق، ۷۴- ۷۵.
  30. قندوزی، ینابیع المودة لذوی القربى، دارالاسوة، ج۳، ص۲۹۲و۲۹۳.
  31. نگاه کنید به: محمدی، شرح کشف المراد، ۱۳۷۸ش، ص۴۲۷-۴۴۱؛ موسوی زنجانی، عقائد الامامیة الاثنی عشریة، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۷و۸.
  32. نگاه کنید به: محمدی، شرح کشف المراد، ۱۳۷۸ش، ص۴۲۷-۴۴۱؛ موسوی زنجانی، عقائد الامامیة الاثنی عشریة، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۷-۱۵.
  33. محمدی، شرح کشف المراد، ۱۳۷۸ش، ص۴۹۵؛ موسوی زنجانی، عقائد الامامیة الاثنی عشریة، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۱۷۹و۱۸۰.
  34. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۵؛‌ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۱۵۳.
  35. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۶.
  36. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۰۰.
  37. محمدی، شرح کشف المراد، ۱۳۷۸ش، ص۴۲۷-۴۳۶.
  38. طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۱۳۸و۱۳۹.
  39. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۰۱.
  40. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، صص۲۰۱-۲۰۲.
  41. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۹؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۱۵۴.
  42. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۹-۶۶؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۱۸۲؛ حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۲۱-۳۱.
  43. قندوزی، ینابیع المودة لذوی القربى، دارالاسوة، ج۱، ص۳۳۷.
  44. حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۶۳-۷۱.
  45. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص‌۲۰۵.
  46. طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص‌۲۰۵؛ طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۰۵.
  47. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۰۵-۲۰۶.
  48. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۰۶.
  49. طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص‌۲۰۶.
  50. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۸۷؛ حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۳۸ و۵۲-۵۵.
  51. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳، ج۱، ص۱۶۸.
  52. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۸۷؛ حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۲۹-۱۳۹.
  53. طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۱۴و۲۱۵.
  54. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷.
  55. طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۱۵.
  56. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۰۸.
  57. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۲؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۲۲.
  58. موسوی زنجانی، عقائد الامامیة الاثنی عشریة، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۴۸و۱۴۹.
  59. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۰۹و۲۱۰.
  60. موسوی زنجانی، عقائد الامامیة الاثنی عشریة، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۵۰.
  61. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۸۷؛ حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۳۸ و۵۲-۵۵.
  62. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳، ج۱، ص۱۶۸.
  63. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۸۷؛ حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۲۹-۱۳۹.
  64. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۳۷؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۵۶؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۵و۱۷۶.
  65. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۲و۱۱۳.
  66. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۴.
  67. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۹.
  68. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۱۳۸و۱۳۹.
  69. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۱۶.
  70. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۳۸؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۵۶؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۵.
  71. طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۵۶؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۳۷و۱۳۸.
  72. ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۶.
  73. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۳۸؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۵۶؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۶.
  74. صحیفه سجادیه، ترجمه و شرح فیض الاسلام، ۱۳۷۶ش، ص۳.
  75. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۵۵.
  76. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۵۷ و ۱۵۸؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۲۱۰.
  77. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۵۸و۱۵۹.
  78. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۵۷ و ۱۵۸؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۶۴.
  79. ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۲۱۰.
  80. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۵۷ و ۱۵۸؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۶۴.
  81. یعقوبی، تاریخ یعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۳۲۰.
  82. طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۶۵؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۲۱۰.
  83. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۱۷.
  84. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، صص۲۱۷-۲۱۸.
  85. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۵۷.
  86. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۷۹و۱۸۰؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۷۱.
  87. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۸۰؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۷۱.
  88. ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۲، ص۲۸۰؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۳۲۶.
  89. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۸۰؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۷۲.
  90. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۸۰؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۲، ص۲۸۰.
  91. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۱۸و۲۱۹.
  92. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۷۹؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۲، ص۲۴۷.
  93. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۱۹.
  94. ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۲، ص۲۴۷و۲۴۸؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۳۲۷-۳۲۹.
  95. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۷۹.
  96. شهیدی، زندگانی امام صادق، ۱۳۷۷ش، ص۶۱.
  97. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۱۵؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۹۴؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۲۳و۳۲۴.
  98. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۱۵.
  99. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۱۵؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۹۴؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۲۴.
  100. ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۲۳؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۹۴.
  101. نگاه کنید به: جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۳۸۴و۳۸۵و۳۹۸.
  102. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۷۶؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۴۰۲-۴۰۴.
  103. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۱۵؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۲۳و۳۲۴؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۹۴.
  104. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۱.
  105. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۴۷؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۱۳و۳۱۴.
  106. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۴۷.
  107. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۴۷؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۱۴.
  108. طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۱۴؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۲، ص۳۶۷.
  109. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۲.
  110. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۴۳۳-۴۳۵.
  111. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۳۲۶.
  112. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۳و۲۲۴.
  113. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۵۹و۲۶۰؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۲، ص۳۶۳.
  114. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۴۴۵؛ طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۴.
  115. صدوق، عیون أخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۱۳۵.
  116. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۴۴۲و۴۴۳.
  117. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۴۴.
  118. طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۴۴و۳۴۵؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۷۹.
  119. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۴۴و۳۴۵.
  120. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۴۷۲.
  121. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۴۵.
  122. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۴۷۲-۴۷۴.
  123. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۴۴.
  124. طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۴۴.
  125. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۴۷۸.
  126. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۵؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۴۸۰-۴۸۲.
  127. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۷؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۵۵.
  128. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۷؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۷ و۳۱۲؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۵۵.
  129. طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۵۵؛ طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، صص۲۲۵-۲۲۶.
  130. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۷؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۵۵.
  131. طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۵۵؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۵۰۲.
  132. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۵۰۳.
  133. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۵۳۸.
  134. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۹۸؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۵۵.
  135. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۵۰۶.
  136. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۷؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۵۰۰و۵۰۲.
  137. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۵۲۲.
  138. صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۰۹.
  139. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۰۳؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۱۳.
  140. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۰۳؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۱۳ و۳۳۶؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۶۷.
  141. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، صص ۲۲۷-۲۲۸؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۶۷.
  142. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۰۳؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۱۳و۳۳۶؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۶۷.
  143. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۱۳و۳۱۴؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۶۷.
  144. طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۶۷.
  145. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۵۳۸، ۵۳۹و۵۴۲.
  146. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۵۳۸و۵۴۲.
  147. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۸.
  148. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۵۴۷-۵۵۰.
  149. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۸و۲۲۹.
  150. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۵۰۰و۵۳۶.
  151. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۱۴؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۳۹؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۴۱۸.
  152. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۳۹؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۴۱۸.
  153. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۳۹و۳۴۰.
  154. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۳۶.
  155. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۳۰و۲۳۱.
  156. نگاه کنید به: مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۲، ص۱۲۲-.
  157. به عنوان نمونه نگاه کنید به: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۵، ح۲۱؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۲، ص۳۳۶.
  158. طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۳۱و۲۳۲.
  159. به عنوان نمونه نگاه کنید به: مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۲، ص۱۸۱-۲۷۸.
  160. تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۳۲؛ جرجانی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۴۴.
  161. به عنوان نمونه نگاه کنید به:‌ قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسة، ۱۴۲۲ق، ص۵۱۴؛ تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۶۳و۲۹۰.
  162. به عنوان نمونه نگاه کنید به: بغدادی، الفرق بین الفرق، ۱۹۷۷م، ص۳۵۳و۳۵۴.
  163. به عنوان نمونه نگاه کنید به: زمخشری، الکشاف،‌ ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۱۹-۲۲۱.
  164. «قُلْ لاأَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی؛ بگو: «به ازاى آن [رسالت‌] پاداشى از شما خواستار نيستم، مگر دوستى در باره خويشاوندان.»‏ سوره شوری، آیه ۲۳.
  165. حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۱۸۹-۱۹۶؛ زمخشری، الکشاف،‌ ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۱۹و۲۲۰.
  166. فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۲۷، ص۵۹۵.
  167. بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۱۳۳.
  168. ابن حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، ۱۳۲۶ق، ج۷، ص۳۸۸.
  169. ابن حبان، الثقات، ۱۳۹۳ق، ج۸، ص۴۵۷.
  170. سبحانی، سیمای عقاید شیعه، ۱۳۸۶ش، ص۲۳۴.
  171. ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۰۵ق، ج۶، ص۲۵۷.
  172. ابوزرعه دمشقی،‌ تاریخ ابی زرعة الدمشقی، مجمع اللغة العربیة، ص۵۳۶.
  173. ابن عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۵۴، ص۲۷۸.
  174. طباطبائی، أهل البيت عليهم السلام في المكتبة العربية، مؤسسة آل البيت، ص۴۸۱-۴۸۳.
  175. ابن جوزی، تذکره الخواص، ۱۴۲۶ق، ص۱۰۲و۱۰۳.
  176. ابن صباغ، الفصول المهمة، دارالحدیث، ج۱، ص۶و۶۸۳و۶۸۴.
  177. ابن صباغ، الفصول المهمة، دارالحدیث، ج۱، مقدمه محقق، ص۲۴.
  178. طباطبائی، أهل البيت عليهم السلام في المكتبة العربية، ص ۲۳۵.
  179. شبراوی، الاتحاف بحب الاشراف، ۱۴۲۳ق، ص۵-۷.
  180. شاه محمدی، علی و شکوه غدیرخم، ۱۳۸۴ش، ص۴۵.
  181. شاه محمدی، علی و شکوه غدیرخم، ۱۳۸۴ش، ص۴۳.

منابع

  • ابن حبان، محمد بن حبان، الثقات، حیدرآباد، دایره المعارف العثمانیه، چاپ اول، ۱۳۹۳ق.
  • ابن جوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکره الخواص من الأمّة فی ذکر خصائص الأئمة، تحقیق حسین تقی‌زاده، قم، مجمع العالمی لاهل البیت(ع)، ۱۴۲۶ق.
  • ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، هند، دائرة المعارف النظامیة، چاپ اول، ۱۳۲۶ق.
  • ابن شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب(ع)، قم، علامه، چاپ اول، ۱۳۷۹ق.
  • ابن صباغ، علی بن محمد، الفصول المهمة فی معرفة‌الائمة، تحقیق سامی غریزی، قم، دارالحدیث، بی‌تا.
  • ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ دمشق، تحقیق عمرو بن غرامة العمروی، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ق-۱۹۹۵م.
  • ابوزرعه دمشقی،‌ عبدالرحمن بن عمرو، تاریخ ابی زرعة الدمشقی، دمشق، مجمع اللغة العربیة، بی‌تا.
  • أحمد بن حنبل، أحمد بن محمد بن حنبل، مسند أحمد، بیروت، دارصادر، بی‌تا.
  • بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۱ق-۱۹۸۱م.
  • بغدادی، خطیب، تاریخ بغداد، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۷ق.
  • بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق وبیان الفرقة الناجیة، بیروت، دارالآفاق، چاپ دوم، ۱۹۷۷م.
  • ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی، تحقیق و تصحیح عبدالرحمن محمد عثمان، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق-۱۹۸۳م.
  • تفتازانی، سعد الدین، شرح المقاصد، افست قم، شریف رضی، ۱۴۰۹ق.
  • جرجانی، میرسید شریف، شرح المواقف، تصحیح بدرالدین نعسانی، قم، شریف رضی، چاپ اول، ۱۳۲۵ق.
  • جعفریان، رسول، حیات فکری‌سیاسی امامان شیعه، قم، انصاریان، چاپ یازدهم، ۱۳۸۷ش.
  • حاکم حسکانی، عبیدالله‌بن‌ عبدالله‌، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل‌، تحقیق محمدباقر محمودی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
  • حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، حیدرآباد دکن، بی نا، ۱۳۳۴ق.
  • حسینی میلانی، سیدعلی، اثبات الولایة العامة للنّبی و الائمة(ع)، قم، نشرالحقایق، چاپ اول، ۱۴۳۸ق.
  • حکیم، سید محمدباقر، الامامة‌ و اهل البیت(ع) نظریة و الاستدلال، قم، مرکز الاسلامیة المعاصر، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
  • حمود، محمدجمیل، الفوائدالبهیة فی شرح عقائدالإمامیة، بیروت، مؤسسة الأعلمی، چاپ دوم، ۱۴۲۱ق.
  • خزاز رازی، علی بن محمد، کفایة الاثر فی النص علی الائمة الاثنی عشر، تصحیح: عبداللطیف حسینی کوهکمری، قم، بیدار، ۱۴۰۱ق.
  • خویی، سید ابوالقاسم، مصباح الفقاهة(طبع قدیم)، تقریر محمد علی توحیدی، قم،‌ انصاریان، ۱۴۱۷ق.
  • ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، مؤسسه الرساله، چاپ سوم، ۱۴۰۵ق.
  • زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل،‌ تصحیح مصطفی حسین احمد، بیروت، دارالکتب العربی،‌ چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
  • سبحانی، جعفر، سیمای عقاید شیعه، ترجمه جواد محدثی، تهران، نشر مشعر، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
  • سبحانی، جعفر، علم غیب(آگاهی سوم)، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
  • سبحانی، جعفر، منشور عقاید امامیه، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، چاپ اول، ۱۳۷۶ش.
  • سجستانی، سلیمان بن الأشعث، سنن أبی داود، تحقیق وتعلیق سعید محمد اللحام، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۱۰ق-۱۹۹۰م.
  • شاه محمدی، محمد علی، علی و شکوه غدیرخم بر فراز وحی و رسالت در ترجمه ینابیع الموده، قم، مهر امیر المؤمنین(ع)، ۱۳۸۴ش.
  • شبراوی، عبدالله بن محمد، الإتحاف بحب الأشراف، تصحیح سامی غریری، قم، دارالکتاب، ۱۴۲۳ق.
  • شهیدی، سیدجعفر، زندگانی امام صادق جعفر بن محمد(ع)، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
  • صافی گلپایگانی، لطف الله، ولایت تکوینی و ولایت تشریعی(ویراست جدید)، قم، دفتر تنظیم و نشرآثار آیت الله العظمی صافی گلپایگانی، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
  • صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا(ع)، تحقیق مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ق.
  • صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، تصحیح علی اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، ۱۳۹۵ق.
  • صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
  • صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد(ص)، قم، مکتبة آیت الله المرعشی النجفی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
  • طباطبائی، سید عبدالعزیز، اهل البیت(ع) فی المکتبه العربیه، قم، مؤسسة آل البيت(ع) لإحياء التراث، بی‌تا.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۳ش.
  • طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، تهران، اسلامیه،‌ چاپ چهارم، ۱۳۹۰ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، تصحیح احمد حبیب عاملی، بیروت، داراحیاء‌التراث العربی،‌ بی‌تا.
  • عاملی، سیدجعفر مرتضی، الولایة التکوینیة و التشریعیة، مرکز الاسلامی للدراسات، چاپ دوم، ۱۴۲۸ق.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف، كشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد قسم الاهیات، تعلیقه جعفر سبحانی، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، چاپ دوم، ۱۳۸۲ش.
  • علی بن حسین(ع)، صحیفه سجادیه، ترجمه و شرح فیض الاسلام، تهران، فقیه، چاپ دوم، ۱۳۷۶ش.
  • فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر(مفاتیح الغیب)، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
  • قاضی عبدالجبار، عبدالجبار بن احمد، شرح الاصول الخمسة، تعلیه احمد بن حسین ابی‌هاشم، بیروت، دار احیاء‌التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
  • قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودة لذوی القربى، بیروت، دارالاسوة، بی‌تا.
  • کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، الإسلامیة، چاپ سوم، ۱۴۰۷ق.
  • مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
  • محمدی، علی، شرح کشف المراد، قم، دارالفکر، چاپ چهارم، ۱۳۷۸ش.
  • مسلم نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
  • مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، پیام قرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ نهم، ۱۳۸۶ش.
  • مؤمن قمی، محمد، «ولایة ولی المعصوم(ع)»، در مجموعة الآثار المؤتمر العالمی الثانی للامام الرضا(ع)، مشهد، المؤتمر العالمی للامام الرضا(ع)، ۱۴۰۹ق.
  • موسوی زنجانی، سید ابراهیم، عقائد الامامیة الاثنی عشریة، بیروت، مؤسسه اعلمی، چاپ سوم، ۱۴۱۳ق.
  • نعمانی، محمد بن ابراهیم، کتاب الغیبه، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۳ق /۱۹۸۳م.
  • یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بی‌تا.

منابع برای مطالعه بیشتر