مقاله نامزد خوبیدگی

امیرالمؤمنین (لقب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

اَمیرُالمؤمِنین به معنای امیر، فرمانده و رهبر مسلمانان، لقبی است که به اعتقاد شیعیان اختصاص به حضرت علی(ع) دارد و شیعیان از اطلاق آن حتی به دیگر امامان معصوم خودداری می‌کنند. به باور شیعیان، این لقب نخستین بار در زمان پیامبر اسلام برای علی بن ابی‌طالب به کار رفته و منحصر به اوست.

چنانکه شیخ مفید، از عالمان بزرگ شیعه در قرن پنجم هجری تصریح کرده، پیامبر در جریان واقعه غدیر، علی بن ابیطالب را جانشین خود و مولای همه مسلمانان معرفی کرد و از همگان خواست با لقب امیرالمؤمنین به علی(ع) سلام کنند. در همین زمینه به روایاتی از ام سلمه و انس بن مالک استناد شده تا کاربرد لقب امیرالمؤمنین حتی در دوره حیات پیامبر، نشان داده شود.

مورخان اهل سنت از جمله یعقوبی و ابن خلدون، معتقدند لقب امیرالمؤمنین اولین بار برای عمر بن خطاب، خلیفه دوم به کار رفته است.

مفهوم‌شناسی

امیرالمؤمنین به معنای امیر، فرمانده و رهبر مسلمانان است.[۱] شیعیان معتقدند این وصف تنها باید برای امام علی(ع) به کار رود و حتی بنابر روایاتی،‌ از اطلاق آن به امامان معصوم هم خودداری می‌کنند.[۲]

بنابر آنچه در مفاتیح الجنان آمده، به شیعیان توصیه شده است که در روز عید غدیر، در هنگام ملاقات یکدیگر، ذکر ویژه‌ای را بگویند که در آن بر تمسک به ولایت امیرالمؤمنین تأکید شده است.[۳]

نخستین کاربردها

تابلوی خوشنویسی امیرالمؤمنین اثر علی خیری، خوشنویس اصفهانی

به باور شیعیان، پیدایش و اولین کاربردهای لقب امیرالمؤمنین، از سوی پیامبر بوده که آن را خطاب به علی بن ابیطالب به زبان آورده است؛ اما با توجه به دور ماندن امام علی(ع) از خلافت، این واژه به طور گسترده درباره خلفای دوم و سوم، یعنی عمر و عثمان به کار رفته است.[۴]

شیعیان معتقدند انتساب لقب امیرالمؤمنین به امام علی(ع)، در جریان واقعه غدیر توسط پیامبر اسلام صورت گرفته و حضرت محمد(ص)، علی(ع) را به عنوان جانشین خود و مولای همه مسلمانان معرفی کرد و از همگان، از جمله ابوبکر، عمر، طلحه و زبیر خواست تا به علی با لقب «امیرالمؤمنین» سلام کنند.[۵] بر این اساس، مسلمانان با تبعیت از این خواسته پیامبر، دسته دسته وارد خیمه علی(ع) شدند و به همان نحوه که پیامبر امر کرده بود، به او سلام کردند.[۶]

شیعیان در اثبات لقب امیرالمؤمنین برای امام علی(ع)، به جمله‌ای از عمر بن خطاب نیز استناد کرده‌اند که بر اساس آن، وی در روز غدیر، علی را مولای همه زنان و مردان مؤمن خوانده بود[۷] و به تصریح برخی محققان، کاربرد کلمه مؤمن در این خطاب، به معنای پذیرفتن لقب امیرالمؤمنین برای امام علی(ع) است.[۸]

بنابر روایتی از ام‌سلمه[۹] و همچنین انس بن مالک، پیامبر در گفتگو با دو تن از همسران خود، از علی بن ابیطالب با عنوان امیرالمؤمنین یاد کرده است.[۱۰]

دیدگاه اهل سنت

مورخان اهل سنت از جمله یعقوبی و ابن خلدون، معتقدند لقب امیرالمؤمنین اولین بار درباره عمر بن خطاب، خلیفه دوم به کار رفته است و نخستین کسانی را که این لقب را در وصف خلیفه دوم به کار برده‌اند، عبدالله بن جَحش، عمرو عاص، مُغَیرة بن شُعبَه و ابوموسی اشعری دانسته‌اند.[۱۱] بر اساس برخی گزارش‌ها، شخص خلیفه دوم در این نام‌گذاری نقش داشته است.[۱۲] در طول تاریخ حکومت‌های مسلمان پس از پیامبر اکرم(ص)، لقب امیرالمؤمنین کاربرد سیاسی و دینی یافته و برای اشاره به خلفای راشدین، خلفای بنی‌امیه و بنی عباس همواره به کار می‌رفته است.[۱۳]

تک‌نگاری

سید بن طاووس، محدث مهم شیعه در قرن هفتم، در کتابی با عنوان الیقین باختصاص مولانا علی بإمرة المؤمنین، با اتکا به ۲۲۰ حدیث از منابع اهل سنت، لقب امیرالمؤمنین را مختص به امام علی(ع) دانسته است.[۱۴] به باور سید بن طاووس، امیرالمؤمنین، لقبی است که پیامبر(ص) به علی بن ابیطالب اختصاص داده است.[۱۵]

پانویس

  1. دایرةالمعارف تشیع، ۱۳۶۸ش، ج۲، ص۵۲۲.
  2. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۷، ص۳۳۴؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۱۶ق، ج۱۴، ص۶۰۰.
  3. اَلحمدُ لِلهِ الّذی جَعَلَنا مِنَ المُتَمَسِّکینَ بِولایةِ اَمیرِالمؤمنینَ و الائمةِ المَعصومینَ علیهم السلام؛ ستایش مخصوص خدایى است كه ما را پایبند به ولایت امیرمؤمنان و سایر امامان قرار داد (قمی، مفاتیح الجنان، ذیل اعمال روز ۱۸ ذی الحجه).
  4. شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۴۸؛ ابن عقده کوفی، فضائل امیرالمؤمنین، ۱۳۷۹ش، ص۱۳؛ همچنین ببینید: ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۲۵ق، ج۴۲، ص۳۰۳ و ۳۸۶؛ ابونعیم اصفهانی، حلية الاولیاء، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۶۳.
  5. شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۴۸.
  6. شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۷۶.
  7. بَخٍّ بخٍّ لک یابن ابی‌طالب أصبَحتَ و أمسَیتَ مولای و مولی کلِّ مؤمنٍ و مؤمنَهٍ؛ آفرین بر تو یا علی! تو مولای من و مولای همه زنان و مردان مؤمن شدی (شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۷۷).
  8. منتظری مقدم، «بررسی کاربردهای لقب امیرالمؤمنین در بستر تاریخ اسلام»، ص۱۳۶.
  9. شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۴۸.
  10. ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۲۵ق، ج۴۲، ص۳۰۳ و ۳۸۶؛ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۴۸؛ ابونعیم اصفهانی، حلية الاولیاء، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۶۳.
  11. یعقوبی، تاریخ یعقوبی، دارصادر، ج۲، ص۱۴۷ و ۱۵۰؛ ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۴۳۵ و ۴۳۶.
  12. طبری، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، ج۴، ص۲۰۸.
  13. دایرة المعارف تشیع، ۱۳۶۸ش، ج۲، ص۵۲۳-۵۲۲.
  14. تقدمی معصومی، نور الأمیر فی تثبیت خطبة الغدیر، ۱۳۷۹ش، ص۹۷.
  15. «الیقین باختصاص مولانا علی(ع) بامره المؤمنین»، سایت حدیث نت.

منابع

  • آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، قم، دار الکتاب الاسلامی، ۱۴۱۰ق/۱۹۹۰م.
  • ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۹ش.
  • ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۲۵ق.
  • ابن عقده کوفی، فضائل امیرالمؤمنین، گردآوری عبدالرزاق محمد حسین حرزالدین، قم، انتشارات دلیل، ۱۳۷۹ش.
  • ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
  • عبدوس، محمدتقی، و محمد محمدی اشتهاردی، بیست و پنج اصل از اصول اخلاقی امامان، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۷ش.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، تحقیق محمدرضا حسینی جلالی، قم، مؤسسه آل البیت لاحیاءالتراث، ۱۴۱۶ق.
  • تقدمی معصومی، امیر، نور الأمیر علیه السلام فی تثبیت خطبة الغدیر: مؤیدات حدیثیة من کتب أهل السنة لخطبة النبیّ الأعظم الغدیریة، قم، مولود کعبه، ۱۳۷۹ش.
  • دایرة المعارف تشیع، زیرنظر احمد صدر حاجسیدجوادی و كامرانفانی و بهاءالدین خرمشاهی، ج۲، تهران، موسسه انتشارات حکمت، ۱۳۶۸ش.
  • شیخ مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، تحقیق مؤسسه آل البیت لاحیاءالتراث، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الام و الملوک (تاریخ طبری)، محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، روائع التراث العربی، بیتا.
  • قمی، شیخ عباس، مفاتیح الجنان، ترجمه موسوی دامغانی، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، چاپ یازدهم.
  • مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
  • منتظری مقدم، حامد، «بررسی کاربردهای لقب امیرالمؤمنین در بستر تاریخ اسلام»، در مجله تاریخ اسلام در آینه پژوهش، قم، مؤسسه امام خمینی، بهار ۸۷.
  • یعقوبی، احمد بن واضح، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارصادر، بی‌تا.