مقاله نامزد خوبیدگی
شناسه ارزیابی نشده

غرر الحکم و درر الکلم (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
غرر الحکم و درر الکلم
کتاب غرر الحکم.gif
اطلاعات کتاب
نویسنده: ابوالفتح آمِدی
سبک: روایی
زبان: عربی
ناشر: دار الکتاب الاسلامی
مجموعه: ۱ جلد

غُرَرُ الحِکَم و دُرَرُ الکَلِم (اندرزهای برتر و سخنان چون دُر) کتابی (تک جلدی) مشتمل بر ۱۰۷۶۰ سخن از سخنان کوتاه امیرالمؤمنین(ع)، تألیف ابوالفَتح آمدِی از دانشمندان قرن پنجم هجری. غرر الحکم از کتاب‌های معروف حدیثی شیعه است و آمِدی احادیث آن را بر اساس حروف الفبا تنظیم کرده است. هم‌اکنون چندین ترجمه، تلخیص و فهرست موضوعی از این کتاب در دست است.

مؤلف

نوشتار اصلی: ابوالفتح آمدی

پدیدآورنده کتاب، قاضی ناصح‏ الدین ابوالفتح عبدالواحد بن محمدبن عبدالواحد تمیمی آمِدی (متوفای ۵۱۰ق.) [۱] است. وی قاضی بوده و منسوب به شهر آمِد از شهرهای مهم دیار بکر است.[۲] از زندگی و شرح حال وی اطلاع چندانی در دست نیست. از او کتاب دیگری نیز با نام جواهر الکلام فی الحکم و الاحکام من قصة سید الانام بر جای مانده است.[۳]

مذهب مؤلف

برخی با استناد به اینکه وی در آغاز شرح خود، علی(ع) را با «‌کرم ‏الله وجهه‌» می‌ستاید، او را غیر شیعی دانسته‌اند؛ اما میرزا عبدالله افندی،[۴] ابن شهر آشوب[۵] و علامه مجلسی[۶] او را مُحدِّث امامی شیعی می‌دانند.

میرزا عبدالله افندی آن عبارت را ناشی از تقیه، یا تصرف کاتبان و ناسخان می‌داند.[۷] محدث نوری با چند دلیل اثبات می‌کند که وی شیعه است. [۸]

محتوا و ساختار کتاب

تصویری از نسخه خطی کتاب غررالحکم که در قرن ۸ هجری که توسط  علی بن اسماعیل بن یوسف بن خمرتگین نوشته شده است. این کتاب در موزه ملی ملک وجود دارد.

این کتاب حاوی ۱۰۷۶۰ حدیث کوتاه از امام علی(ع) است که آمِدی از کتاب‌‏هایی مانند نهج البلاغه، مائة کلمة جاحظ، تحف العقول و دستور معالم الحکم گرد آورده است. وی این احادیث را با نظر به نخستین کلمۀ حدیث و به ترتیب حروف الفبا در ۹۱ باب سامان داده است. برای آسان‌شدن یافتن یک روایت در موضوعی خاص، این اثر در چاپ‌های جدید به صورت ترتیب موضوعی تدوین شده است.

روایات غرر الحکم از نظر موضوعی عام است و شامل روایات اعتقادی، اخلاقی، عبادی، اجتماعی و سیاسی می‌شود. این روایات بدون سند آورده شده‌اند. نویسنده در مقدمه کتاب می‌گوید خودش سندها را حذف کرده است.[۹] به گفته ناصر مکارم شیرازی، روایات این کتاب به دلیل سند نداشتن قابل استناد نیست.[۱۰]

انگیزه نگارش

مؤلف آن‌گونه که در آغاز کتاب می‌گوید، پس از آنکه کتاب مائه کلمه (صد کلمه) جاحظ را می‌بیند، تصمیم می‌گیرد کتابی مشتمل بر سخنان امیرالمؤمنین(ع) تدوین کند. مؤلف همچنین جاحظ را به سبب اینکه فقط همین تعداد اندک (صد کلمه) را گرد آورده، نکوهش می‌کند و سپس می‌گوید:

من با همه گرفتاری خاطر، و کوتاهی از رتبه اهل کمال، در حالی که به عجز و ناتوانی از دریافت آنچه که فضلای صدر اول خواسته و در آن راه قدم نهاده‌اند، و کوتاه‏ دستی خویش را از گردیدن در میدانشان و کم‏ وزنی خود را در میزانشان می‌دانم و اعتراف دارم، با این حال همت گماشتم تا آن‏جا که تیررس فکر من است، از سخنان آن حضرت گرد آورم.[۱۱]

نسخه‌های خطی کتاب

امام علی(ع): بِحُسنِ الاَخلاقِ يَطيبُ العَيشُ (ترجمه: به اخلاق نیکوست که زندگی نیکو می‌شود.)

غرر الحکم .
  1. نسخه شماره ۱۱۶۸ کتابخانه آستان قدس رضوی که در سال ۵۱۷ ق. استنساخ شده است (قدیمی‌ترین نسخه).
  2. نسخه کتابخانه حاج حسین ملک که در سال ۷۱۷ به پایان رسیده است.
  3. نسخه شماره ۱۸۶ کتابخانه آستان قدس رضوی که در سال ۹۶۱ ق. نگاشته شده است.
  4. نسخه کتابخانه مدرسه عالی شهید مطهری که تاریخ اتمامش ماه رمضان ۹۹۵ ق. است.
  5. نسخه کتابخانه مجلس شورای اسلامی که بدون تاریخ است.

نسخه‏‌های خطی زیبای دیگری در قم و اصفهان، وجود دارد.

نسخه‌های چاپی

امام علی(ع): تَهويِنُ الذَّنبِ اَعظَمُ مِن رُكُوبِ الذِّنبِ (ترجمه: کوچک انگاشتن گناه، از ارتکاب گناه بزرگ‌تر است.)

[[غرر الحکم]] .
  1. نسخه چاپ هندوستان در سال۱۲۸۰ ق.
  2. نسخه چاپ مطبعةالعرفان صیدا در سال ۱۳۴۹ق.
  3. نسخه چاپ ایران درسال ۱۳۷۵ ق.

از آن پس، این کتاب بارها توسط ناشران مختلف چاپ شده است.

ترجمه‌ها

  1. اصداف الدرر از ملاعبدالکریم بن محمد یحیی. وی معاصر شاه سلطان حسین صفوی بود و کتابش، ترجمه کامل متن غرر الحکم است.
  2. ترجمه غرر الحکم از آقا جمال خوانساری.
  3. ترجمه غرر الحکم. این اثر به خط درویش مصطفی روحی نگارش یافته است. نسخه آن، ضمن مجموعه ۳۷۸۰ کتابخانه مجلس شورای اسلامی است. این نسخه تاریخ و نام مترجم را ندارد.
  4. ترجمه غرر الحکم از شیخ زین العابدین (احتمالا فرزند حاج محمد کریم خان شیخی کرمانی).
  5. ترجمه غرر الحکم از میرزا محسن خوشنویس اردبیلی (متخلص به حالی).
  6. ترجمه غرر الحکم از محمد علی انصاری قمی.

شرح‏‌ها

نخستین امام شیعیان
علی بن ابی‌طالب (ع)

حرم امام علی1.jpg


زندگی
یوم‌الدار، شعب ابی‌طالب، لیلة المبیت، واقعه غدیر، سال‌شمار زندگی


میراث
نهج‌البلاغه، غرر الحکم، خطبه شقشقیه، خطبهٔ بی‌الف، خطبه بی‌نقطه، حرم


فضائل
فضائل اهل‌بیت، آیه ولایت • آیه اهل‌الذکر • آیه شراء • آیه اولی‌الامر • آیه تطهیر • آیه مباهله • آیه مودت • آیه صادقین-حدیث مدینه‌العلم • حدیث رایت • حدیث سفینه • حدیث کساء • خطبه غدیر • حدیث منزلت • حدیث یوم‌الدار • حدیث ولایتسدالابوابحدیث وصایت


یاران
عمار بن یاسر، مالک اشتر، ابوذر غفاری، عبیدالله بن ابی‌رافع، حجر بن عدی، دیگران

تنها شرح موجود بر غرر الحکم، شرح آقا جمال خوانساری است که به خواست شاه سلطان حسین صفوی نگارش یافت. این شرح علاوه بر توضیح مفهومی و ترجمه لغوی احادیث، آکنده از فواید گوناگون کلامی، حدیثی، ادبی، اخلاقی، تفسیری، فقهی، فلسفی و... است.

این کتاب را انتشارات دانشگاه تهران با مقدمه، تصحیح و تعلیق سیدجلال‌الدین مُحدِّث اُرمَوی چاپ کرده است.

تکمله‌ها

  1. عیون الحکم و المواعظ و ذخیرة المتعظ و الواعظ نوشته کافی ‏الدین ابوالحسن علی ‏بن محمد بن حسن بن ابی نزال لیثی واسطی، معروف به ابن شرفیه از علمای قرن ششم هجری.
  2. الجواهر العلیة فی الکلمات العلویة نوشته علی بغدادی. این کتاب به ترتیب حروف الفبا نوشته شده است.
  3. الحکم من کلام الامام أمیرالمؤمنین علی ‏علیه‌السلام. این کتاب را گروه حدیث بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی، زیر نظر کاظم مدیرشانه چی تدوین و در دو مجلد در سال ۱۴۱۷ ق/ ۱۳۷۶ ش چاپ کرده است.

تلخیص‌ها

  1. شرح صد کلمه قصار تألیف حاج شیخ عباس قمی.
  2. کلمات علیه غراء تألیف مکتبی شیرازی.
  3. حقیقت نامه نوشته جهانگیر خان ناظم الملک ضیایی. این کتاب، منظومه‌‏ای فارسی شامل بخشی از کلمات قصار حضرت علی (ع) است و به سال ۱۳۳۱ ق، در استانبول چاپ شد.
  4. چهل حدیث حضرت علی‏ علیه‌السلام اثر حسین بن یوسف الدین هروی.
  5. منتخب الغرر اثر سید زین‏ العابدین بن ابی‏ القاسم طباطبایی.
  6. الأمثال و الحکم المنتخب من غررالحکم.
  7. نظم الغرر و الدرر به قلم شیخ ابراهیم بن شهاب‏ الدین احمد تبریزی حصفکی، معروف به ابن الملا، از علمای شهر حلب.
  8. ابواب الحکم اثر کمال‏ الدوله محمد حسن میرزای قاجار.
  9. کلمات قصار اثر احمد علی سپهر.
  10. محفظة الأنوار فی شرح بعض کلمات القصار نوشته سید عبدالله بلادی بوشهری.
  11. شکوفه ‏های خرد یا سخنان علی ‏علیه‌السلام نوشته ابوالقاسم حالت.وی احادیثی از حضرت علی‏ علیه‌السلام را به فارسی و انگلیسی ترجمه کرده و هر کدام را در قالب یک رباعی درآورده است. این کتاب، در تهران به چاپ رسیده است.
  12. هزار حدیث از امام علی ‏علیه‌السلام نوشته کاظمی خلخالی.
  13. تلخیص غرر الحکم اثر سید ابوالقاسم مرعشی.
  14. حلیةالصالحین فی شرح کلمات امیرالمؤمنین ‏علیه‌السلام اثر ملاحیدر علی بن محمد علی هندی.
  15. منتخب الغرر اثر فضل‏ الله کمپانی.

فهرست‌های موضوعی

نام برخی از کتاب‌هایی که احادیث غرر الحکم را از نظر موضوعی دسته‌بندی کرده‌اند:

  1. فهرست موضوعی غرر الحکم اثر میر جلال‏ الدین محدث ارموی.
  2. فهرست موضوعی غرر الحکم اثر ناصرالدین انصاری قمی.
  3. تصنیف غررالحکم تألیف مصطفی درایتی و حسین درایتی.
  4. جلوه‏‌های حکمت اثر سید اصغر ناظم ‏زاده قمی.
  5. هدایة العلم نوشته سید حسین شیخ‏ الاسلامی تویسرکانی.
  6. فهرست موضوعی نهج البلاغه و غرر الحکم تألیف علیرضا برازش.
  7. نظم الغرر و نضد الدرر از ملاعبدالکریم بن محمد یحیی بن محمد رفیع قزوینی، معاصر شاه سلطان حسین صفوی.

مُعجَم‏‌ها

  1. معجم الفاظ غررالحکم و درر الکلم تألیف مصطفی درایتی.
  2. المعجم المفهرس لألفاظ غرر الحکم و درر الکلم نوشته علیرضا برازش.

پانویس

  1. تهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۸ق، ج۱۶، ص۳۸.
  2. امین، مستدرکات‏ أعیان‏ الشیعة، ۱۴۰۸ق، ج‏۶، ص۳۲۶.
  3. افندی، ریاض العلماء، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۸۴.
  4. افندی، ریاض العلماء، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۸۱.
  5. ابن شهر آشوب، معالم العلماء، ۱۳۸۰ق، ص۸۱.
  6. مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج‏۱، ص۳۴.
  7. افندی، ریاض العلماء، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۸۱.
  8. نوری، خاتمة المستدرک، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۹۱-۹۶.
  9. آمدی، غرر الحکم، مقدمه، ۱۴۲۹ق، ص۱۳.
  10. مکارم شیرازی، انوار الفقاهه(کتاب البیع)، ۱۴۲۵ق، ص۴۶۵.
  11. آمدی، غرر الحکم، مقدمه، ۱۴۲۹ق، ص۱۳-۱۴.

منابع

  • الآمدی، عبدالواحد، غرر الحکم و درر الکلم، تحقیق السید مهدی الرجائی، قم، مؤسسة دار الکتاب الاسلامی، ۱۴۲۹ق.
  • ابن شهر آشوب، رشید الدین محمد بن علی، معالم العلماء، نجف، منشورات المطبعة الحیدریة، ۱۳۸۰ق.
  • افندی، میرزا عبدالله، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، قم، مطبعة الخیام، ۱۴۰۱ق.
  • امین، سید حسن، مستدرکات أعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۸ق.
  • تهرانی، آقا بزرگ، الذریعة الی تصانیف الشیعة، قم، اسماعیلیان قم و کتابخانه اسلامیه تهران، ۱۴۰۸ق.
  • مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، انوار الفقاهه (کتاب البیع)، قم، انتشارات مدرسة الإمام علی بن أبی طالب علیه‌السلام، ۱۴۲۵ق.
  • نوری، محدث، میرزا حسین، خاتمه المستدرک، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، ۱۴۱۷ق.

پیوند به بیرون