مقاله قابل قبول
پیوند کم
رده ناقص
بدون عکس
بدون ناوبری
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع خوب
استناد ناقص
نارسا
عدم جامعیت
نیازمند خلاصه‌سازی

حج

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
طواف کعبه در حج

حج، عملی عبادی در اسلام، مناسک حج عبارت‌اند از احرام، وقوف در عرفات، وقوف در مشعر، رفتن به منا، رمی جمرات، سعی بین صفا و مروه، طواف نساء و نماز طواف نساء، طواف زیارت، نماز طواف و قربانی. سفر به شهر مکه در عربستان و زیارت خانه کعبه و انجام دادن اعمال عبادی مخصوص آن است. حج افزون بر بُعد عبادی دارای ابعاد اجتماعی، اقتصادی و سیاسی نیز هست و از مهم‌ترین شعائر اسلام به شمار می‌رود.

رفتن به سفر حج، بر هر مسلمان فقط یک بار واجب است. عقل، بلوغ و استطاعت، شروط وجوب حج‌اند. حج واجب بر سه گونه است: قِران، اِفراد و تَمَتُّع که در سه ماه شوال، ذی قعده و ذی حجه انجام می‌شوند.

از زمانی که فرد مکلف احرام می‌بندد، برخی از کارها بر او حرام و انجام دادن مناسک بر او واجب می‌شود.

مراسم حج بزرگترین اجتماع مسلمانان است. گروه‌هایی از همه فرقه‌های اسلامی در ایام حج در مکه گرد هم می‌آیند.

معنای لغوی و اصطلاحی

معنای واژه عربی حَجّ یا حِجّ، «دلیل و برهان آوردن» و «قصد انجام دادن کاری مهم» ذکر شده است.[۱] مراد از حج در متون و منابع اسلامی، رفتن به بیت‌اللّه‌الحرام به‌منظور به جا آوردن اعمال و عباداتی ویژه در زمانی خاص است. اصطلاح فقهی حج بر مجموعه اعمالی دلالت دارد که در مکانهایی خاص در مکه انجام می‌شوند.[۲] به مجموع کارهای عبادی آیین حج، مَناسِک حج می‌گویند.[۳] کلمه مناسک (جمع مَنْسَک) به معنای مکان یا زمان عبادت، عبادت کردن و محل ذبح است و منظور از آن همه کارهایی است که حج‌گزار در مکه انجام می‌دهد.[۴]

در قرآن

  • در قرآن آیات متعددی درباره حج آمده و حج، تکلیفِ اشخاص مستطیع[۵] و از شعائر بزرگ و شایسته تعظیم[۶] به‌شمار رفته است.
  • بنابر آیه ۲۷ سوره حج، حضرت ابراهیم(ع) مأمور شد که حکم حج را به مردم ابلاغ کند. قرآن حج را عبادتی معرفی کرده که زمانی معین دارد و هلال، نشانه حلول ماه جدید و فرا رسیدن موسم آن است.[۷]
  • همچنین در قرآن به معین بودن ماه‌های برگزاری حج تصریح شده است.[۸] بر این اساس، رسم جاهلی تغییر ماه‌های حرام و جلو انداختن یا تأخیر اجرای مناسک حج مردود اعلام گردیده است.[۹]
  • در آیات متعدد دیگری به مناسک و احکام فقهی و اخلاقی حج پرداخته شده است، از جمله تشریع حج تمتع برای غیر اهالی مکه و مجاوران حرم،[۱۰] وقوف در مشعر الحرام و عرفات همراه با آداب آن،[۱۱] احکام مربوط به قربانی کردن[۱۲] و شکار کردن (صید) در مناسک حج،[۱۳] وجوب طواف خانه خدا[۱۴] و سعی میان صفا و مروه،[۱۵] جایز نبودن تراشیدن موی سر پیش از انجام قربانی،[۱۶] جواز کسب و تجارت در حج،[۱۷] برخی کارهای ممنوع یا مذموم در هنگام مراسم حج، مانند مجادله و مباشرت با همسر[۱۸] و مخالفت با برخی سنّتهای ناپسند جاهلی در اعمال حج.[۱۹]

در احادیث

  • حضرت علی(ع) حج را جهاد ناتوانان نامیده[۲۰] و در وصیت خود، کمترین دستاورد آن را آمرزش گناهان دانسته است.[۲۱]
  • ادا نکردن یا به تأخیر انداختن حج واجب در احادیث به شدت نکوهش و موجب بروز آثار و تبعات منفی دنیوی و اخروی اعلام شده است.[۲۲]
  • حج در احادیث چنان اهمیتی دارد که بر زمامدار مسلمانان فرض شده که اگر مردم فریضه حج را ترک کردند آنان را به انجام دادن آن وادارد و در صورت نیاز، هزینه سفر را از بیت المال تأمین کند.[۲۳]

حکمت تشریع

  • احادیث متعددی به حکمت تشریع حج پرداخته‌اند. امام علی(ع) در موارد گوناگون، شماری از این حکمتها را یاد کرده است، از جمله تواضع مسلمانان در برابر عظمت و عزت خداوند، رهایی از تکبر، آزمایشی بزرگ برای تحمل سختیها، نزدیکی مسلمانان به یکدیگر، فراهم شدن اسباب تقرب به خداوند و رحمت الهی.[۲۴]
  • حضرت فاطمه(س) حج را عامل استوار ساختن دین شمرده است.[۲۵]
  • امام رضا(ع) وارد شدن به مهمان‌سرای خداوند و توبه از گناهان گذشته، بازداشتن بدن از پیروی خواستها و لذایذ نفسانی، دورشدن از سنگدلی و ناامیدی، برآورده شدن نیازهای مردم، بهره‌مندی انسانها از منافع اقتصادی حج و آشنایی مردم با دین را از حکمتهای حج برشمرده است.[۲۶]

آداب سفر

توصیه‌های متعددی از رسول اکرم(ص) و امامان شیعه درباره آداب سفر حج نقل شده است، از جمله:

  • پشیمانی و توبه از گناهان گذشته، داشتن زهدی که از گناه باز دارد و حلمی که موجب چیرگی بر خشم گردد، خوش‌خلقی با همسفران، گشاده‌دستی در هزینه کردن برای مخارج سفر حج و پرهیز از چانه‌زنی در خرید آن،[۲۷] سخن نیکو گفتن در طول سفر، احتراز از لغو و بیهوده‌گویی، و اطعام مستحقان.[۲۸]
  • در احادیث، پاداش حج و غفران الهی منوط به ادای آن با اخلاص و به دور از هرگونه ریا و خودنمایی قلمداد شده است.[۲۹]

واجب شدن حج

حج از ارکان اسلام است و بر هر مکلّفی در طول عمر با دارا بودن شروط آن، یک بار واجب می‌شود. این حج که بدون نذر و مانند آن بر اساس اصل شریعت بر انسان واجب می‌شود از این جهت که از ارکان دین است، «حَجّةُ الاسلام» گویند.[۳۰]

وجوب حج فوری است؛ بدین معنا که در نخستین سال استطاعت باید انجام گیرد و در صورت عدم امکان، در سال بعد به جا آورده می‌شود و تأخیر آن از سال استطاعت بدون عذر، گناه کبیره است.[۳۱]

حج گاه با نذر، عهد، قسم، بطلان حج پیشین و اجیر شدن جهت نیابت، واجب می‌شود. بدون فراهم آمدن یکی از اسباب وجوب، گزاردن حج مستحب است؛ چنان که تکرار آن در هر سال و نیز به حج بردن خانواده استحباب دارد.[۳۲]

چنانچه به جا آوردن حج پس از وجوب آن نیازمند مقدماتی از قبیل سفر و فراهم کردن اسباب آن باشد، باید آن مقدمات را به موقع انجام دهد.[۳۳]

عقل، بلوغ،[۳۴] آزاد بودن[۳۵] و استطاعت،[۳۶] شرایط وجوب حج‌اند. بنابراین، حج بر دیوانه، نابالغ، برده و غیر مستطیع واجب نیست؛ بلکه این افراد اگر هم حج بگزارند، جای حجة الاسلام را نمی‌گیرد.[۳۷]

میقات‌های حج

اقسام حج

حج بر سه قسم است: حج تمتّع، حج قِران و حج اِفراد.

  • حج تمتّع وظیفه کسانی است که در فاصله شانزده یا دوازده فرسخی مکه یا دورتر بنابر اختلاف اقوال در مسئله سکونت دارند.[۳۸]
  • حج قران و افراد وظیفه اهالی مکه و نیز کسانی است که فاصله محلّ سکونت آنان تا مکه کمتر از مسافت یاد شده است.[۳۹]

مستحبات حج

مستحبات مربوط به مناسک حج

هر یک از مناسک حج آداب و مستحباتی دارد. در کتابهای فقهی، برای احرام، وارد شدن به مسجدالحرام، طواف، نماز طواف، سعی صفا و مروه، وقوف در عرفات، وقوف در مشعر الحرام، رمی جمرات، قربانی، سرزمین منا و خود شهر مکه آدابی نقل شده است.

رویدادهای مهم

کشتار حجاج در سال ۱۳۶۶ شمسی

نوشتار اصلی: کشتار حجاج (۱۳۶۶)

در طول تاریخ، گاه حج‌گزاران در مسیر حج یا در حرمین شریفین، متحمل خسارات جانی و مالی بسیار شده‌اند. از جمله، در ۹ مرداد ۱۳۶۶ شمسی برابر با ۶ ذی‌الحجه سال ۱۴۰۷ق.، صدها زائر ایرانی و تعدادی از زائران دیگر کشورهای اسلامی در مکه معظّمه و خانه خدا، در حال انجام برائت از مشرکین به دست ماموران دولت عربستان سعودی مورد تهاجم قرار گرفته و به قتل رسیدند.[۴۰]

حادثه منا در سال ۱۳۹۴

نوشتار اصلی: فاجعه منا (۱۳۹۴)

'فاجعه منا، مرگبارترین حادثه در حج تمتع بود که در ۲ مهر ۱۳۹۴ برابر با روز عید قربان، به کشته شدن حدود ۷۴۷۷ تن از حاجیان انجامید.

آیت الله سید علی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی ایران، در اولین واکنش‌ها به فاجعه منا، با اعلام سه روز عزای عمومی، مدیریت غلط و اقدامات ناشایسته دولت عربستان سعودی را عامل این فاجعه دانست.[۴۱] مکی سال، رئیس جمهوری سنگال هم سه روز عزای عمومی اعلام کرد.[۴۲]

به دنبال این حادثه و عدم توافق طرف ایرانی و عربستانی، اعزام حجاج ایرانی برای سال ۱۳۹۵ لغو شد.[۴۳]

پانویس

  1. جوهری؛ ابن‌منظور؛ زبیدی، ذیل «حجج»
  2. رجوع کنید به: ابن‌ادریس حلّی، ج۱، ص۵۰۶؛ محقق حلّی، ۱۴۰۹، ج۱، ص۱۶۳؛ محقق کرکی، ۱۴۰۹۱۴۱۲، ج۲، ص۱۴۹۱۵۰
  3. رجوع کنید به: ابوالصلاح حلبی، ص۱۹۵، ۱۹۸، ۲۱۷؛ طوسی، المبسوط، ج۱، ص۳۰۹؛ عینی، ج۹، ص۱۲۱
  4. جوهری؛ ابن‌منظور؛ طریحی، ذیل «نسک»
  5. آل‌عمران: ۹۷
  6. حج: ۳۲
  7. رجوع کنید به: بقره: ۱۸۹
  8. بقره: ۱۹۷
  9. رجوع کنید به توبه: ۳۷
  10. بقره: ۱۹۶
  11. بقره: ۱۹۸، ۱۹۹
  12. بقره: ۱۹۶؛ حج: ۲۸
  13. مائده:۹۴، ۹۵، ۹۶
  14. حج: ۲۹
  15. بقره: ۱۵۸
  16. بقره: ۱۹۶
  17. بقره: ۱۹۸
  18. بقره: ۱۹۷
  19. بقره: ۱۸۹
  20. نهج‌البلاغة، حکمت ۱۳۶
  21. رجوع کنید به: کلینی، ج۷، ص۵۱۵۲؛ نیز برای نمونه احادیث اهل سنّت از پیامبر رجوع کنید به: بخاری، ج۲، ص۲۰۹
  22. رجوع کنید به: نهج‌البلاغة، نامه ۴۷؛ ترمذی، ج۲، ص۱۵۳۱۵۴؛ حرّعاملی، ج۱۱، ص۲۹ - ۳۲
  23. رجوع کنید به: کلینی، ج۴، ص۲۵۹ -۲۶۰، ۲۷۲؛ حرّعاملی، ج۱۱، ص۲۳ - ۲۴
  24. رجوع کنید به: نهج‌البلاغة، خطبه ۱، ۱۱۰، ۱۹۲، حکمت ۲۵۲
  25. مجلسی، بحارالانوار، ج۲۹، ص۲۲۳
  26. ابن‌بابویه، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۹۰
  27. رجوع کنید به:ابن‌بابویه، ۱۴۰۴، ج۳، ص۱۶۷، ۱۹۷؛ طوسی، تهذیب، ج۵، ص۴۴۵؛ حرّعاملی، ج۱۱، ص۱۴۹، ج۱۷، ص۴۵۵ -۴۵۶
  28. رجوع کنید به:ابن‌ابی‌جمهور، ج۴، ص۳۳؛ قزوینی، ص۵۸۶ - ۵۸۸؛ شکوئی، ص۹۹
  29. رجوع کنید به:ابن‌بابویه، ۱۳۶۸ش، ص۵۰۴؛ ابن‌حجر عسقلانی، ج۳، ص۳۰۲؛ حرّعاملی، ج۱۱، ص۱۰۹ ۱۱۰، ۱۴۶
  30. جواهر الکلام، ج۱۷، ۲۲۰ ۲۲۳
  31. جواهر الکلام، ج۱۷، ۲۲۳ ۲۲۵
  32. جواهر الکلام، ج۱۷، ۲۱۶ و ۲۲۸
  33. مهذّب الاحکام، ج۱۲، ص۱۸
  34. جواهر الکلام، ج۱۷، ص۲۲۹
  35. جواهر الکلام، ج۱۷، ص۲۴۱
  36. جواهر الکلام، ج۱۷، ص۲۴۸
  37. جواهر الکلام، ج۱۷، ص۲۲۹، ۲۴۱، ۲۴۸ و ۲۷۵
  38. جواهر الکلام، ج۱۸، ص۵ ۱۰
  39. جواهر الکلام، ج۱۸، ص۴۴ ۴۷
  40. http://www.irdc.ir/fa/calendar/136/default.aspx
  41. khamenei.ir
  42. خبرگزاری ایرنا
  43. سایت حج نیوز

منابع

  • نهج‌البلاغة، چاپ صبحی صالح، قاهره ۱۴۱۱/ ۱۹۹۱.
  • ابن‌ابی‌جمهور، عوالی اللئالی العزیزیة فی الاحادیث الدینیة، چاپ مجتبی عراقی، قم ۱۴۰۳۱۴۰۵/ ۱۹۸۳۱۹۸۵.
  • ابن‌ادریس حلّی، کتاب السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم ۱۴۱۰۱۴۱۱
  • ابن‌بابویه، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم ۱۳۶۸ش.
  • ابن‌بابویه، عیون اخبار الرضا، چاپ مهدی لاجوردی، قم ۱۳۶۳ش.
  • ابن‌بابویه، کتاب مَن لایحضُرُه الفقیه، چاپ علی‌اکبر غفاری، قم ۱۴۰۴.
  • ابن‌حجر عسقلانی، فتح‌الباری: شرح صحیح البخاری، بولاق ۱۳۰۰۱۳۰۱، چاپ افست بیروت، بی‌تا.
  • ابن‌خُزیمه، صحیح ابن‌خزیمة، چاپ محمد مصطفی اعظیمی، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
  • ابن منظور، لسان العرف، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲
  • ابوالصلاح حلبی، الکافی فی‌الفقه، چاپ رضا استادی، اصفهان، ۱۳۶۲ش.
  • اسماعیل‌بن حماد جوهری، الصحاح: تاج‌اللغة و صحاح‌العربیة، چاپ احمد عبدالغفور عطار، قاهره ۱۳۷۶، چاپ افست بیروت ۱۴۰۷.
  • بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناظره فی احکام العتره الطاهره، جامعه مدرسین، قم، ۱۴۰۵ق.
  • جعفربن حسن محقق حلّی، رسالة فی‌الحج، قم ۱۴۰۹۱۴۱۲
  • حرعاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشیعه، قم ۱۴۰۹-۱۴۱۲ق
  • سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام فی بیان الحلال و الحرام، مؤسسه المنار، قم، ۱۴۱۳ق.
  • عبدالجباربن زین‌العابدین شکوئی، مصباح الحرمین، چاپ جواد طباطبایی، تهران ۱۳۸۴ش.
  • فخرالدین‌بن محمد طریحی، مجمع‌البحرین، چاپ احمد حسینی، تهران ۱۳۶۲ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۴۰۷ق.
  • محمدباقربن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
  • محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، چاپ محمد ذهنی افندی، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
  • محمدبن حسن طوسی، المبسوط فی فقه الامامیة، ج۱، چاپ محمدتقی کشفی، تهران ۱۳۸۷
  • محمدبن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، چاپ حسن موسوی خرسان، تهران ۱۳۶۴ش.
  • محمدبن عیسی ترمذی، سنن الترمذی، ج۲، چاپ عبدالرحمان محمد عثمان، بیروت ۱۴۰۳.
  • محمدبن محمد زبیدی، تاج العروس من جواهرالقاموس، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۴
  • محمدحسن‌بن محمد معصوم قزوینی، کشف الغطاء عن وجوه مراسم الاهتداء: فی علم الاخلاق، چاپ محسن احمدی، قم، ۱۳۸۰ش.
  • محمودبن احمد عینی، عمدة القاری: شرح صحیح البخاری، بیروت، بی‌تا.
  • نجفی، محمد حسن، جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام،‌دار احیاءالتراث العربی، بیروت، ۱۴۰۴ق.
  • یزدی، سید کاظم طباطبایی، العروه الوثقی فیما تعم به البلوی (محشی)، جامعه مدرسین، ۱۴۱۹ق.

پیوند به بیرون