مقاله قابل قبول
شناسه ارزیابی نشده
نارسا
عدم جامعیت

آیه ولایت

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
آیه ولایت
سنگ‌نوشته قدمگاه امام رضا که ایه ولایت بر روی آن حک شده است.jpg
سنگ‌نوشته‌ای متعلق به قرن ششم هجری، مربوط به یکی از قدمگاه‌های امام رضا (ع) در شهر یزد که اکنون در موزه آستان قدس رضوی نگه‌داری می‌شود. آیه ولایت در حاشیه اثر حکاکی شده است
مشخصات آیه
نام آیه: ولایت
واقع در سوره: سوره مائده
شماره آیه: ۵۵
جزء: ۶
شأن نزول: امام علی(ع)
مکان نزول: مدینه
موضوع: اعتقادی
درباره: امامت امام علی(ع)
آیات مرتبط: آیه تبلیغ و آیه اکمال

آیه ولایت (مائده: ۵۵) به ولایت خدا، پیامبر(ص) و اقامه‌کنندگان نماز و زکات بر سایر مسلمانان اشاره دارد. شیعیان با توجه به شأن نزول آیه درباره انفاق امام علی(ع) در حال رکوع، این آیه را مستند اثبات ولایت و خلافت حضرت علی(ع) قرار داده‌اند.

متن آیه

إِنّما وَلیکُمُ اللهُ و رَسولُهُ والّذینَ ءَامَنوا الَّذینَ یقِیمُونَ الصَّلوةَ و یؤتُونَ الزَّکوة و هُم راکِعونَ
ولی شما فقط خدا، پیامبر و مؤمنانی هستند که نماز را به پا داشته، در رکوع زکات می‌دهند.

‌ شأن نزول

تفاسیر شیعه سبب نزول این آیه را انفاق حضرت علی(ع) به فقیر در حال نماز می‌دانند.[۱] در میان اهل سنت نیز برخی از علما مانند قاضی ایجی تصریح کرده‌اند مفسران بر نزول این آیه در‌ شأن حضرت علی(ع) اجماع دارند.[۲] میر سید شریف جرجانی،[۳] سعدالدین تفتازانی[۴] و علامه حلی در شرح تجرید[۵] این اجماع را تأیید کرده‌اند. ابن‌رستم طبری در کتاب المسترشد فی الامامه می‌نویسد امام علی(ع) در مناشده روز شورا، از مخاطبانش اقرار گرفت که این آیه در شأن او نازل شده است.[۶] در برخی تفاسیر اهل سنت درباره اینکه آیه در شأن چه کسی نازل شده است، چهار نظر آمده است: ۱. در شأن امام علی؛ ۲. در شأن عبادة بن صامت؛ ۳. در شأن ابوبکر؛ ۴. در شأن تمام مسلمانان.[۷]

شرح واقعه

نوشتار اصلی: خاتم‌بخشی

بر اساس روایات، روزی فقیری وارد مسجد پیامبر(ص) شد و تقاضای کمک کرد؛ ولی کسی چیزی به او نداد. او دست خود را به آسمان بلند کرد و گفت: «خدایا! شاهد باش که من در مسجد رسول تو تقاضای کمک کردم؛ ولی کسی به من چیزی نداد». در همین حال، حضرت علی(ع) که در حال رکوع بود، با انگشت کوچک دست راست خود اشاره کرد. فقیر نزدیک آمد و انگشتر[یادداشت ۱] را از دست ایشان بیرون آورد و این آیه نازل شد.[۸] شیخ مفید تاریخ این ماجرا و نزول آیه ولایت را ۲۴ ذی‌الحجه دانسته است.[۹]

راویان ‌شأن نزول

این شأن نزول علاوه بر اینکه از ائمه(ع)[۱۰] همچون امام باقر(ع)[۱۱] و امام صادق(ع)[۱۲] نقل شده است، راویانی از میان صحابه و تابعان دارد.

ابن عباس،[۱۳] ابورافع مدنی،[۱۴] عمار یاسر،[۱۵] ابوذر غفاری،[۱۶] انس بن مالک[۱۷] و مقداد بن اسود برخی از اصحابی هستند که این شأن نزول را نقل کرده‌اند.[۱۸]

از تابعان نیز مسلمة بن کهیل،[۱۹] عتبة بن ابی حکیم،[۲۰] سُدّی[۲۱] و مجاهد[۲۲] به نقل این حادثه پرداخته‌اند.

اعتبار احادیث

ابن‌شعبه حرانی در کتاب تحف العقول احادیث شأن نزول آیه ولایت را جزو احادیث صحیح و احادیثی می‌داند که علما بر آنها اجماع دارند.[۲۳] علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، بسیاری از این احادیث را می‌آورد[۲۴] و درباره اعتبار آنها می‌نویسد اگر این همه روایت درباره شأن نزول این آیه، نادیده گرفته شود، باید به طور کلی از تفسیر قرآن نیز چشم پوشید؛ چراکه وقتی به این همه روایت اطمینان نکنیم، چگونه می‌توانیم به یک یا دو روایتی که در تفسیر دیگر آیات قرآن نقل شده، اطمینان پیدا کنیم.[۲۵] او این روایات را موافق قرآن می‌داند و بیان می‌کند آیات قرآن نیز این روایات را تصدیق می‌کنند؛[۲۶] به نظر طباطبایی، بزرگان تفسیر و حدیث این احادیث را نقل کرده‌اند و با آنها مخالفت نکرده‌اند و آنانی که مخالفت کرده‌اند ـ همچون ابن‌تیمیه ـ عناد و دشمنی را به انتها رسانده‌اند.[۲۷]

محدّثان اهل سنّت در دوره‌های مختلف این روایت را در کتاب‌های خود آورده‌اند مانند:

آلوسی می‌گوید: «بیشتر اخباریان (سنی‌ مذهب) قائل‌اند که این آیه در‌ شأن امام علی(ع) نازل شده است.»[۲۹] و همگی به نوعی اعتبار این حدیث را پذیرفته‌اند. اما ابن تیمیه،[۳۰] ابن کثیر[۳۱] و فخر رازی[۳۲] حدیث مربوط به این آیه را ضعیف شمرده‌اند.

استدلال به آیه بر ولایت امام علی(ع)

شیعه با این آیه بر جانشینی و ولایت علی(ع) استدلال کرده است[۳۳] و حتّی برخی آن را قوی‌ترین دلیل بر امامت ایشان برشمرده‌اند.[۳۴]

وجه استدلال چنین است که این آیه با «إِنّما» آغاز شده و بر اساس نظر بسیاری از متخصصان زبان عربی وقتی جمله‌ای با «انما» آغاز شود، مفهوم جمله را منحصر می‌کند. مثلا در این آیه ولایت در خداوند، حضرت رسول(ص) و کسانی است که در رکوع انفاق می‌کنند، منحصر می‌شود.[۳۵]

با وجود اینکه بسیاری از علمای اهل سنت بر نازل شدن این آیه در شان حضرت علی(ع) اعتراف کرده‌اند؛ اما تفاوت در معنا و مفهوم ولایت باعث شده علمای شیعه این آیه را دلیلی محکم بر ولایت و امامت حضرت علی (ع) بدانند[۳۶] برخلاف اهل سنت که با تغییر در مفهوم و معنای این کلمه به چنین استدلالی در مورد این آیه اعتقاد ندارند.[۳۷] تفاوت تفسیر علمای شیعه و سنی در معنای کلمه ولایت این است که تمام علمای شیعه کلمه ولی را مشتق از «ولی» و «ولایت» و به‌معنای سرپرستی و صاحب اختیار می‌دانند.[۳۸] و از آنجا که بنا بر شأن نزول، منظور از ولی در این آیه حضرت علی است و پیامبر(ص) هم در موارد متعددی بر ولایت حضرت علی تصریح دارند، آنها حضرت علی (ع) را جانشین پیامبر (ص) و صاحب مقامت امامت و ولایت می‌دانند.[۳۹] اما بسیاری از علمای اهل سنت تلاش کرده‌اند معنای کلمه ولایت در این آیه را دوستی یا نصرت عنوان کنند.[۴۰]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. رحیمی اصفهانی، ولایت و رهبری، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۱۱۹-۱۲۱. برای مثال رجوع کنید به: طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۳۲۴. طوسی، التبیان، بیروت، ج۳، ص۵۵۸ـ۵۵۹. فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۴۴. حویزی، نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۶۴۳. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۶، ص۸.
  2. ایجی، المواقف، عالم الکتب، ص۴۰۵.
  3. ایجی، المواقف، عالم الکتب، ص۴۰۵.
  4. تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۴۱۲ق، ج ۵، ص۲۶۹.
  5. علامه حلی، کشف المراد، ۱۳۸۲ش، ص۱۹۱.
  6. طبری، المسترشد فی الامامه، ۱۴۱۵ق، ص۳۵۳.
  7. ابن الجوزی، زاد المسیر، دارالکتاب العربی، ج۱، ص۵۶۱.
  8. شوشتری، احقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ج ۲، ص۴۰۰؛ حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۲۰۹-۲۳۹. این واقعه با اندکی تفاوت در این منابع نیز آمده است: قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۷۰؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۳۲۷، ح۱۳۷.
  9. شیخ مفید، مسار الشیعه، ۱۴۱۴ق، ص۴۱
  10. امام علی، امام حسین، امام سجاد، امام باقر، امام صادق و امام هادی علیهم السلام (طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۶، ص۲۵، ذیل آیه ۵۵ مائده).
  11. قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۷۰.
  12. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۸۸ـ۲۸۹.
  13. حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۲۳۲.
  14. طبرانی، المعجم الکبیر، دار احیاء التراث، ج۱، ص۳۲۰-۳۲۱.
  15. سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۱۰۶.
  16. ابن تیمیه، تفسیر الکبیر، ۱۴۰۸ق، ج۱۲، ص۲۶.
  17. حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج ۱، ص۲۲۵.
  18. حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج ۱، ص۲۲۸.
  19. سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۱۰۵.
  20. ابن ابی حاتم، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۱۱۶۲.
  21. طبری، جامع البیان، ۱۴۲۰ق، ج ۱۰، ص۴۲۵.
  22. طبری، جامع البیان، ۱۴۲۰ق، ج۱۰، ص۴۲۶؛ جصاص، احکام القران، المکتبة التجاریة، ج۲، ص۶۲۵.
  23. حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۴۵۹.
  24. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۶، ص۱۶.
  25. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۶، ص۸.
  26. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۶، ص۲۰.
  27. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۶، ص۲۵.
  28. شوشتری، احقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۳۹۹-۴۰۷.
  29. آلوسی، روح المعانی، دارالکتب العلمیة، ج۳، ص۳۳۵.
  30. ابن تیمیه، منهاج السنه، ج۷، ص۹-۷.
  31. ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، دار الکتب العلمیة، ج۳، ص۱۲۵-۱۲۷.
  32. فخر رازی، تفسیر الفخر الرازی، ۱۴۲۰ق، ج۱۲، ص۳۸۳-۳۸۵.
  33. مفید، الافصاح فی الامامة، الموتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، ص۱۳۴؛ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج ۳، ص۵۵۹.
  34. طوسی، تلخیص الشافی، ۱۳۸۲ش، ج ۲، ص۱۰.
  35. ابن هشام، مغنی اللبیب، ۱۴۱۰ق، ج۱، ۳۹.
  36. طوسی، تلخیص الشافی، ۱۳۸۲ش، ج ۲، ص۱۰.
  37. ایجی، شرح المواقف، ۱۴۱۲ق، ج۸، ص۳۶۰؛ مظفر، دلائل الصدق، ۱۳۹۶ق، ج۲، ص۷۴؛ تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۴۰۹، ج۵، ص۲۷۰؛ بیضاوی، تفسیر البیضاوی، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۴۳۵؛ زمخشری، الکشاف، قم، ج۱، ص۶۴۲؛ قوشجی، شرح التجرید، قم، ص۳۶۸ به نقل از عبداللهی، ناجی، نگرشی تحلیلی بر مفهوم ولایت در تصوف و عرفان اسلامی، ۱۳۹۵ش، ص۷۸.
  38. رحیمی اصفهانی، ولایت و رهبری، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۱۱۹-۱۲۱؛ فیومی، المصباح المنیر، ۱۴۱۴ق، ج ۲، ص۶۷۲.
  39. مکارم شیرازی، آیات ولایت در قرآن، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۵.
  40. ایجی، شرح المواقف، ۱۴۱۲ق، ج۸، ص۳۶۰؛ مظفر، دلائل الصدق، ۱۳۹۶ق، ج۲، ص۷۴؛ تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۴۰۹، ج۵، ص۲۷۰؛ بیضاوی، تفسیر البیضاوی، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۴۳۵؛ زمخشری، الکشاف، قم، ج۱، ص۶۴۲؛ قوشجی، شرح التجرید، قم، ص۳۶۸ به نقل از عبداللهی، ناجی، نگرشی تحلیلی بر مفهوم ولایت در تصوف و عرفان اسلامی، ۱۳۹۵ش، ص۷۸.
  1. در حدیثی آمده است، امام «حُلّه: جامه، لباس» خویش را به او بخشید (کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۸۸ـ۲۸۹)؛ اما علامه مجلسی این حدیث را ضعیف می‌داند و می‌گوید شاید بتوان این دو روایت را چنین جمع کرد که امام هر دو را بخشیده یا در نمازی انگشتر و در نمازی دیگر لباس به فقیر داده است (مجلسی، مرآت العقول، ۱۳۶۳ش، ج۳، ص۲۵۰).

منابع

  • ابن ابی حاتم، عبد الرحمن بن محمد، تفسیر القرآن العظیم مسندا عن رسول الله والصحابة والتابعین، تحقیق اسعد محمد الطیب، بیروت، المکتبة العصریة، چاپ دوم، ۱۴۱۹ق.
  • ابن الجوزی، عبدالرحمن بن علی، زاد المسیر فی علم التفسیر، محقق عبدالرزاق مهدی، بیروت، دار الکتاب العربی، بی‌تا.
  • ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، تفسیر الکبیر، تحقیق عبد الرحمن عمیره، بیروت،‌ دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق.
  • ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعه، محقق رشاد سالم، ریاض، جامعة الامام محمد بن سعود الاسلامية، ۱۴۰۶ق.
  • ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، محقق محمد حسین شمس الدین، بیروت، دار الکتب العلمیه، بی‌تا.
  • ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، بی‌تا.
  • ابن هشام الانصاری، عبدالله بن یوسف، مغنی اللبیب عن کتاب الاعاریب، محقق محمد محیی الدین عبدالحمید، قم، مکتبة آیت الله المرعشی، ۱۴۱۰ق.
  • آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، محقق علی عبدالباری عطیة، بیروت، دارالکتب العلمیة، بی‌تا.
  • ایجی، عبدالرحمن، المواقف فی علم الکلام، بیروت، عالم الکتب، بی‌تا.
  • بیضاوی، عبدالله بن عمر، تفسیر البیضاوی، بیروت، مؤسسه الاعلمی، ۱۴۱۰ق.
  • تفتازانی، مسعود بن عمر، شرح المقاصد، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۴۰۹ق.
  • تفتازانی، مسعود بن عمر، شرح المقاصد، محقق عبدالرحمن عمیرة، قم، الشریف الرضی، ۱۴۱۲ق.
  • جصاص، ابو بکر احمد الرازی، احکام القرآن، تحقیق صدقی محمد جمیل، مکه، المکتبة التجاریة، بی‌تا.
  • حاکم حسکانی، عبیدالله، شواهدالتنزیل لقواعد التفضیل، تحقیق محمدباقر المحمودی، قم، مجمع احیاءالثقافة الاسلامیة، چاپ دوم، ۱۴۱۱ق.
  • حرانی، ابن‌شعبه حسن بن علی، تحف العقول، تصحیح و تحقیق: علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
  • حویزی، عبدعلی بن جمعه، نور الثقلین، تصحیح: هشام رسولی، قم، اسماعیلیان، چاپ ۴، ۱۴۱۵ق.
  • رحیمی اصفهانی، غلامحسین، ولایت و رهبری، تفرش، انتشارات عسکریه تفرش،‌ ۱۳۷۴ش.
  • زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، قم، نشر ادب حوزه، بی‌تا.
  • سیوطی، جلال‌الدین، الدر المنثور فی التفسیر بالماثور، بیروت،‌ دار الفکر، ۱۴۰۳ق.
  • شوشتری، نورالله بن شریف الدین، إحقاق الحق و إزهاق الباطل، قم، مکتبة آیت الله المرعشی، ۱۴۰۹ق.
  • شیخ مفید، محمد بن محمد، الافصاح فی الامامة، قم، المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، بی‌تا.
  • شیخ مفید، محمد بن محمد، مسار الشیعه، بیروت، دار المفید، ۱۴۱۴ق/۱۹۹۳م.
  • طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
  • طبرانی، سلیمان احمد، المعجم الکبیر، تحقیق حمدی عبد المجید السلفی، بیروت،‌ دار احیاء التراث، چاپ دوم، بی‌تا.
  • طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الأوسط، محقق طارق بن عوض الله، قاهره، دارالحرمین، بی‌تا.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح: فضل‌الله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
  • طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تاویل القرآن، محقق احمد محمد شاکر، بی جا، مؤسسة الرسالة، ۱۴۲۰ق.
  • طبری آملی، محمد بن جریر بن رستم، المسترشد فی امامة علی بن ابی‌طالب(ع)، تصحیح: احمد محمودی، قم، کوشانپور، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، محقق احمد حبیب عاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • طوسی، محمد بن حسن، تلخیص الشافی، قم، انتشارات المحبین، ۱۳۸۲ش.
  • عضدالدین ایجی، عبدالرحمان بن احمد، شرح المواقف و یلیه حاشیتی السیالکوتی و الحلبی، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۲ق.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم، موسسه امام صادق، ۱۳۸۲ش.
  • عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تحقیق: هاشم رسولی، تهران، مکتبة العلمیة الاسلامیة، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.
  • فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • فخر رازی، محمد بن عمر، تفسیر الفخر الرازی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، الطبعة الثالثة، ۱۴۲۰ق.
  • فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، مقدمه و تصحیح: حسین اعلمی، تهران، مکتبة الصدر، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
  • فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر، قم، مؤسسة دار الهجرة، ۱۴۱۴ق.
  • قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، تصحیح و تحقیق: طیّب موسوی جزائری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
  • قوشجی، ملا علی، شرح التجرید، قم، منشورات الشریف الرضی، بی‌تا.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق و تصحیح: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • مراغی، احمد مصطفی، تفسیر مراغی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • مظفر، محمد حسن، دلائل الصدق، قاهره، دار المعلم، ۱۳۹۶ق.
  • مجلسی، محمدباقر، مرآت العقول، تصحیح: هاشم رسولی، محسن حسینی امینی، جعفر حسینی و علی آخوندی، تهران، دار الکتب العلمیه، ۱۳۶۳ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، آیات ولایت در قرآن، قم، انتشارات نسل جوان، ۱۳۸۶ش.

پیوند به بیرون