مقاله قابل قبول
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
استناد ناقص
عدم جامعیت

زید بن علی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
امامزاده
زید بن علی
مقبره زید بن علی2.jpg
نقش از امامزادگان شیعی؛ قیام بر ضد بنی امیه
نام زید بن علی
کنیه ابوالحسین
زادروز ۷۵ یا ۷۸ یا ۸۰ هجری
زادگاه مدینه
درگذشت بین ۱۲۰، ۱۲۱ یا ۱۲۲ هجری
لقب(ها) زید شهید، حلیف القرآن، زید الازیاد.
پدر امام سجاد (ع)
مادر جیدا
طول عمر ۴۲ سال.
امامزادگان مشهور

زید بن علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب، ملقب به زید شهید، از فرزندان امام زین العابدین(ع) و هم‌عصر با امام باقر(ع) و امام صادق(ع). فرقه زیدیه به او منسوب است. او در مدینه به دنیا آمد و در کوفه به شهادت رسید.

زید قرائتی خاص در قرآن داشت و با تقیه مخالف بود و از کسانی که از شیخین برائت می‌جستند، بیزاری می‌کرد.[۱] او مردم را به تبعیت ازکتاب و سنت و جهاد با ستمگران و حمایت از محرومان و دستگیری مستمندان دعوت می‌کرد.[۲]

زید در زمان فرمانداری یوسف بن عمر بر کوفه، در این شهر قیام کرد ولی کوفیان او را تنها گذاشتند.

نسب

زید پسر امام سجاد(ع)، چهارمین امام شیعیان است. نام مادر زید به صورت‌های گوناگونی ضبط شده است: جیدا، جید، حیدان و حوراء از جمله این اسامی است. او ام ولد بود که مختار ثقفی او را به سی هزار درهم خرید و به دلیل ارزشی که برای این کنیز قائل بود وی را به امام سجاد(ع) هدیه کرد.[۳] او فرزندان دیگری به نام‌های علی، عمر و خدیجه از امام سجاد(ع) به دنیا آورد.[۴]


القاب و کنیه

کنیه زید ابوالحسین بوده است[۵]القاب او عبارتند از:

تولد و شهادت

مشهور این است که او ۴۲ سال عمر کرد.[۱۰] در مورد سال تولد وی اختلاف است و سال‌های ۷۵، ۷۸،[۱۱] ۸۰[۱۲]و ۷۹[۱۳] سال تولد وی ذکر شده است. او در مدینه به دنیا آمد.[۱۴]

در مورد سال شهادت او نیز اختلاف است و سال‌های ۱۲۲ق[۱۵]، ۱۲۱ و ۱۲۰[۱۶] قمری به عنوان سال شهادت وی ذکر شده است.

اساتید

زید از جمله راویان از پدرش (امام سجاد(ع)) و برادرش (امام باقر(ع)) و برادرزاده‌اش (امام صادق(ع)) بوده است[۱۷]. از جمله شیوخی که زید از آنها روایت کرده ابان بن عثمان بن عفان و عبدالله بن ابی رافع بوده‌اند. همچنین زید، نزد عروه بن زبیر بن عوام و واصل بن عطاء شاگردی کرده است.[۱۸]

برخی، علت گرایش زیدیه به مذهب اعتزال را شاگردی زید، نزد واصل بن عطاء می‌دانند. مناقشه‌ای بین زید و برادرش، امام باقر(ع)، بر سر شاگردی زید نزد واصل بن عطاء و شرط‌دانستن خروج در امامتِ امام (نک:باورهای زیدیه) صورت گرفته است.[۱۹] زید همچنین مذاکراتی با اهل بصره و فقهای کوفه از جمله عبدالرحمن بن ابی لیلی، ابوحنیفه و سفیان ثوری داشته است.[۲۰]

شاگردان

صاحب کتاب الروض النضیر، نام کسانی که از زید کسب علم کرده‌اند را ذکر کرده است. برخی از آنان عبارتند از:

راویان از زید

برخی راویان از زید عبارتند از:

"در منابع اهل سنت کسانی چون ترمذی، نسائی، ابو داوود، ابن ماجه و ابن حنبل از وی نقل حدیث کرده‌اند."[۲۴]

آثار منسوب به زید

کتاب «المجموع فی الفقه» به روایت ابوخالد واسطی از زید، منسوب به زید بن علی است.[۲۵] این کتاب مشهورترین اثر منسوب به او بوده و شروحی نیز بر آن نوشته شده است.

دیگر کتب ذکر شده برای زید عبارتند از تفسیر غریب القرآن المجید، اخبار زید بن علی.[۲۶] تثبیت الإمامة، مناسک یا منسک الحج، قراءة زید بن علی، رسالة فی الجدل مع المرجئة، کتاب الصفوة، رسالة فی حقوق اللّه[۲۷]، و کتاب فی الرد علی القدریة من القرآن[۲۸].

قیام زید

نوشتار اصلی: قیام زید بن علی

عواملی همچون ستم‌های بنی امیه به مردم، دعوت مردم کوفه، جریان اختلاف زید و عبدالله محض بر سر اوقاف علی(ع) در مدینه که منجر به حکمیت خالد بن عبدالملک و جریان‌های پس از آن شد[۲۹]، سفرهای زید به شام و برخورد زننده هشام بن عبدالملک با او در جمع درباریان، تهمت‌های مالی که به زید زده می‌شد و انگیز‌ه‌های دیگر، دست به دست هم داد تا شخصیتی مانند زید که از اساس با تقیه موافق نبود با تکیه بر بیعت حدود پانزده‌هزار کوفی، دست به قیام بزند.

او ده ماه در کوفه و بصره مخفیانه مردم را به قیام و بیعت با خود دعوت کرد[۳۰] نقل شده است در این مدت پنجاه هزار نفر از کوفیان با او بیعت کردند.[۳۱] گفته شده زید نامه‌ای برای ابوحنیفه فرستاد و او را به کمک خود و جهاد بر ضد حکومت بنی امیه دعوت نمود. ابوحنیفه نیز برای زید کمک مالی فرستاده با امکانات خود او را یاری داد.[۳۲]

زید در چهارشنبه اول ماه صفر سال ۱۲۲ه‍جری قمری قیام کرد. بنا بود قیام او دیرتر از این تاریخ صورت گیرد اما به دلیل کشته‌شدن دو تن از یارانش و احتمال اینکه به آنان شبیخون زده شود قیام آنها در تاریخ مذکور واقع شد. فرماندار کوفه که از قیام زید باخبر شده بود مردم را در مسجد کوفه جمع کرد و با بستن درها، عملا آنان را زندانی کرد تا نتوانند به سپاه زید بپیوندند. از این رو از پنجاه هزار نفری که با زید بیعت کرده بودند، تنها ۲۸۰ نفر و به نقلی ۳۰۰ نفر اطراف او را گرفته بودند.[۳۳] شعار سپاهیان زید یا منصور امت بود[۳۴]

شهادت

مقبره منسوب به زید بن علی در کوفه

سرانجام پس از دو روز درگیری میان سپاه اندک زید و سپاه اموی، تیری به پیشانی زید اصابت کرد و در اثر آن به شهادت رسید.[۳۵] یارانش برای مصون ماندن جنازه زید از تعرض دشمن، آن را شبانه و مخفیانه دفن کردند اما دشمن از آن آگاه شد. امویان جنازه زید را بیرون کشیده سرش را از بدنش جدا کرده، به شام نزد هشام بن عبدالملک فرستادند و بدنش را به‌دار آویختند.

نقل شده است که سر زید پس از شام به مصر فرستاده شد. در مصر بقعه‌ای به سر زید بن علی منسوب است.[۳۶] اما بدن وی تا زمان مرگ هشام بر‌دار ماند و پس از آن به امر ولید بن یزید، جنازه را از‌دار پایین آوردند و سوزاندند و خاکسترش را بر باد دادند.[۳۷]

امام صادق(ع) و قیام زید

بسیاری از علمای شیعه از جمله شهید اول در القواعد، مامقانی در تنقیح المقال، خوئی در معجم رجال الحدیث و همچنین سید علی خان شیرازی در ریاض السالکین، معتقدند قیام زید به اذن امام صادق(ع) بوده است.[۳۸]

امام رضا(ع) می‌فرماید: پدرم موسی بن جعفر(ع) از پدرش امام صادق(ع) شنیده بود که می‌فرمود:

«زید برای قیامش با من مشورت کرد، من به او گفتم عموجان اگر دوست داری که همان شخص به‌دار آویخته در کناسه کوفه باشی، راه همین است.»

وقتی زید از حضور حضرت امام صادق (ع) بیرون رفت امام فرمود:

«وای بر کسی که ندای او را بشنود و به یاری او نشتابد»[۳۹]

مذهب زید

از قول زید نقل کرده‌اند که گفته است:

«در هر زمانی یک نفر از ما اهل بیت حجت خدا است و حجت زمان ما، برادرزاده‌ام جعفر بن محمد است. هر کسی از او پیروی کند گمراه نخواهد شد و هر کس با او مخالفت کند هدایت نمی‌یابد.»[۴۰]

برخی با استناد به روایت فوق اعتقاد و التزام زید به امامت امام صادق(ع) را اثبات می‌کنند.

فرزندان زید

نوشتار اصلی: یحیی بن زید

وی پس از پدرش در سبزوار قیام کرد و در جوزجان افغانستان به شهادت رسید.

  • حسین، معروف به حسین ذوالدمعه، این لقب بدان سبب به وی داده شده که در عزای پدرش بسیار گریه می‌کرد. پس از شهادت زید، امام صادق(ع) تربیت وی را بر عهده گرفت.[۴۱]
  • محمد که از اصحاب امام صادق (ع) بود.[۴۲]
  • عیسی که پس از عمری زندگی مخفیانه در سن ۶۰ سالگی در کوفه درگذشت.[۴۳] بنا بر گزارشاتی وی نیز از اصحاب امام صادق(ع) بوده است.[۴۴]

نسل زید از سه فرزندش عیسی، محمد و حسین باقی ماند.[۴۵]

شکل‌گیری فرقه زیدیه

پس از شهادت امام حسین(ع) برخی از علویان، اندیشه قیام مسلحانه را به عنوان یکی از شروط امامت و راهبرد مقابله با ظالمان قلمداد کردند. با شکل‎گیری این تفکر سیاسی در دوره امام زین‎العابدین(ع)، سنگ بنای زیدیه نهاده شد.[۴۶][۴۷]

اختلاف میان علویان به دو دیدگاه مبارزه فرهنگی یا قیام مسلحانه علیه دستگاه اموی برمی‎گشت. نتیجه این اختلاف پس از شهادت امام زین‎العابدین(ع) پدید آمد. عده‎ای امامت امام محمد باقر (ع) را پذیرفتند و گروهی دیگر که معتقد به اندیشه قیام به سیف بودند به امامت زید بن علی برادر امام محمد باقر(ع) معتقد و به زیدیه مشهور شدند.[۴۸] بر این اساس شیعیانِ معتقد به قیام مسلحانه، زید بن علی را پس از امام علی (ع)، حسنین (ع)و حسن مثنی[یادداشت ۱] به عنوان امام پنجم اهل بیت (ع) می‎دانند.[۴۹]

معرفی کتاب

  • شخصیت و قیام زید بن علی، سید ابو فاضل رضوی اردکانی
  • سیره و قیام زید بن علی، حسین کریمان
  • الامام زیدبن علی، شریف الشیخ صالح احمد الخطیب، مکتبة الفیصلیه، بیروت لبنان ص. ب ۱۴۰۴ه، ۱۹۸۴م.
  • ثورة زید بن علی، ناجی حسن، الدار العربیه للموسوعات، بیروت، ۲۰۰۰ میلادی، ۱۴۲۱ه.
  • الامام زید، محمد ابوزهره، دارالذرة الجدیدة، بیروت در ۵۳۹ صفحه ۱۳۷۸ه - ۱۹۵۹میلادی.
  • ابوالحسین زید الشهید، سیدمحسن امین، دارالمرتضی بیروت ۱۴۲۳ه - ۲۰۰۳ میلادی.

پانویس

  1. الحیاة السیاسیة و الفکریة للزیدیة فی المشرق الاسلامی، ص۴۲-۳۴
  2. نک مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، ص۲۱۴
  3. نک. اصفهانی، مقاتل الطالبین، ص۱۲۴
  4. نک. اصفهانی، مقاتل الطالبین، ص۱۲۴
  5. نک. اصفهانی، مقاتل الطالبین، ص۱۲۴؛ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ج۲، ص۶۴؛ عمرجی، الحیاة السیاسیة و الفکریة للزیدیة فی المشرق الاسلامی، ص۲۵
  6. نک زرکلی، الاعلام، ص۵۹
  7. عمرجی، الحیاة السیاسیة و الفکریة للزیدیة فی المشرق الاسلامی، ص۴۳؛ اصفهانی، مقاتل الطالبین، ص۱۲۷.
  8. نک. شبلنجی، نورالابصار فی مناقب آل بیت النبی المختار، ص۴۰۳؛ نوری، زید بن علی و مشروعیه الثوره عند اهل البیت، ص۲۰
  9. رضوی اردکانی، ص۱۴
  10. شیخ مفید و طوسی سن او را ۴۲ سال دانسته‌اند. نک نوری، زید بن علی و مشروعیة الثورة عند اهل البیت، ص۱۸؛ اصفهانی، مقاتل الطالبین، ص۱۲۷
  11. اعتقاد ابن عساکر در تاریخ دمشق
  12. ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذاهب اسلامی، ص۹۹
  13. نک. نوری، زید بن علی و مشروعیه الثوره عند اهل البیت، ص۱۸
  14. نک. عمرجی، الحیاة السیاسیة و الفکریة للزیدیة فی المشرق الاسلامی، ص۳۰؛ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ج۲، ص۶۴
  15. ابن اثیر،الکامل فی التاریخ، ج۵ ص ۲۴۲
  16. خویی، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواه، ج۸، ص۳۵۸
  17. نک خویی، ابو القاسم، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، ص۳۵۷؛ نوری، زید بن علی و مشروعیة الثورة عند اهل البیت، صص۱۸-۱۷
  18. نک. عمرجی، الحیاة السیاسیة و الفکریة للزیدیة فی المشرق الاسلامی، صص ۴۱-۳۹
  19. نک. عمرجی، الحیاة السیاسیة و الفکریة للزیدیة فی المشرق الاسلامی، ص۳۰-۴۱.
  20. نک. عمرجی، الحیاة السیاسیة و الفکریة للزیدیة فی المشرق الاسلامی، ص۴۴
  21. نک. صابری، تاریخ فرق اسلامی، ج۲، ص۶۵ و عمرجی، الحیاة السیاسیة و الفکریة للزیدیة فی المشرق الاسلامی، ص۴۵
  22. عبدالرحمن بن الحارث بن عیاش بن أبی ربیعة
  23. نک. عمرجی، الحیاة السیاسیة و الفکریة للزیدیة فی المشرق الاسلامی، ص۴۴
  24. نک. صابری، تاریخ فرق اسلامی
  25. نک. زرکلی، الاعلام، ص۵۹ و صابری، تاریخ فرق اسلامی، ج۲، ص۶۶؛ عمرجی، الحیاه السیاسیه و الفکریه للزیدیه فی المشرق الاسلامی، ص۴۶
  26. عمرجی، الحیاة السیاسیة و الفکریة للزیدیة فی المشرق الاسلامی، ص۴۷؛ بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۳، ص۳۲۳
  27. نک. الحیاة السیاسیة و الفکریة للزیدیة فی المشرق الاسلامی، ص۴۷؛ بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۳، ص۳۲۳.
  28. نک. البغدادی، اصول الدین، ص۳۰۷
  29. برای اطلاع از این جریان نک. عمرجی، الحیاة السیاسیة و الفکریة للزیدیة فی المشرق الاسلامی، صص۵۰-۴۷
  30. تجارب الامم، مسکویه، ابوعلی، ج۳، ص۱۳۷
  31. الفتوح، ابن اعثم، ج۸، ص۲۹۰؛ مقاتل الطالبیین، ابوالفرج اصفهانی، ص132
  32. مقاتل الطالبیین، ابوالفرج اصفهانی، ص141
  33. انساب الاشراف، بلاذری، ج۳، ص244.
  34. نوری، زیدبن‌علی و مشروعیة الثورة عند اهل البیت، ص۱۲۱
  35. انساب و الاشراف، ج۳، ص251؛ مقاتل الطالبیین، ص137
  36. معجم البلدان،ج۵،ص:۱۴۳
  37. نک. ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک ج۷، ص۲۱۲ و صابری، تاریخ فرق اسلامی، ج۲، ص۶۷-۶۶، و ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۵، ص۱۶۳، و عمرجی، الحیاه السیاسیه و الفکریه للزیدیه فی المشرق الاسلامی، ص۳۶، و شبلنجی، نورالابصار فی مناقب آل بیت النبی المختار(ص)، ص۴۰۳
  38. برای اطلاع بیشتر از قیام زید بن علی و انگیزه‌های قیام وی نک، عمرجی، الحیاة السیاسیة و الفکریة للزیدیة فی المشرق الاسلامی صص۶۵-۴۷ و شامی؛ تاریخ زیدیه در قرن دوم و سوم هجری صص۸۱-۷۵ و ابن عماد، شذرات الذهب، ج۱، صص۱۵۹-۱۵۸ و طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۴، صص ۲۰۰-۱۹۳
  39. عیون أخبار الرضا علیه‌السلام ج‌۱، ص‌۲
  40. صدوق، أمالی، ص‌۵۴۴.
  41. رجال العلامة الحلی، ص۵۱.
  42. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمة، ج۹، ص۴۶.
  43. بحارالانوار، ج ۴۶، ص۱۵۸.
  44. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمة، ج۸، ص۲۸۲.
  45. مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۶، ص ۱۵۷.
  46. مصطفی سلطانی، تاریخ و عقاید زیدیه، ص۲۰.
  47. احمد محمود صبحی، فی علم الکلام دراسة فلسفية لآراء الفرق الإسلامية فی اصول الدین، ج۳، ص۴۸ ـ ۵۲.
  48. تاریخ و عقاید زیدیه، مهدی فرمانیان، سیدعلی موسوی نژاد، ص۳۳ و ۳۴.
  49. فضیلة عبدالامیر شامی، تاریخ فرقه الزیدیة بین القرنین الثانية و الثالثة للهجرة، ص۴۰.
  1. در مورد امامت حسن مثنی اختلاف است برخی از ملل و نحل نویسان و پژوهشگران حسن مثنی را به عنوان امام زیدیه به شمار آورده‎اند و برخی آن را نمی‌پذیرند.

منابع

  • ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ،‌دار صار، بیروت.
  • ابن جوزی، عبد الرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، دراسة و تحقیق محمد عبد القادر عطا، مراجعه و تصحیح نعیم زرزور،‌دار الکتب العلمیه، بیروت.
  • ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، محقق محمد عبدالقادر عطا، دارالکتب العلمیه، بیروت.
  • ابن عماد، عبد الحی بن احمد، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب،‌دار الکتب العلمیه، بیروت.
  • ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبین، محقق احمد صقر، دارالمعرفة، بیروت.
  • بروکلمان، کارل، تاریخ الادب العربی، تعریب عبدالحلیم نجار، دارالکتب الاسلامی، قم.
  • تمیمی بغدادی، عبدالقاهر ابن طاهر، اصول الدین،‌دار الکتب العلمیه، بیروت.
  • حلی، حسن بن یوسف(۷۲۶ ق)،رجال علامة حلی،‌دار الذخائر، نجف اشرف، ۱۴۱۱ ق، چاپ دوم.
  • خویی، ابو القاسم، ۱۳۷۲، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواه، مرکز نشر الثقافه الاسلامیه، قم.
  • رضوی اردکانی، سید ابوفاضل، شخصیت و قیام زید بن علی، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ دوم، بیتا.
  • زرکلی، خیر الدین، الاعلام: قاموس تراجم لاشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین،‌دار العلم للملایین، بیروت.
  • شامی، فضیلت، ۱۳۶۷، تاریخ زیدیه در قرن دوم و سوم هجری، ترجمه سید محمد ثقفی و علی اکبر مهدی‌پور، انتشارات دانشگاه شیراز، شیراز.
  • شبلنجی، مٶمن بن حسن، نورالابصار فی مناقب آل بیت النبی المختار(ص)، الشریف الرضی، قم.
  • صابری، حسین، ۱۳۸۴، تاریخ فرق اسلامی، سمت، تهران.
  • صدوق، امالی، انتشارات کتابخانه اسلامیه، ۱۳۶۲ ش، ص‌۳۳۶.
  • صدوق، عیون أخبار الرضا علیه‌السلام، انتشارات جهان، ۱۳۷۸ق.
  • طبری، محمد بن جریر، ۱۴۰۷ق، تاریخ الامم و الملوک،‌دار الکتب العلمیه، بیروت.
  • عمرجی، احمد شوقی ابراهیم، الحیاه السیاسیه و الفکریه للزیدیه فی المشرق الاسلامی، مکتبه مدبولی، قاهره.
  • مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی(۱۱۱۰ق)، بحار الأنوار(ط- بیروت)،‌دار إحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۰۳ ق، چاپ دوم.
  • مشکور، محمد جواد، ۱۳۷۲، فرهنگ فرق اسلامی، با مقدمه کاظم مدیر شانه چی، آستان قدس رضوی، مشهد.
  • نوری، حاتم، ۱۳۸۴، زید بن علی و مشروعیه الثوره عند اهل البیت، موسسه دایره المعارف فقه اسلامی، قم.
  • نوری، حسین بن محمد تقی(۱۳۲۰ ق)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، مؤسسة آل البیت علیهم السلام، قم، ۱۴۰۸ ق، چاپ اول.
  • یاقوت حموی شهاب الدین ابو عبد الله (م ۶۲۶)، معجم البلدان، بیروت،‌دار صادر، ط الثانیة، ۱۹۹۵. چاپ اول.
  • اصفهانی، ابو الفرج، مقاتل الطالبیین، تحقیق احمد صقر، بیروت، دارالمعرفه، بی‌­تا.
  • مسکویه، ابوعلی، تجارب الامم، تحقیق ابوالقاسم امامی، تهران، سروش، چاپ دوم، 1379ش.
  • بلاذری، احمد بن یحیی؛ انساب الاشراف، تحقیق محمد باقرمحمودی، بیروت، دارالتعارف، چاپ اول، 1977.
  • فرمانیان، مهدی/ موسوی‌نژاد، سید علی، تاریخ و عقاید زیدیه، قم، ادیان، ۱۳۸۹ش.