حج

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
طواف کعبه در حج

حج، عبادتی واجب و از فروع دین اسلام است. حج مجموعه‌‌ای از اعمال است که در ماه ذی‌الحجه، در شهر مکه و اطراف آن انجام می‌شود. مراسم حج بزرگترین اجتماع مسلمانان است. گروه‌هایی از تمام فرقه‌های اسلامی در ایام حج در مکه گرد هم می‌آیند.

حج اقسامی دارد که رایج‌ترین آن، حج تمتع و برای مسلمانانی است که در غیر مکه و اطراف آن زندگی می‌کنند. سفر حج، با وجود شرایط، تنها یک بار بر هر مسلمان واجب می‌شود. حج با اِحرام‌بستن آغاز می‌گردد و با این کار، برخی اعمال بر حاجی حرام می‌شود و انجام‌دادن مناسک حج بر او واجب.

در قرآن آیات بسیاری درباره حج سخن می‌گویند و سوره‌ای به نام سوره حج وجود دارد. همچنین بیش از نه هزار روایت درباره حج و احکام و اعمال آن نقل شده است که بنابر برخی از آنها، حج پس از نماز، برتر از تمام عبادت‌ها است. حج افزون بر بُعد عبادی، دارای ابعاد دیگری نیز است. اندیشمندان مسلمان تلاش کرده‌اند علاوه بر اعمال ظاهری،‌ حقیقت حج را تبیین و تفسیر کنند که رسیدن به حقیقت توحید و یکتاپرستی از مهم‌ترین آنها است.

پیش از اسلام منصب‌هایی چون پذیرای از حاجیان فقیر، کلیدداری کعبه و آب‌رسانی به حاجیان، در حج وجود داشته که اسلام برخی از آنها را تأیید کرده است. امروزه بر اساس نیازهای زمان، مسئولیت‌های جدیدی در حج به وجود آمده است.

حج تمتع به جهت محدودیت‌های مکانی و زمانی، گنجایش تعداد محدودی از حاجیان را دارد؛ به همین دلیل بر اساس جمعیت مسلمانان هر کشور، به آنان سهمیه‌هایی داده شده است (سهمیه ایران: ۸۱ هزار نفر). میزان گردش مالی حج برای کشورها مختلف است. در گزارش‌ها آمده است در سال ۱۴۳۷ق (۱۳۹۴ش) بیش از هشت میلیون زائر به زیارت خانه خدا سفر کرده‌اند و درآمد مستقیم حکومت عربستان حدود ۱۲ میلیارد دلار بوده است. حج موضوع بسیاری از کتاب‌های معاصر در ایران و دیگر کشورهای اسلامی بوده و است.

چیستی، جایگاه و اهمیت

حج عبادت مخصوصى است که به منظور اطاعت و تقرّب به خداوند[۱] و در مکانی مقدس به نام مکه و در ماه ذی‌الحجه انجام می‌شود.[۲] بر هر مسلمانی واجب است ـ در صورت مهیاشدن شرایط ـ به حج برود.[۳]

حج در نگاه اسلام، اهمیت و ارزش بسیار والایی دارد و همین سبب شده است حج را در فروع دین اسلام جای دهند.[۴]

قرآن سوره‌ای با نام سوره حج دارد و در آیات بسیاری به مسائل حج پرداخته است.[۵] بر اساس آیه ۲۷ سوره حج، حضرت ابراهیم(ع) مأمور شد حکم حج را به مردم ابلاغ کند. قرآن حج را از شعائر الهی معرفی کرده است.[۶] همچنین در قرآن به معین بودن ماه‌های برگزاری حج تصریح شده است.[۷]

روایات بسیاری به حج پرداخته‌اند. دو کتاب وسائل الشیعه و مستدرک الوسائل بیش از ۹۱۵۰ حدیث درباره جایگاه و احکام حج نقل کرده‌اند که نشان‌دهنده اهمیت آن در دین اسلام و فراوانی احکام و پیچیدگی‌های آن است.[نیازمند منبع] امام صادق(ع) حج را برتر از روزه و جهاد، بلکه هر عبادتی به جز نماز برشمرده است.[۸]

بنابر روایات، زمانی که حاجیان در مِنا مستقر می‌شوند، منادی از جانب خدا ندا می‌دهد که «اگر خواستار خشنودی من هستید، من راضی شدم».[۹] از امام علی(ع) نقل شده که خداوند حج را نشانه خاكسارى در برابر عظمت، و اعتراف به عزت خداوندی‌اش قرار داد. شنوندگانى از بندگانش را برگزید كه‏ دعوتش را لبیک گفتند، و سخن او را تصدیق کردند.[۱۰]

پیش از اسلام

حجْ سنت ابداعی اسلام نیست، بلکه بنابر روایات، برخی از پیامبران طوافِ کعبه انجام داده‌اند.[۱۱] حتی مشرکان مکه نیز پیش از اسلام به حج و طواف کعبه می‌پرداختند و سنت‌های خاص خود را داشتند که اسلام برخی از آنها را تأیید نکرد، همچون طواف عریان[۱۲] و تغییر روزهای حج.[۱۳] برخی ادیان الهی و غیر الهی نیز مناسکی همچون حج مسلمانان داشته‌اند. یهودیان تا زمان بقای معبد سلیمان موظف به حضور در آنجا در سه عید معیّن بودند.[۱۴]

حکم، اقسام و مناسک

نوشتار اصلی: مناسک حج

رفتن به سفر حج، به صورت عادی (در غیر حالت نذر و قَسَم) بر هر مسلمان فقط یک بار واجب است.[۱۵]

حج را بر یک معیار به سه قسم تقسیم کرده‌اند: حج تَمتُّع، حج قِران و حج اِفراد.

  • حج تمتّع: این حج وظیفه کسانی است که در فاصله شانزده یا دوازده فرسخی (حدود ۸۸ یا ۶۶ کیلومتری) مکه یا دورتر سکونت دارند.[۱۶]

اعمال و مناسک حج تمتع از دو بخش عُمره‌ تمتع و اصل حج تمتع تشکیل شده است:

  1. عمره‌ی تمتع پنج جزء دارد: ۱. احرام. ۲. طواف. ۳. نماز طواف. ۴. سعی بین صفا و مروه. ۵. تقصیر.
  2. . اصل حج تمتع سیزده جزء دارد: ۱. احرام ۲.وقوف در عرفات ۳. وقوف در مشعرالحرام ۴. رمی جمره ۵.قربانی ۶.حلق یا تقصیر ۷.طواف. ۸.نماز طواف. ۹.سعی بین صفا و مروه. ۱۰.طواف نساء ۱۱.نماز طواف نساء. ۱۲.بیتوته در منا ۱۳. رمی جمرات.[۱۷]
  • حج قِران و حج اِفراد: این دو حج وظیفه اهالی مکه و نیز کسانی است که فاصله محلّ سکونتشان تا مکه کمتر از مسافت گفته‌شده در حج تمتع است.[۱۸]

مناسک یا همان اعمال حج، بخش مهمی از حج است که حجم بسیاری از مطالب نوشته شده در مورد حج را شامل می‌‌شود. قرآن در آیات متعددی به مناسک و احکام فقهی حج پرداخته است. از جمله احکامی که در قرآن به آنها اشاره شده این موارد است: تشریع حج تمتع برای غیر اهالی مکه و مجاوران حَرَم،[۱۹] وقوف در مشعر الحرام و عرفات همراه با آداب آن،[۲۰] احکام مربوط به قربانی کردن[۲۱] و شکارکردن،[۲۲] وجوب طواف خانه خدا[۲۳] و سعی میان صفا و مروه،[۲۴] جایز نبودن تراشیدن موی سر پیش از انجام قربانی،[۲۵] جواز کسب و تجارت در حج،[۲۶] ممنوعیت هم‌بستر شدن با همسر.[۲۷]

فلسفه حج

برای حج ظاهر و باطنی معرفی کرده‌اند. ظاهر حج را مجموعه‌ای از اعمال مختلف دانسته‌اند که «مناسک حج» نامیده می‌شود؛ اما ورای این ظاهر، باطنی نیز تبیین شده است که اسرار بسیاری را در خود نهفته دارد. برخی معتقدند حقیقت حج را نمی‌توان با بحث‌های فقهی و مناسکی تحلیل کرد، بلکه حج و امثال آن را باید با توجه به اسرارش تحلیل و بررسی کرد.[۲۸]

یکی از مهم‌ترین فلسفه‌های حج که بسیار بر آن تأکید شده، رسیدن به حقیقت توحید و یکتاپرستی است. ائمه معصوم دستور داده‌اند پیش از آغاز حج، باید دل را از هر آنچه غیر خداوند است، خالی کرد و تمام امور خود را به خداوند سپرد.[۲۹] امام باقر(ع) حج را مصداق آیه «فَفِرُّوا إِلَى اللَّه‏؛ پس به سوى خدا بگریزید»[۳۰] دانسته‌[۳۱] که بنابر آن، حج، خالی‌شدن و فرارکردن از غیر خداوند به سوی خدا است.[۳۲] امام رضا(ع) نیز ترسیدن از خدا، از یاد نبردن او، و به غیر او امید نداشتن را از فلسفه حج برشمرده است.[۳۳]

محمدحسین غروی اصفهانی (۱۲۹۶-۱۳۶۱ق) از فقیهان شیعه، در این باره چنین سروده است:

گهی به کعبه جانان سفر توانی کرد که در منای وفا ترک سر توانی کرد[۳۴]

علی شریعتی در کتاب «تحلیلی از مناسک حج» با نگاهی ذوقی درباره حج می‌نویسد: «حج، بودنِ تو را که چون کلافی، سر در خویش گم کرده،‌ باز می‌کند. این دایره بسته با یک نیت انقلابی باز می‌شود،‌افقی می‌شود، راه می‌افتد. در یک خط سیر مستقیم، هجرت به سوی ابدیت به سوی دیگری به سوی او».[۳۵]

در بحث فلسفه حج، علاوه بر توحید، به ابعاد دیگر حج همچون وحدت مسلمانان، آثار اجتماعی، آثار سیاسی توجه شده است.[۳۶]

امام سجاد و شَبلی

برخی منابع حدیثی گفتگویی میان امام سجاد(ع) و شخصی با نام شَبْلی را نقل کرده‌اند که در آن امام سجاد(ع) حقیقت و معنای باطنی اعمال حج را بیان می‌کند. در بخشی از این گفتگو، وقتی امام سجاد(ع) از اِحرام‌بستن شبلی اطلاع می‌یابد، این عمل را ظاهری می‌داند و توجه شبلی را به باطن اِحرام می‌کشاند: «آیا در آن موقع تصمیم گرفتی لباس گناه را از تن خود بیرون کنی و لباس طاعت بپوشی؟ ... آیا به هنگام برهنه‌شدن از لباس دوخته‌ات، توجه داشتی که از ریا و نفاق و انجام امور شبهه‌ناک دوری کنی؟ شبلی: خیر. ... امام سجاد(ع): بنابراین نه در میقات رفته‌ای و نه از لباس دوخته، خلاص شده‌ای». امام سجاد(ع) همچنین در ادامه این گفتگو به بیان جنبه‌های درونی اعمال حج پرداخته است.[۳۷]

منصب‌ها در حج

پیش از اسلام منصب‌هایی برای اداره امور کعبه و حاجیان وجود داشت که خاندان‌های مختلف،‌ عهده‌دار آن بودند. یکی از مهم‌ترین مسئولیت‌ها در حج «رفادت» بود؛ قریش مقداری از اموال خود را به فرد مسئول می‌دادند تا برای حاجیان فقیر و مستحق خوراک آماده کند.[۳۸] مسئولیت این امر به دست هاشم بن عبدمناف (جد پیامبر) بود و در نهایت به ابوطالب واگذار شد. این مسئولیت پس از مدتی، به جهت تنگدستی ابوطالب به عباس عموی پیامبر سپرده شد.[۳۹]

از دیگر مسئولیت‌ها، «سِدانت» بود که بر اساس آن، شخصی متولی و کلیددار کعبه می‌گردید.[۴۰] این مسئولیت در میان تیره بنی‌عبدالدار بود.[۴۱] سقایت و آب‌رسانی به حاجیان نیز از دیگر مسئولیت‌ها بود[۴۲] که عباس عموی پیامبر عهده‌دار آن بود.[۴۳]

پس از فتح مکه، پیامبر(ص) تنها دو مسئولیت سدانت و سقایت را باقی گذاشت[۴۴] و آنها را به همان افرادی که عهده‌دار آن بودند، برگرداند.[۴۵] همچنین پذیرایی از حاجیان فقیر نیز از بیت‌المال هزینه می‌شد.[۴۶]

امیر الحاج

پیامبر مسئولیت جدیدی با عنوان «امیر الحاج» قرار داد که وظیفه‌اش توجه به گرسنگان و مستمندان و پذیرایی از آنان از بیت‌المال بود. این مسئولیت، نوع جدیدی از رفادت به حساب می‌آمد. بر اساس گزارش تاریخ‌نگاران و سیره‌نویسان، اولین کسی که رسول خدا(ص) در سال هشتم هجرت به امارت حج منصوب کرد، «عَتّاب بن اَسید بن اَبی‌الْعِیص» بود.[۴۷] پس از پیامبر نیز خُلفا و حکومت‌ها افراد مختلفی را به امارت حج گماردند[۴۸] و گاه خودِ خلیفه به حج می‌رفت و این مسئولیت را بر عهده می‌گرفت.[۴۹] امام علی(ع) به قثم بن عباس که والی مکه و امیر الحاج بود، نامه‌ای نوشت و دستوراتی به او داد. این نامه، مسئولیت‌های امیرالحاج در آن زمان را نشان می‌دهد.[۵۰]

امروزه در عربستان مسئولیت‌های مختلفی برای انجام این عمل واجب، یعنی حج، در نظر گرفته شده که تحت مجموعه‌ای با عنوان وزاره الحج و العمره قرار دارند.[نیازمند منبع]

تعداد زائران

تعداد حاجیان در حج تَمتُّع و حج عُمره متفاوت است. از آنجا که حج تمتع سالی یک بار و در روزهای محدود و خاصی انجام می‌شود و به جهت ازدحام در آن، دولت عربستان محدودیت‌ها و سهمیه‌هایی را برای کشورها قرار داده است. ولی حج عمره زمان خاصی ندارد؛ بنابراین تعداد نفرات بیشتری را شامل می‌شود.

حج تمتع
بر اساس آمار رسمی دولت عربستان، مجموع زائران حج تمتع در چند سال اخیر چنین بوده است:

سال‌ها ۱۴۲۹ق (۱۳۸۶ش) ۱۴۳۰ق ۱۴۳۱ق ۱۴۳۲ق ۱۴۳۳ق ۱۴۳۴ق ۱۴۳۵ق
مجموع حاجیان ۲,۴۰۸,۸۴۹ نفر ۲,۳۱۳,۲۷۸ ۲,۷۸۹,۳۹۹ ۲,۹۲۷,۷۱۷ ۳,۱۶۱,۵۷۳ ۱,۹۸۰,۲۴۹ ۲,۰۸۵,۲۳۸[۵۱]
حج ۱۴۳۸ق حج ۱۴۳۷ق حج ۱۴۳۶ق
حاجیان عربستانی: ۶۰۰,۱۰۸ نفر حاجیان عربستانی: ۵۳۷,۵۳۷ حاجیان عربستانی:۵۶۷,۸۷۶
حاجیان غیر عربستانی: ۱,۷۵۲,۰۱۴ حاجیان غیر عربستانی:۱,۳۲۵,۳۷۲ حاجیان غیر عربستانی: ۱,۳۸۴,۹۴۱
مجموع حاجیان:۲,۳۵۲,۱۲۲[۵۲] مجموع حاجیان: ۱,۸۶۲,۹۰۹[۵۳] مجموع حاجیان:۱,۹۵۲,۸۱۷[۵۴]

سهمیه‌ کشورها در حج

برای کشورهای مختلف، با توجه به تعداد جمعیت مسلمانان، سهمیه‌هایی برای حج قرار داده شده است:

کشور جمعیت مسلمان(براساس میلیون نفر) سهمیه در حج(براساس هزار نفر)
اندوزی ۲۲۵ ۲۲۱
پاکستان ۱۹۵ ۱۷۹
هند ۱۸۰ ۱۷۰
بنگلادش ۱۴۹ ۱۲۸
نیجریه ۹۴ ۹۵
ایران ۸۰ ۸۶
ترکیه ۷۴ ۸۰
مصر ۷۳ ۷۸
سایر کشورها ـ ۳۴٪[۵۵]

حج عمره

در سال ۱۴۳۷ قمری بیش از شش میلیون نفر حج عمره انجام دادند. البته دولت عربستان براساس برنامه ۲۰۳۰ در تلاش است که این تعداد را برای سال ۲۰۳۰ به پانزده میلیون زائر برساند.[۵۶]

گردش مالی

بر اساس گزارش‌های مختلف،‌ در سال ۱۴۳۷ق (۱۳۹۴ش) بیش از هشت میلیون زائر به زیارت خانه خدا سفر کرده‌اند و درآمد مستقیم حکومت عربستان حدود ۱۲ میلیارد دلار بوده است.[۵۷] این درآمد، حدود ۹ درصد درآمد نفت عربستان بوده است.[۵۸]

بر اساس گزارش اتاق بازرگانی مکه هر زائر خارجی حج تمتع، حدود ۴۶۰۰ دلار هزینه می‌کند. این رقم برای زائران داخلی کمتر از ۱۵۰۰ دلار برآورد شده است.[۵۹]

کسب درآمد از حج، منحصر به دولت عربستان نیست. کشورهای دیگر نیز به اندازه خود از گردش مالی حج بهره‌مند می‌شوند: در سال ۱۳۹۳ هجری شمسی، سعید اوحدی رییس وقت سازمان حج و زیارت ایران، دارایی زائران ایرانی در سیستم بانکی کشور ایران را بیش از ۹۰هزار میلیارد ریال اعلام کرده است. او همچنین گردش مالی سازمان حج و زیارت در بانک‌های کشور را یک‌میلیارد و ۳۰۰ میلیون دلار دانست و معتقد بود هیچ ارگان، نهاد و دستگاهی این میزان گردش مالی را در سیستم بانکی ندارد.[۶۰]

تاریخچه ممنوعیت و تعطیل کردن حج

قرآن از افرادی که مانع حج دیگران شده‌اند، به بدی یاد می‌کند: «آنها كسانى هستند كه كافر شدند و شما را از (زیارت) مسجد الحرام و رسیدن قربانی‌هایتان به محل قربانگاه بازداشتند».[۶۱] در روایات نیز از ترک حج به صورت جمعی و تعطیلی آن به‌شدت نکوهش شده است:

  • امام علی(ع): «درباره خانه پروردگارتان خدا را در نظر داشته باشید. مبادا به حال خود رها شود که در این صورت مهلت داده نمی‌شوید (عذاب خواهید شد).[۶۲]
  • امام صادق(ع): اگر مردم حج را ترک کنند، بر آنان عذاب نازل می‌شود.[۶۳]

همچنین در روایات آمده است بر حاکم مسلمان واجب است اگر مردم فریضه حج را ترک کردند، آنان را به انجام دادن آن وادار کند و در صورت نیاز، هزینه سفر را از بیت المال تأمین کند.[۶۴] با این حال در طول تاریخ به جهت مسائل امنیتی،‌ اقتصادی و سیاسی، حج ممنوع و تعطیل شده است:

نخستین جلوگیری از حج مسلمانان را مشرکان مکه و در سال ششم هجری انجام دادند. مشرکان به پیامبر(ص) و مسلمانان که به قصد حج از مدینه به سوی مکه حرکت کرده بودند اجازه انجام حج ندادند. در پی این ممانعت، صلح حدیبیه شکل گرفت که به مسلمانان اجازه می‌داد از سال بعد بتوانند خانه خدا را زیارت کنند.[۶۵]


تحریم حج در زمان صفویه و قاجار
مسیر حج ایرانیان در زمان حکومت صفویه از سرزمین‌های دولت عثمانی می‌گذشت و سفر به قلمرو عثمانی، به ویژه هنگامی كه آتش نبرد میان دو دولت برافروخته بود، با موانع و مشكلاتی روبه‌رو می‌شد. شاه عباس صفوی كه حج‌‌گزاری ایرانیان را عامل سرازیر شدن پولِ بسیار به كشور دشمن می‌دید، سفر حج را مدتی ممنوع كرد. در سال‌های پایانی دولت قاجار نیز به دلیل وقوع جنگ جهانی اول و درگیر شدن خاورمیانه در این نبردها، به ویژه گسترش دامنه نبرد به عراق، حج‌‌گزاری ایرانیان و دیگر كشورهای منطقه به مدت پنج سال قطع شد.[۶۶]

حکومت آل سعود و ممنوعیت حج
با حاكمیت خاندان سعود در حجاز و ویران‌کردن برخی از مكان‌های مقدس مكه و مدینه، بسیاری از كشورهای مسلمان، سفر حج شهروندان خود را ممنوع كردند. دولت ایران نیز در سال ۱۳۰۴ شمسی سفر ایرانیان به مكه و مدینه را ممنوع كرد و كنسولگری‌های خود در كشورهای عراق، سوریه و مصر را مأمور پیشگیری از سفر ایرانیان به مكه کرد.[۶۷]

در سال ۱۳۲۲شمسی زائری ایرانی به نام ابوطالب یزدی، به دلیل گرمی هوا درون مسجدالحرام دچار تهوع شد و مأموران حرم كه می‌پنداشتند وی قصد آلوده‌کردن مسجد الحرام را داشته، او را بازداشت و پس از محاكمه، اعدام كردند. دولت ایران به اجرای این حكم اعتراض و حج ایرانیان را برای چند سال ممنوع كرد.[۶۸]

پس از انقلاب اسلامی
در حج سال ۱۳۶۶ش هنگامی که حاجیان ایرانی در حال انجام مراسم «برائت از مشرکین» بودند، نظامیان سعودی به آنان حمله کردند و دست به کشتار زائران ایرانی زدند. این واقعه به واقعه حج خونین معروف است. پس از این کشتار،‌ سه سال ایرانیان به حج نرفتند.[۶۹]

همچنین پس از فاجعه منا در سال ۱۳۹۴شمسی و کشته شدن چند صد نفر از زائران ایرانی، و به وجود آمدن مشکلات سیاسی، حج واجب برای یک سال متوقف گردید.[۷۰] همچنین دولت سعودی برای کشورهای مختلفی همچون یمن و سوریه (مناطق تحت کنترل دولت سوریه) ممنوعیت‌هایی قرار داد.[۷۱]

حوادث حج

در مراسم حج اتفاقات ناگوار بسیار زیادی رخ داده که مهم‌ترین آنها در چند دهه گذشته چنین است:

  • ۱۳۹۴ش، فاجعه منا: بیش از ۷ هزار نفر بر اثر ازدحام جمعیت در سرزمین منا کشته شدند. این فاجعه، مرگبارترین حادثه در حج تمتع بود.[۷۲] به دنبال این حادثه، اعزام حاجیان ایرانی برای سال ۱۳۹۵ لغو شد.[۷۳]
  • ۱۳۹۴ش: بر اثر سقوط جرثقیل، ۱۰۷ نفر از حاجیان کشته شدند.[۷۴]
  • ۱۳۸۵ش: بر اثر ریزش یک هتل در مرکز مکه ۷۶ نفر و در رمی جمرات در منا بر اثر فشار جمعیت ۳۶۴ حاجی کشته شدند.
  • ۱۳۸۴ش: ۳ حاجی در هنگام رمی جمرات در منا جان خود را از دست دادند.
  • ۱۳۸۲ش: ۲۵۱ حاجی در فشار جمعیت در نخستین روزهای رمی جمرات کشته شدند.
  • ۱۳۸۱ش: ۱۴ حاجی از جمله ۶ زن در نخستین روزهای رمی جمرات در منا جان خود را از دست دادند.
  • ۱۳۸۰ش: هنگام رمی جمرات ۳۵ حاجی کشته شدند و شمار زیادی از حاجیان اندکی آسیب دیدند.
  • ۱۳۷۷ش: در فشار جمعیت در رمی جمرات، ۱۱۸ حاجی کشته و بیش از ۱۸۰ نفر زخمی شدند.
  • ۱۳۷۶ش: بر اثر آتش‌سوزی در چادرهای حاجیان، ۳۴۳ حاجی فوت شدند.
  • ۱۳۷۴ش: در آتش‌سوزی چادر حاجیان، ۳ نفر کشته و ۹۹ نفر زخمی شدند.
  • ۱۳۷۳ش: ۲۷۰ حاجی بر اثر فشار جمعیت در هنگام رمی جمرات کشته شدند.
  • ۱۳۶۹ش: ۱۴۲۶ حاجی اغلب از آسیایی‌ها بر اثر فشار جمعیت در تونلی در منا دچار خفگی شدند و جان خود را از دست دادند.
  • ۱۳۶۸ش: حمله به اطراف مسجد الحرام یک کشته و ۱۶ زخمی بر جای گذاشت. پس از آن ۱۶ کویتی به اتهام انجام این حمله اعدام شدند.
  • ۱۳۶۶ش، کشتار حجاج (۱۳۶۶): نیروهای امنیتی عربستان تظاهرات حجاج ایرانی را با خشونت سرکوب کردند که طبق آمار رسمی عربستان، ۴۰۲ حاجی از جمله ۲۷۵ ایرانی کشته شدند.
  • ۱۳۵۸ش: صدها نفر از نیروهای مسلح مخالف نظام عربستان به مدت دو هفته در مسجد الحرام تحصن کردند و ده‌ها حاجی را گروگان گرفتند که در نهایت مورد حمله قرار گرفتند. آمار رسمی حاکی از ۱۵۳ کشته و ۵۶۰ مجروح است.[۷۵]

کتاب‌‌شناسی

حج از جمله مفاهیم مهم اسلامی است که کتاب‌های مختلفی در مورد آن نگارش یافته است:

فسلفه و اسرار حج

حج در ادبیات و هنر

  • جعفریان رسول، سفرنامه منظوم حج: هزار و دویست بیت،‌سراینده شهربانو بیگم،‌ قم، نشر مشعر، ۱۳۷۴ش.
  • شجاعی محمد، حج در آینه شعر فارسی، به کوشش حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج، قم،‌نشر مشعر، بی‌تا.

این کتاب مجموعه اشعار پارسی از قرن سوم تا قرن دهم درباره ابعاد حج است.

سفرنامه‌ها

نوشتار اصلی: سفرنامه‌های حج
  • صافی گلپایگانی، لطف الله، سفرنامه حج، قم، جامعه‌ مدرسین‌، ۱۳۷۵ش.
  • جلال آل احمد، خسی در میقات، جامه‌دران، ۱۳۹۰ش. (این کتاب توسط انتشارات مختلف در سال‌های مختلف چاپ شده است)
  • مهدی قلی هدایت مخبر السلطنه، سفرنامه مکه، تهران،‌تیراژه، ۱۳۶۸ش.
  • داود بن علینقی (وزیر وظایف)، سفرنامه میرزا داوود وزیر وظایف، محقق: علی قاضی عسکر،تهران، ۱۳۸۶ش.

نگارخانه

پانویس

  1. طریحی، مجمع البحرین، ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۲۸۵.
  2. مهریزی، م (صدر طباطبائی)، فرهنگنامه‌ حج و عمره و اماکن مربوطه، ۱۳۶۷ش، ص۱۳.
  3. حسینی همدانی، انوار درخشان، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۱۴۵.
  4. طیب، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۸ش، ج۶، ص۲۹۶.
  5. برای نمونه: سوره حج، آیات ۲۷- ۳۲.
  6. سوره حج، آیه۳۲.
  7. آیه ۱۹۷ سوره بقره.
  8. کلینی،‌ الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۵۴.
  9. کلینی،‌ الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۶۲
  10. سید رضی، نهج البلاغة، ۱۴۱۴ق، ص۴۵، خطبه اول.
  11. عیاشی، التفسیر، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۱۸۶.
  12. آلوسی، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۲۳۴.
  13. فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۱۶، ص۴۵.
  14. توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ،‌ ۱۳۸۶ش، ص۸۸.
  15. حسینی همدانی، انوار درخشان، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۱۴۵.
  16. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۸، ص۵-۱۰.
  17. مهریزی، م (صدر طباطبائی)، فرهنگنامه‌ حج و عمره و اماکن مربوطه، ۱۳۶۷ش، ص۱۷-۱۸.
  18. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۸، ص۴۴-۴۷
  19. بقره: ۱۹۶
  20. بقره: ۱۹۸، ۱۹۹
  21. بقره: ۱۹۶؛ حج: ۲۸
  22. مائده:۹۴، ۹۵، ۹۶
  23. حج: ۲۹
  24. بقره: ۱۵۸
  25. بقره: ۱۹۶
  26. بقره: ۱۹۸
  27. بقره: ۱۹۷
  28. جوادی آملی، صهبای صفا، ص۲۶.
  29. (منسوب به) جعفر بن محمد(ع)، مصباح الشریعة، ۱۴۰۰ق، ص۴۷.
  30. سوره ذاریات،‌ آیه۵۰.
  31. کلینی،‌ الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۵۶.
  32. جوادی آملی، صهبای صفا، ص۳۳.
  33. شیخ صدوق، علل الشرائع، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۴۰۴.
  34. به نقل از انصاریان، حج در آیینه عرفان، ۱۳۸۷ش، ص۲۱.
  35. شریعتی، مجموعه آثار، حج، ص۲۹-۳۰.
  36. برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به: ضیاء آبادی، حج برنامه تکامل، ۱۳۸۷ش؛ انصاریان، حج در آیینه عرفان، ۱۳۸۷ش.
  37. محدث نوری، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱۰، ص۱۶۶.
  38. ابن اثیر، الكامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۲۱.
  39. بلاذری، أنساب‏ الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۵۷.
  40. ابن اثیر، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۳۴۰.
  41. ابن خلدون، تاریخ‏ ابن‏ خلدون، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۳۹۱.
  42. ابن اثیر، الكامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۲۱.
  43. بلاذری، أنساب‏ الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۹، ص۳۹۹.
  44. ابن هشام، السیرة النبویة، ج۲، ص۴۱۲.
  45. ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۳۰۱.
  46. بلاذری، أنساب‏ الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۵۷.
  47. ابن اثیر، أسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۴۵۲.
  48. برای نمونه ر.ک: طبری، تاریخ‏ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۳۴۲.
  49. ابن حبیب، المحبر، ص۱۴.
  50. سید رضی، نهج البلاغة، ۱۴۱۴ق، ص: ۴۵۷- ۴۵۸، نامه ۶۷.
  51. مرکز آمار عربستان سعودی (الهیئه العامه للإحصاء المملکه العربیه السعودیه- خریطة إحصاءات الحج لعام ۱۴۳۸.
  52. آمار عربستان سعودی (الهیئه العامه للإحصاء المملکه العربیه السعودیه- خریطة إحصاءات الحج لعام ۱۴۳۸.
  53. مرکز آمار عربستان سعودی (الهیئه العامه للإحصاء المملکه العربیه السعودیه- خریطة إحصاءات الحج لعام ۱۴۳۷
  54. مرکز آمار عربستان سعودی (الهیئه العامه للإحصاء المملکه العربیه السعودیه، خریطة إحصاءات الحج لعام ۱۴۳۶
  55. بی بی سی: عربستان چقدر از حج پول در می‌آورد؟
  56. مرکز آمار عربستان سعودی (الهیئه العامه للإحصاء المملکه العربیه السعودیه- مسح العمره لعام ۲۰۱۶) بخش عمره)
  57. عربستان چقدر از حج پول در می‌آورد؟
  58. عربستان چقدر از حج پول در می‌آورد؟
  59. عربستان چقدر از حج پول در می‌آورد؟
  60. خبر آنلاین: گردش مالی حج و زیارت.
  61. سوره فتح، آیه۲۵.
  62. کلینی،‌ کافی، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۵۱.
  63. کلینی،‌ الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۷۱.
  64. رجوع کنید به: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۵۹ -۲۶۰.
  65. بیهقی، دلائل‏ النبوة، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۱۴۵.
  66. محمد حسینی، کامران، مدخل ایران، دانش‌نامه حج و حرمین شریفین.
  67. محمد حسینی، کامران، مدخل ایران، دانش‌نامه حج و حرمین شریفین.
  68. محسن صدر، یادداشت‌های صدر الاشراف(۵۵)، مجله وحید، شاره۸۶،‌ ص۲۸۰-۲۸۱، بهمن۱۳۴۹ش.
  69. خبرگزاری فارس
  70. خبرگزاری ایرنا: علت اصلی عدم اعزام زائران به حج، خبرگزاری ایرنا.
  71. خبرگزاری دانا: ممنوعیت ورود زائران بیت‌الله الحرام به عربستان؛ از یمن و سوریه تا ایران و فلسطین
  72. رجوع کنید به: فاجعه منا
  73. پایگاه سازمان حج و زیارت.
  74. 107 کشته و 238 زخمی در سقوط جرثقیل هنگام طواف
  75. «العالم: حوادث موسم حج در 40 سال گذشته»

منابع

  • ابن اثیر جزری، علی بن محمد، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹ق.
  • ابن اثیر جزری، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق.
  • ابن اثیر جزری، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ اول، ۱۳۶۷ش.
  • ابن حبیب، المحبر، تحقیق ایلزة لیختن شتیتر، بیروت، دارالآفاق الجدیدة، بی تا.
  • ابن خلدون، عبد الرحمن بن محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشأن الأکبر(تاریخ ابن خلدون‏)، تحقیق خلیل شحادة، بیروت، دار الفکر، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
  • ‌ابن کثیر دمشقی‏، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
  • ابن هشام، عبد الملک، السیرة النبویة، تحقیق: مصطفی السقا، ابراهیم الأبیاری، عبدالحفیظ شلبی، بیروت، دارالمعرفة، چاپ اول، بی‌تا.
  • آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: علی عبدالباری، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
  • انصاریان، حسین، حج در آیینه عرفان، تهران، مشعر، ۱۳۸۷ش.
  • بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق: سهیل زکار، ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
  • بی بی سی: عربستان چقدر از حج پول در می‌آورد؟
  • بیهقی، ابو بکر احمد بن حسین، دلائل النبوة و معرفة أحوال صاحب الشریعة، تحقیق: عبدالمعطی قلعجی، دارالکتب العلمیة، بیروت، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
  • توفیقی، حسین، آشنایی با ادیان بزرگ، تهران، سمت، ۱۳۸۶ش.
  • جعفر بن محمد علیه السلام (منسوب به)، مصباح الشریعة، بیروت، اعلمی، چاپ اول، ۱۴۰۰ق.
  • جوادی آملی، عبدالله، صهبای صفا، تهران، مشعر، ۱۳۸۷ق.
  • ‌ حسینی همدانی، سید محمد حسین، انوار درخشان، تهران، لطفی، ۱۴۰۴ق.
  • خبر آنلاین: گردش مالی حج و زیارت.
  • خبرگزاری ایرنا: علت اصلی عدم اعزام زائران به حج، خبرگزاری ایرنا.
  • خبرگزاری دانا: ممنوعیت ورود زائران بیت‌الله الحرام به عربستان؛ از یمن و سوریه تا ایران و فلسطین
  • سایت العالم: حوادث موسم حج در 40 سال گذشته»
  • سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق: صبحی صالح، قم، هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
  • شریعتی، علی، مجموعه آثار حج، حسینیه ارشاد.
  • شیخ صدوق، علل الشرائع، قم، کتاب فروشی داوری، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
  • ضیاء آبادی، محمد، حج برنامه تکامل، تهران، مشعر، ۱۳۸۷ش.
  • طبری، أبو جعفر محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک(تاریخ طبری)، تحقیق: محمدأبو الفضل، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
  • ‏طریحی، فخر الدین، مجمع البحرین، تحقیق: سید احمد حسینی‏، تهران، کتابفروشی مرتضوی، چاپ سوم، ۱۳۷۵ش.
  • طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران،‌اسلام، ۱۳۷۸ش.
  • عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، محقق و مصحح: هاشم، رسولی محلاتی، تهران، المطبعة العلمیة، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.
  • فخررازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: علی اکبر غفاری، محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
  • محسن صدر، یادداشت‌های صدر الاشراف(۵۵)، مجله وحید، شاره۸۶،‌ ص۲۸۰-۲۸۱، بهمن ۱۳۴۹ش.
  • محمد حسینی، کامران، مدخل ایران، دانش‌نامه حج و حرمین شریفین.
  • مرکز آمار عربستان سعودی (الهیئه العامه للإحصاء المملکه العربیه السعودیه
  • مهریزی، م (صدر طباطبائی)، فرهنگنامه‌ حج و عمره و اماکن مربوطه، قم، در راه حق، ۱۳۶۷ش.
  • نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، محقق و مصحح: عباس قوچانی، علی آخوندی، ‌بیروت، دارإحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.