افضلیت امام

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

افضلیت امام از شرایط امامت و به معنای برتری در صفات و کمالات انسانی است. از دیدگاه متکلمان امامیه، امام باید در تمام کمالات و فضائل همچون علم، دین، تقوا، سخاوت و شجاعت و نیز بهرمندی از ثواب و پاداش اخروی از دیگران افضل باشد.

متکلمان امامیه برای وجوب افضلیت امام، دلایل متعددی ارائه کرده‌اند. قبح عقلی ترجیح بلامرجح و تقدیم مفضول بر افضل از دلایل عقلی آنان است. همچنین آیه ۳۵ سوره یونس و روایت نبوی(ص) «هر کس بر گروهی رهبری و امامت کند و در میان آن گروه، فردی داناتر از او باشد، کار آنها پیوسته تا قیامت رو به تباهی خواهد رفت» از جمله دلایل نقلی افضلیت امام هستند.

بیشتر اهل سنت، افضلیت امام را واجب نمی‌دانند و امامت مفضول را در صورت وجود مانعی یا مصلحت، جایز می‌دانند. به گفته سعدالدین تفتازانی، از متکلمان اشاعره در قرن هشتم، از نظر اهل سنت و بیشتر فرق اسلامی، امامت، حق کسی است که در هر عصر و زمان برتر از دیگران است مگر آنکه امامت او منشأ هرج و مرج و فتنه باشد. از جمله دلایل اهل سنت، اجماع علماء بر انعقاد امامت مفضول و واگذاری خلافت به شورای شش نفره توسط خلیفه دوم با وجود شخص افضل در میان آنها است.

از نظر علمای شیعه، امامان شیعه(ع)، پس از پیامبر اسلام(ص) برترین خلق خداوند هستند. روایات متعددی برای اثبات این مطلب نقل شده است که آنها را مستفیض یا متواتر دانسته‌اند. علامه مجلسی بر‌آن است فقط جاهل به روایات، افضلیت ائمه(ع) را انکار می‌کند.

از افضلیت امام بر امامت امام علی(ع) نیز استدلال شده است که برهان افضلیت نامیده شده است.

مفهوم‌شناسی

افضلیت امام در دیدگاه متکلمان امامیه بیشتر به معنای برتری در صفات و کمالات انسانی مانند علم، عدالت، شجاعت، تقوا آمده است؛ یعنی امام باید در ویژگی‌هایی که از شرایط امامت است، از دیگران برتر باشد.[۱] در برخی منابع کلامی، افضلیت به معنای برتری در عبادت و بهره‌مندی از پاداش الهی بیشتر نیز آمده است.[۲]

گستره افضلیت

متکلمان امامیه، امام را در تمام کمالات و فضائل نفسانی و بدنی همچون علم، دین، تقوا، سخاوت و شجاعت افضل می‌دانند.[۳] از این‌رو امام باید داناترین، شجاع‌ترین،‌ سخاوتمندترین، صبورترین، باتقواترین و... باشد[۴] تا مردم بهتر از او پیروی کنند.[۵] متکلمان امامیه، امام را در بهره‌مندی از ثواب و پاداش اخروی نیز برتر و افضل از سایر مردم می‌دانند.[۶]

گفته شده لازم نیست امام در امور دنیوی همچون مال، مقام و قدرت نیز افضل و برتر از دیگران باشد؛ زیرا هدف و مطلوب پیروی حقیقی از امام و ایمان حقیقی به او است نه صرفا پیروی و اطاعت ظاهری از او.[۷]

دیدگاه‌ها

درباره افضلیت امام دیدگاه شیعه و اهل سنت متفاوت است.

وجوب افضلیت امام

متکلمان شیعه امامیه، افضلیت را از شرایط امامت می‌دانند[۸] و در این باره اتفاق نظر دارند.[۹]

شیعیان برای اثبات برتری امام نسبت به دیگران در صفات و کمالات نفسانی، دلایل عقلی و نقلی متعددی ارائه شده است.

دلایل عقلی

دلیل اول: امام در فضائل و کمالات، یا برابر و هم‌سنگ دیگران است یا پایین‌تر از آنها یا برتر از آنها. در صورتی که امام با دیگران برابر باشد، ترجیح او بر دیگران و انتخاب او به عنوان امام، وجهی نخواهد داشت و ترجیح بلا مُرَجِّح است که عقلا محال است و چنین کاری از خداوند صادر نمی‌شود. اگر امام پایین‌تر از دیگران باشد، در این صورت به حکم عقل ترجیح شخص مفضول و پایین‌تر بر شخص فاضل و برتر قبیح است. پس به حکم عقل، امام باید برتر و افضل از دیگران باشد.[۱۰]

دلیل دوم: واجب است که امام معصوم باشد. معصوم از غیرمعصوم افضل است. پس امام افضل از دیگران است.[۱۱]

دلیل سوم: امام را باید پیامبر اسلام(ص) تعیین کند. در این صورت امام افضل از دیگران است؛ زیرا پیامبر(ص) همواره در انتخاب جانشین خود به برتری و افضلیت او توجه داشت. پس امام افضل از دیگران است.[۱۲]

دلایل نقلی

برای افضلیت امام به آیه ۳۵ سوره یونس،[۱۳] آیه صادقین(آیه ۱۱۹ سوره توبه)[۱۴] و آیه ۹ سوره زمر[۱۵] استناد شده است. در این آیات، بر تقدیم شخص هدایت‌گر به سوی حق بر شخصی که خود محتاج هدایت است، تقدیم با صادقین بودن بر باغیرصادقین بودن و تقدیم عالم بر غیرعالم تصریح شده است که همگی بر مقدم بودن شخص افضل بر شخص مفضول دلالت دارد.[۱۶]

برای اثبات شرط بودن افضلیت امام، به روایات نیز استناد شده است.[۱۷] از جمله در روایتی از پیامبر(ص) نقل شده است که فرمود: «مَنْ أَمَ قَوْماً وَ فِیهِمْ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ لَمْ یزَلْ أَمْرُهُمْ إِلَی السَّفَالِ إِلَی یوْمِ الْقِیامَةِ؛ هر کس بر گروهی رهبری و امامت کند و در میان آن گروه، فردی داناتر از او باشد، کار آنها پیوسته تا قیامت رو به تباهی خواهد رفت».[۱۸] در این روایت به صراحت تقدیم مفضول بر افضل قبیح شمرده شده است.[۱۹]

در روایتی از اهل سنت نیز نقل شده است ابودرداء پیشاپیش ابوبکر راه می‌رفت، پیامبر(ص) به او فرمود: «آیا پیشاپیش کسی که در دنیا و آخرت بهتر از تو است،‌ راه می‌روی؟!»[۲۰] گفته شده این روایت به قبح و زشتی تقدیم مفضول بر افضل در راه رفتن تصریح دارد. پس به طریق اولویت بر قبح تقدیم مفضول بر افضل در امر امامت دلالت می‌کند.[۲۱]

جواز امامت شخص مفضول

بیشتر اهل سنت افضلیت امام را شرط و واجب ندانسته، امامت مفضول را جایز می‌دانند.

اشاعره:‌ متکلمان اشاعره وجوب و شرطیت افضلیت امام را قبول ندارند و امامت مفضول بر فاضل را جایز می‌دانند.[۲۲] قاضی ابوبکر باقلانی، متکلم نامدار اشعری در قرن پنجم هجری، برآن است که افضلیت یکی از ویژگی‌های لازم امام است مگر آنکه مانعی در نصب امام افضل پیش آید که در این صورت امامت مفضول جایز خواهد بود.[۲۳] وی برای اثبات وجوب افضلیت، به دلایل متعددی استناد می‌کند از جمله روایاتی همچون روایت نبوی(ص) «یؤُمُّ القَومَ اَفْضَلُهُم؛ برترین فرد یک قوم بر آنها امامت می‌کند».[۲۴] باقلانی درباره جواز امامت مفضول بر آن است اگر در صورت امامت شخص افضل، ترس آن باشد که هرج و مرج، فساد، تعطیلی احکام و طمع دشمنان اسلام پیش آید، عذر موجهی برای کنارگذاشتن شخص افضل و امامت شخص مفضول خواهد بود.[۲۵] به گفته سعدالدین تفتازانی، از متکلمان اشاعره در قرن هشتم، بیشتر اهل سنت و فرق اسلامی معتقدند امامت، حق کسی است که در هر عصر و زمان برتر از دیگران است مگر آنکه امامت او منشأ هرج و مرج و فتنه باشد.[۲۶]

معتزله: معتزله نیز افضلیت امام را واجب ندانسته و تقدم شخص پایین‌تر و مفضول بر افضل را صحیح و جایز می‌دانند.[۲۷] قاضی عبدالجبار معتزلی، از متکلمان برجسته معتزله در قرن چهارم و پنجم، برآن است که در مواردی مقدم داشتن مفضول بر شخص افضل اولی و شایسته‌تر است از جمله:

  • ‌ در صورتی که افضل فاقد برخی از ویژگی‌هایی که در امام شرط است، باشد همچون علم و معرفت سیاسی.
  • اگر شخص افضل عبد بوده یا دارای بیماری خاص یا اختلال در رأی باشد و توانایی اقامه حدود و جهاد را نداشته باشد،
  • شخص افضل قریشی نباشد؛ اما شخص مفضول قریشی باشد و....[۲۸]

دلایل

اهل سنت دلایلی برای جواز امامت مفضول ارائه کرده‌اند از جمله:

  • اجماع علماء بر انعقاد امامت مفضول پس از خلفای راشدین با وجود شخص افضل،
  • عمر بن خطاب امامت را به شورای شش نفره واگذار کرد؛ در حالی که میان آنها علی(ع) و عثمان افضل از سایرین بودند. اگر امامت افضل واجب بود، فقط آن دو برای امامت شایسته امامت بودند،
  • افضلیت امری پنهان است و شناخت آن مشکل و محل اختلاف است.[۲۹]

افضلیت اخروی امام

برای اثبات برتری و افضلیت امام در برخورداری از پاداش اخروی به دلایل متعددی استدلال شده است[۳۰] از جمله:

  • عصمت: واجب است امام معصوم باشد. هر کسی که دارای عصمت است، به لحاظ پاداش اخروی هم برتر از دیگران است.[۳۱] در توضیح این استدلال گفته شده که افضلیت امام در همه امور دینی تنها جنبه ظاهری ندارد؛ بلکه امام به دلیل معصوم بودن، ظاهر و باطنش هماهنگ است و افزون بر افضلیت ظاهری، از افضلیت باطنی نیز برخوردار است. کسی که در ظاهر و باطن بر دیگران برتری دارد، از پاداش اخروی بیشتری نیز برخوردار خواهد بود.[۳۲]
  • تکلیف سنگین‌تر و پاداش بیشتر: با اینکه امام در تکالیف دینی با دیگران برابر است؛ اما به جهت تحمل بار امامت، تکلیف او سنگین‌تر و بیشتر از دیگران است. به همین جهت ثواب و پاداش او بیشتر است؛‌ زیرا کثرت و دشواری تکلیف موجب کثرت پاداش خواهد بود.[۳۳]
  • حجت بودن امام: امام همچون پیامبر(ص) حجت الهی است. به همین سبب در افضلیت با پیامبر(ص) برابر است و همچنان که پیامبر(ص) در پاداش و ثواب الهی برتر از دیگران است، امام نیز همچون او دارای پاداش بیشتر و برتر است.[۳۴]

افضلیت امامان شیعه

نوشتار اصلی: برتری اهل بیت(ع)

علمای شیعه بر این باورند که پس از پیامبر اسلام(ص)، امامان شیعه(ع) افضل و برتر از دیگران(اعم از پیامبران، ملائکه و سایر مردم) هستند.[۳۵] روایات دال بر افضلیت ائمه(ع) بر جمیع مخلوقات، مستفیض و بلکه متواتر دانسته شده است.[۳۶] علامه مجلسی برآن است کسی در روایات تتبّع کند به یقین و بدون تردید به افضلیت پیامبر(ص) و ائمه(ع) اذعان و اعتراف می‌کند و تنها جاهل به اخبار و روایات، افضلیت آنان را انکار می‌کند. از نظر وی اخبار در این باب بیش از آن است که قابل شمارش باشد.[۳۷]

در روایت معتبری[۳۸] امام رضا(ع) از طریق پدران خود از امام علی(ع) و او از پیامبر(ص) نقل کرده است که فرمود:

... یا علی! همانا خداوند پیامبران را بر ملائکه مقربین برتری و فضیلت بخشید و مرا بر تمام پیامبران برتری و فضیلت بخشید. یاعلی! فضل و برتری بعد از من برای تو و ائمه(ع) بعد از شماست. همانا ملائکه خادم ما و محبان ما هستند!...[۳۹]

برای افضلیت امام علی(ع) نسبت به دیگر صحابه و مردم نیز دلایل متعدد قرآنی و روایی ارائه شده است.[۴۰] علامه حلی در کشف المراد[۴۱] ۲۵ دلیل و ابن میثم بحرانی در کتاب النجاة فی القیامة[۴۲] ۲۲ دلیل بر افضلیت امام علی(ع) ارائه کرده‌اند. از جمله این دلایل می‌توان آیه مباهله، آیه مودت، حدیث طیر، حدیث منزلت و حدیث رایت را نام برد.[۴۳]

گفته شده همه معتزلیان بغدادی از جمله ابن ابی الحدید، شارح نهج البلاغه، و برخی از معتزلیان بصری نیز امام علی(ع) را افضل از خلفای سه‌گانه و دیگر صحابه می‌دانند.[۴۴]

برهان افضلیت

از افضلیت امام بر امامت امام علی(ع) استدلال شده است. این برهان که برهان افضلیت نام دارد، دارای دو مقدمه است:

  • امام علی(ع) براساس دلایل قرآنی و روایی در صفات و کمالات انسانی از اصحاب پیامبر(ص) و دیگر مسلمانان برتر بود.
  • یکی از شرایط امام این است که در صفات و کمالات انسانی بر دیگران برتر باشد.

بنابراین امام علی(ع)، امام و جانشین پیامبر(ص) بود.[۴۵]

شبهات

گروهی از اهل سنت اشکالاتی بر افضلیت امام مطرح کرده‌اند که به برخی از آنها اشاره می‌شود.[۴۶]

  • افضلیت مستلزم ارجحیت و تقدم نیست: عده‌ای از اهل سنت افضلیت را مستلزم ارجحیت و تقدم افضل بر مفضول ندانسته‌اند؛ زیرا از نظر آنان ممکن است شخص مفضول در مواردی بر شخص افضل ترجیح داده شود. برای مثال اگر شخص مفضول در رهبری جامعه و تدبیر امور دینی و سیاسی تواناتر و شایسته‌تر از شخص افضل باشد، امامت او رجحان خواهد داشت.[۴۷]

گفته شده پیش فرض این اشکال این است که افضلیت در امامت، افضلیت در احکام شریعت و اعمال عبادی است. ازاین‌رو آن را با افضلیت در مدیریت سیاسی مقایسه کرده و افضل در مدیریت سیاسی را مقدم دانسته‌اند؛ اما چنین پیش فرضی صحیح نیست؛ زیرا قدر مسلم در افضلیت امام، برتری در صفاتی است که وجود آنها برای امام ضروری است. مدیریت سیاسی نیز یکی از این صفات ضروری است. افزون بر آن، در این اشکال، افضلیت نسبی تلقی شده است؛ در حالی که مراد از افضلیت امام، افضلیت مطلق و برتری او در همه صفات و کمالاتی است که برای تحقق امامت لازم است.[۴۸]

  • نمونه‌های ناسازگار با افضلیت: گفته شده نظریه افضلیت با نمونه‌های عصر نبوی(ص) و خلفا درباره تعیین امام یا فرماندهان سپاه، سازگاری ندارد. از آنجا که در درستی این نمونه‌ها تردیدی نیست، پس شرط افضلیت نادرست است.[۴۹] از جمله این نمونه‌ها، فرماندهی زید بن حارثه در جنگ موته و با وجود جعفر بن ابی‌طالب در آن جنگ و فرماندهی اسامة بن زید در روزهای پایانی پیامبر(ص) و با وجود امام علی(ع) بود.[۵۰] نمونه دیگر واگذاری خلافت به شورای شش نفره توسط عمر بن خطاب بود؛ در حالی که میان آنها علی(ع) و عثمان بر دیگران برتری داشتند.[۵۱]
افضلیت امام از منظر عقل و نقل

در پاسخ گفته شده در فرماندهی سپاه در جنگ، افضلیت مطلق شرط نیست، بلکه برتری در امور مربوط به جنگ شرط است و زید و اسامة از چنین برتری برخوردار بودند. همچنین درباره فرماندهی اسامة، گفته شده امام علی(ع) در آن روز در کنار بستر پیامبر(ص) بود و پیامبر(ص) نسبت به پیوستن امام علی(ع) به سپاه اسامة اشاره‌ای نکرد. ازاین‌رو علی(ع) به حضور در سپاه اسامة مکلف نبود.[۵۲] حجیت رفتار عمر نیز مبتنی بر حجت بودن عمل صحابه است که شیعه آن را نمی‌پذیرد.[۵۳]

تگ‌نگاری

  • افضلیت امام از منظر عقل و نقل، اثر محمد حسین فاریاب. نویسنده در چهار فصل، معناشناسی، گستره، لزوم و عدم لزوم افضلیت و پیامدهای لزوم افضلیت را از دیدگاه مذاهب و فرق اسلامی مورد تحلیل و بررسی قرار داده است. این کتاب توسط مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی منتشر شده است.[۵۴]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. ربانی گلپایگانی،‌ امامت در بینش اسلامی، ۱۳۹۶ش، ص۱۸۸و۱۹۱.
  2. محقق حلی، المسلک فی أصول الدین، ۱۴۱۴ق، ص۲۰۵؛ حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۲۸۶؛ بحرانی، منار الهدی، ۱۴۰۵ق، ص۱۲۱.
  3. نگاه کنید به: علامه حلی، کشف المراد، ۱۳۸۲ش، ص۱۸۷؛ بحرانی، النجاة فی القیامة، ‌۱۴۱۷ق، ص۶۶؛ مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۲۳۷و۲۳۸.
  4. فاضل مقداد، ارشاد الطالبین، ۱۴۰۵ق، ص۳۳۶؛ بحرانی، النجاة فی القیامة، ‌۱۴۱۷ق، ص۶۶.
  5. مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۲۳۷.
  6. محقق حلی، المسلک فی أصول الدین، ۱۴۱۴ق، ص۲۰۵؛ حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۲۸۶؛ بحرانی، منار الهدی، ۱۴۰۵ق، ص۱۲۱و۱۲۲.
  7. مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۲۴۰.
  8. نگاه کنید به:‌ محقق حلی، المسلک فی أصول الدین، ۱۴۱۴ق، ص۱۹۸؛ علامه حلی، کشف المراد، ۱۳۸۲ش، ص۱۸۷؛ فاضل مقداد، اللوامع الالهیه، ۱۴۲۲ق، ص۳۳۳؛ بحرانی، منار الهدی، ۱۴۰۵ق، ص۱۲۱.
  9. نگاه کنید به: فاضل مقداد، ارشاد الطالبین، ۱۴۰۵ق، ص۳۳۶؛ بحرانی، منار الهدی، ۱۴۰۵ق، ص۱۲۲؛ مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۲۳۳.
  10. نگاه کنید به:‌ محقق حلی، المسلک فی أصول الدین، ۱۴۱۴ق، ص۲۰۶؛ علامه حلی، کشف المراد، ۱۳۸۲ش، ص۱۸۷؛ فاضل مقداد، اللوامع الالهیه، ۱۴۲۲ق، ص۳۳۳؛ بحرانی، منار الهدی، ۱۴۰۵ق، ص۱۲۵.
  11. بحرانی، النجاة فی القیامة، ‌۱۴۱۷ق، ص۶۵.
  12. بحرانی، النجاة فی القیامة، ‌۱۴۱۷ق، ص۶۶.
  13. علامه حلی، کشف المراد، ۱۳۸۲ش، ص۱۸۷؛ فاضل مقداد، ارشاد الطالبین، ۱۴۰۵ق، ص۳۳۶؛ بحرانی، منار الهدی، ۱۴۰۵ق، ص۱۲۶.
  14. بحرانی، منار الهدی، ۱۴۰۵ق، ص۱۲۶.
  15. بحرانی، منار الهدی، ۱۴۰۵ق، ص۱۲۷.
  16. بحرانی، منار الهدی، ۱۴۰۵ق، ص۱۲۶ و ۱۲۷.
  17. بحرانی، منار الهدی، ۱۴۰۵ق، ص۱۲۷-۱۳۰.
  18. صدوق، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ۱۴۰۶ق، ص۲۰۶؛ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۵۶.
  19. بحرانی، منار الهدی، ۱۴۰۵ق، ص۱۳۰.
  20. احمد بن حنبل، فضائل الصحابه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۵۲، ۱۵۴و ۴۲۳؛ اصبهانی، فضائل الخلفاء الراشدین، ۱۴۱۷ق، ص۳۹.
  21. بحرانی، منار الهدی، ۱۴۰۵ق، ص۱۲۹.
  22. ایجی-جرجانی، شرح المواقف،‌ ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۷۳؛ تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۴۶و۲۴۷.
  23. باقلانی، تمهید الاوائل، ۱۴۰۷ق، ص۴۷۱.
  24. باقلانی، تمهید الاوائل، ۱۴۰۷ق، ص۴۷۴ و ۴۷۵.
  25. باقلانی، تمهید الاوائل، ۱۴۰۷ق، ص۴۷۵.
  26. تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۹۱.
  27. قاضی عبدالجبار،‌ المغنی،‌ ۱۹۶۲-۱۹۶۵م، ج۲۰، بخش اول، ص۲۱۵؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه،‌ ۱۴۰۴ق، ج۱،‌ ص۳، ج۲، ص۲۹۶ و ج۳، ص۳۲۸.
  28. نگاه کنید به: قاضی عبدالجبار،‌ المغنی،‌ ۱۹۶۲-۱۹۶۵م، ج۲۰، بخش اول، ص۲۲۷-۲۳۰.
  29. تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۴۷.
  30. نگاه کنید به: محقق حلی، المسلک فی أصول الدین، ۱۴۱۴ق، ص۲۰۵ و ۲۰۶؛ حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۲۸۶ و ۲۸۷؛ بحرانی، منار الهدی، ۱۴۰۵ق، ص۱۲۲؛ ربانی گلپایگانی، امامت در بینش اسلامی، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۳-۲۰۸.
  31. محقق حلی، المسلک فی أصول الدین، ۱۴۱۴ق، ص۲۰۵؛ حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۲۸۶.
  32. ربانی گلپایگانی، امامت در بینش اسلامی، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۴.
  33. محقق حلی، المسلک فی أصول الدین، ۱۴۱۴ق، ص۲۰۵؛ حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۲۸۶؛ بحرانی، منار الهدی، ۱۴۰۵ق، ص۱۲۲.
  34. محقق حلی، المسلک فی أصول الدین، ۱۴۱۴ق، ص۲۰۶؛ حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۲۸۷.
  35. نگاه کنید به: صدوق، الاعتقادات، ۱۴۱۴ق، ص۹۳؛ مفید، اوائل المقالات، ۱۴۱۳ق، ص۷۰ و ۷۱؛ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۶، ص۲۹۷؛ شبر، حق الیقین، ۱۴۲۴ق، ص۱۴۹.
  36. مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۶، ص۲۹۷؛ شبر، حق الیقین، ۱۴۲۴ق، ص۱۴۹.
  37. مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۶، ص۲۹۷ و ۲۹۸.
  38. مجلسی، روضة المتقین، ۱۴۰۶ق، ج۵، ص۴۵۵.
  39. صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۲۶۲، ح۲۲. برای آگاهی از روایات افضلیت امامان(ع) نگاه کنید به: مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۶، ص۲۶۷-۳۱۹.
  40. نگاه کنید به: علامه حلی، کشف المراد، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۱-۲۳۸؛ بحرانی، النجاة فی القیامة، ۱۴۱۷ق، ص۱۴۸-۱۶۵؛ ربانی گلپایگانی، براهین و نصوص امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۶-۴۸.
  41. علامه حلی، کشف المراد، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۱-۲۳۸.
  42. بحرانی، النجاة فی القیامة، ۱۴۱۷ق، ص۱۴۸-۱۶۵.
  43. نگاه کنید به: علامه حلی، کشف المراد، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۱-۲۳۸؛ بحرانی، النجاة فی القیامة، ۱۴۱۷ق، ص۱۴۸-۱۶۵؛ ربانی گلپایگانی، براهین و نصوص امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۶-۴۸.
  44. ابن ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه،‌ ۱۴۰۴ق، ج۱،‌ ص۷-۹.
  45. نگاه کنید به: بحرانی، النجاة فی القیامة، ۱۴۱۷ق، ص۱۴۸؛ ربانی گلپایگانی، براهین و نصوص امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۱.
  46. نگاه کنید به: ربانی گلپایگانی، امامت در بینش اسلامی، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۴-۲۰۰.
  47. نگاه کنید به: قاضی عبدالجبار،‌ المغنی،‌ ۱۹۶۲-۱۹۶۵م، ج۲۰، بخش اول، ص۲۲۷-۲۳۰؛ ایجی-جرجانی، شرح المواقف،‌ ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۷۳؛ تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۴۶و۲۴۷.
  48. ربانی گلپایگانی، امامت در بینش اسلامی، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۷ و ۱۹۸.
  49. ربانی گلپایگانی، امامت در بینش اسلامی، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۸.
  50. محقق حلی، المسلک فی أصول الدین، ۱۴۱۴ق، ص۲۰۷.
  51. تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۴۷.
  52. ربانی گلپایگانی، امامت در بینش اسلامی، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۹.
  53. ربانی گلپایگانی، امامت در بینش اسلامی، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۹ و ۲۰۰.
  54. «افضلیت امام از منظر عقل و نقل»، روابط عمومی مؤسسه امام خمینی.

منابع

  • ‌ ابن ابی‌الحدید،عبدالحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغه،‌ تحقیق و تصحیح محمدابوالفضل ابراهیم، قم، مکتبة آیت الله مرعشی، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
  • احمد بن حنبل، احمد بن محمد بن حنبل، فضائل الصحابة، تحقیق وصی الله محمدعباس، بیروت، مؤسسه الرسالة، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
  • اصبهانی، ابونعیم احمد بن عبدالله، فضائل الخلفاء الراشدین، تحقیق صالح بن محمد العقیل، مدینه، دارالبخاری، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
  • ایجی، عضدالدین و میرسیدشریف جرجانی، شرح المواقف،‌ تصحیح بدر الدین نعسانی، افست قم، شریف الرضی، چاپ اول، ۱۳۲۵ق.
  • باقلانی، ابوبکر محمد بن طیب، تمهید الاوائل فی تلخیص الدلائل، تحقیق عماد الدین احمد حیدر، لبنان، مؤسسة الکتب الثقافیة، چاپ اول، ۱۴۰۷ق-۱۹۸۷م.
  • ‌ بحرانی، ابن میثم، النجاة فی القیامة فی تحقیق امر الامامة، قم، مجمع الفکر الإسلامی، چاپ اول، ‌۱۴۱۷ق.
  • بحرانی، شیخ علی، منار الهدی فی النص علی امامة الائمة الإثنی عشر(ع)، تحقیق عبد الزهراء خطیب، بیروت، دار المنتظر، ۱۴۰۵ق
  • تفتازانی، سعدالدین، شرح المقاصد، مقدمه و تحقیق و تعلیق: عبدالرحمن عمسره، افست قم، شریف الرضی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
  • ‌ حمصی رازی، سدید الدین، المنقذ من التقلید، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
  • ربانی گلپایگانی، علی، امامت در بینش اسلامی، قم، بوستان کتاب، چاپ ششم، ۱۳۹۶ش.
  • ربانی گلپایگانی، علی، براهین و نصوص امامت، قم، رائد، چاپ دوم، ۱۳۹۶ش.
  • شبر، سیدعبدالله، حق الیقین فی معرفة اصول الدین، قم، انوار الهدی، چاپ دوم، ۱۴۲۴ق.
  • صدوق، محمد بن علی بن بابویه، الاعتقادات، قم، المؤتمر العالمی للشیخ المفید، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
  • صدوق، محمد بن علی بن بابویه، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم،‌ دار الشریف الرضی، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
  • صدوق، محمد بن علی بن بابویه، عیون اخبار الرضا(ع)، چاپ اول، تهران، نشرجهان، ۱۳۷۸ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران،‌ دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • ‌ علامه حلی، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد قسم الاهیات، تحقیق و تعلیقه جعفر سبحانی، قم، مؤسسه امام صادق(ع)،، ۱۳۸۲ش.
  • فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، اللوامع الالهیه فی مباحث الکلامیه، تحقیق شهید قاضی طباطبایی، قم،‌ دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۲۲ق.
  • فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، ارشاد الطالبین الی نهج المسترشدین، تحقیق سیدمهدی رجائی، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی، ۱۴۰۵ق.
  • قاضی عبدالجبار،‌ عبدالجبار بن احمد، المغنی فی ابواب التوحید و العدل،‌ تحقیق جورج قنواتی، قاهره، درالمصریة، ۱۹۶۲-۱۹۶۵م.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوارالجامعة لدررأخبار الأئمة الأطهار(ع)، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
  • مجلسی، محمدتقی، روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، قم، مؤسسه فرهنگی اسلامی کوشانبور، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
  • ‌ محقق حلی، المسلک فی أصول الدین و الرسالة الماتعیة، تحقیق رضا استادی، مشهد، مجمع البحوث الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
  • مظفر، محمدحسین، دلائل الصدق، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
  • مفید، محمد بن محمد، اوائل المقالات، فی المذاهب و المختارات، قم، المؤتمر العالمی للشیخ المفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.

پیوند به بیرون