دعای صباح

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
نیایش
مسجد جامع خرمشهر.jpg

دعای صَباح دعایی که حضرت امیرالمومنین(ع) بعد از دو رکعت نماز فجر می‌خوانده و به گفته علمای شیعه بلندترین مضامین حِکمی، عرفانی و کلامی را در قالب الفاظ و عبارات ادبی بیان کرده است. به علت اهمیت مضامین این دعا، عالمان و اندیشمندان متعددی آثاری در شرح این دعا نگاشته‌اند.

سند

منابعی که دعای صباح را روایت کرده‌اند، از این قرارند:

  1. قدیم‌ترین منبعی که دعای صباح در آن دیده شده، کتاب اختیار المصباح تألیف سال ۶۵۳ق. از سید علی بن الحسین بن حسّان بن الباقی القرشی معاصر محقّق حلّی و سید بن طاووس است. در کتب ادعیۀ پیش از آن نظیر مصباح المتهجد شیخ طوسی از این دعا یادی نشده است. هر چند هم اکنون کتاب اختیار المصباح در دسترس نیست، ولی پیش‌تر نسخه‌ای از آن نزد افندی صاحب ریاض العلماء بوده و خوانساری صاحب روضات الجنات آن را دیده است.
  2. مجلسی سندی دیگر نقل کرده که دعا را شریف یحیی بن قاسم العلوی العباسی الیمنی (در گذشته حدود ۷۵۳ق.) مکتوب بر پوستی بلند دیده و در کتاب خود در سال ۷۳۴ق. آن را نقل کرده است.
  3. مشهور است که دعای صباح به خط کوفی بر روی پوستی بلند که به امضای حضرت علی(ع) رسیده، مکتوب و در دسترس بوده است. مجلسی می‌گوید: نسخه‌ای از آن را مولانا درویش محمد اصفهانی جدّ و الدم بر نور الدین علی بن عبد العالی کرکی در سال ۹۳۹ ق. خوانده و به او اجازۀ روایت داده است.
  4. فیض کاشانی (۱۰۹۰ق.) این دعا را در آخر کتاب ذریعة الضراعة آورده است.
  5. عبدالله بن صالح سماهیجی (۱۰۷۶-۱۱۳۵ق.)دعا را در کتاب الصحیفة العلویة المبارکة از عبارت «یا من دلّ» تا «یا خیر من دعی و صلّی اللّه» آورده است.[۱]

با توجه به اینکه منابع فوق، جزو منابع قطعی به حساب نمی‌آیند و سندی قطعی نیز برای این دعا ذکر نکرده‌آند، دعای صباح، طبق اصطلاح علم درایة الحدیث، ظنّی الصدور به حساب می‌آید. با این حال، مضامین حکمی، عرفانی و کلامی این دعا که به گونه‌ای اعجازوار در قالب الفاظ و عبارات فاخر و انواع صنایع لفظی و معنوی و فنون بلاغی درآمده، اعتباری سترگ به آن بخشیده و، در نتیجه، علمای شیعه را بدین سو سوق داده است تا آن را قطعی الصدور فرض نمایند.

روز نوشتن این دعا

طبق نقل مجلسی در بحارالانوار، حضرت علی(ع) این دعا را در روز پنج شنبه ۱۱ ذی الحجه سال ۲۵ قمری به دست مبارک خود نوشتند.[۲]

مضامین

فرازی از دعای صباح:
خدایا اگر در ابتدارحمت تو از روی حسن توفیق به سراغ من نمی‌آمد، پس چه کسی بود که مرا در این راه روشن به سویت آرد؟ و اگر حلم و بردباری تو مرا به دست آرزو و میل سرکش سپارد پس چه کسی لغزش‌های مرا از زمین خوردن‌های هوا و هوس نادیده بگیرد؟ و اگر در هنگام جنگ با نفس و شیطان یاری تو نباشد، مسلماً همان یاری نکردنت مرا به دست رنج و حرمان سپارد

قمی، مفاتیح الجنان، ص ۱۰۸.
  • دعای صباح با مناجات خداوند و ذکر نعمت‌های او از جمله پدید آوردن صبح، آفرینش آسمان، حرکت ستارگان و گردش آفتاب و ماه شروع می‌شود. سپس به یگانگی، علم، بخشندگی، احسان و رحمت خدا اشاره می‌کند و به پیامبر(ص) و خاندان او درود می‌فرستد.
  • در فراز دیگر از خداوند حاجت‌هایی می‌طلبد. نعمت هدایت، و حلم و عدم‌تعجیل خداوند در عقوبت را یادآوری می‌کند. در ادامه علت آمدن خود به درگاه الهی را برای برآمدن خواسته‌ها معرفی می‌کند و علت دوری از خدا را هوی و هوس نفس می‌داند که با گمان‌های فاسد، آرزوها، ارتکاب گناهان و مخالفت فرمان خدا موجبات هلاکت شخص را فراهم می‌کند. و امید خود به رحمت الهی و پناه گرفتن به درگاه او از شرّ خواهش‌های نفس را اظهار می‌دارد.
  • این دعا با بیان خواسته‌هایی از درگاه الهی ادامه پیدا می‌کند. رحمت بی‌کران الهی و اعتماد به قبول توبه و برآوردن امیدها و حاجات را یادآور می‌شود. به فقر و تهیدستی خود اشاره کرده عرضه می‌دارد: «خدایا چگونه برانی از درگاهت بیچاره‌ای را که در حال فرار از گناهان به تو پناه آورده یا چگونه نومید سازی راه جویی را که شتابان آهنگ حضرت تو را کرده یا چگونه بازگردانی تشنه‌ای را که برای نوشیدن (آب) بر سر حوضهای تو آمده نه هرگز چنین نخواهی کرد»
  • در فرازهای بعد، دیگر بار رحمت الهی را یاد کرده، خداوند را وجودی معرفی می‌کند که «همه امیدها و آرزوها به او بازگشت می‌نماید و کار همه مخلوقات از حضرت او ساخته می‌گردد نه غیر او» و در ادامه عرضه می‌دارد که «من مهار نفس را به ریسمان محکم اراده تو بسته‌ام» و بر تفویض امور خود به خدا تاکید می‌کند. از خداوند هدایت می‌طلبد و قدرت، دانایی و رزّاق بودن خدا را یادآور می‌شود.
  • در فقرات بعدی خداوند را از شریک، نقص، عیب و از صفات اجسام منزه کرده، او را دارای جمیع صفات کمال معرفی می‌کند. به نعمت‌های خداوند اشاره و او را ستایش می‌کند. به پیامبر(ص) و آل او درود می‌فرستد و عصمت پیامبر(ص) و خاندان او را یادآور می‌شود. دعا با ستایش خداوند و با بیان حاجت‌هایی از درگاه الهی به پایان می‌رسد.

شرح ها

اهمیت مضامین این دعا، عالمان و محققان بسیاری را بر آن داشته است تا بر آن شرح بنویسند. آقا بزرگ تهرانی در کتاب الذّریعه،[۳] از شروح فارسی و عربی به صورت منظوم و منثور،۲۳ مورد را نام می‌برد:

  1. شرح منظوم فارسی از مولی أبو الوفاء به نام «مفتاح الفلاح و مصباح النّجاح» که برای نوّاب افراسیاب بیک، تألیف کرده است، با این بیت شروع می‌شود:
    حمد حق لازم بود هر صبح و شام        از سر صدق و صفا بر خاصّ و عام
  2. شرح منظوم فارسی از مولی احمد بن سیف الدین استرآبادی که با این بیت آغاز می‌شود:
    دیباچۀ گفتار همان به که نهد کس         بر نام خداوند تعالی و تقدس
  3. شرح دعای صباح از احمد بن محمّد معروف به نشانچی‌زاده، متوفّای ۹۸۶ ه‍.ق (به نقل کشف الظّنون، جلد۱-۴۳۱)
  4. شرح دعای صباح از شیخ اسماعیل بن حسن بن محمّد علی آل عبد الجبّار قطیفی، شارح احتجاجات متوفّای ۱۳۲۸ ه. ق.
  5. شرح دعای صباح از فیلسوف معروف، ملاّ هادی بن مهدی سبزواری (متوفّای سال ۱۲۸۹ه. ق) که در سال ۱۲۸۳ به ضمیمۀ شرح بر «اسماء الحسنی» منتشر شده است، این شرح در سال ۱۲۶۷ه‍.ق پایان یافته و مؤلّف حواشی زیادی بر آن دارد».
  6. مفتاح الفلاح فی شرح دعاء الصّباح از مولی اسماعیل بن محمّد حسین بن محمّد رضا بن علاء الدین محمّد مازندرانی اصفهانی خواجویی متوفّای ۱۱۷۳ هجری که نزدیک به ۳۰۰۰ شعر است که در حاشیۀ زاد المعاد، به چاپ رسیده است و با عبارت: «اللهم یا من اذهب اللیل مظلما...» آغاز شده است و نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ حسینیۀ تستریۀ نجف و نسخۀ دیگر در کتابخانۀ امام امیر المؤمنین علیه‌السلام موجود است.
  7. شرح دعای صباح از امیر محمد اشرف، مؤلّف فضائل السادات، به فارسی که با این عبارت آغاز می‌شود: «اللهم یا من دلع» در بعضی نسخ «اللهم یا من دلع» واقع شده، و اللهم در اصل یا اللّه بوده...» این شرح در نزد نوۀ دختری مؤلّف، سید جعفر میردامادی در اصفهان موجود است.
  8. شرح دعای صباح از مولی اصغر بن محمد بن جمال قمی که در حدود سال ۱۱۱۵ در اصفهان تألیف و حاشیه‌ای نیز بر آن نوشته است.
  9. شرح دعای صباح از میرزا جعفر بن حسین علی لواسانی مشهور به حکیم الهی، مقیم تهران، متوفّای سال ۱۲۹۸ هجری.
  10. شرح دعای صباح از مولی حبیب اللّه بن علی مدد ساوجی کاشانی که در فهرست مؤلّفاتش ذکر کرده است.
  11. شرح دعای صباح از علاّمه حیدر قلی خان مشهور به سردار کابلی، مقیم کرمانشاه، متوفّای ۱۳۷۳، مؤلّف کتاب «تحفة الأجلّة فی القبله».
  12. شرح دعای صباح از میرزا زین العابدین شریف صفوی ابن فتحعلی بن عبد الکریم بن فتحعلی خویی به فارسی که در سال ۱۳۱۷ با اصل دعا به خط کوفی چاپ شده است.
  13. شرح دعای صباح از مولی عبّاس مشهور به عباس کیوان قزوینی متوفّای سال ۱۳۵۰ هجری به فارسی، فریدۀ سی و دوّم کتاب «میوۀ زندگانی» مؤلّف، ناقص و ناتمام در سال ۱۳۴۹ انتشار یافته است.
  14. شرح دعای صباح از میرزا عبد الرّحیم بن میرزا علی اصغر موسوی سبزواری، مقداری کوچکتر از شرح استادش حاج ملا هادی سبزواری است.
  15. شرح دعای صباح از میرزا عبد الکریم ارومی معاصر صاحب «طاقۀ ریحان» ملقّب به مقدّس که علامه شیخ محمد علی اردوبادی اشعاری در تقریظ آن سروده و ضمیمۀ کتاب «الحدیقة المبهجة» می‌باشد و با این بیت شروع می‌شود:لقد فاق المقدس فی یراع یبین للوری طرق الفلاح
  16. شرح دعای صباح از شیخ علی بن رضا خویی (متولّد ۱۲۹۲ و متوفّای ۱۳۵۰ ه. ق)، خیابانی در آخر جلد سوّم کتاب وقایع الأیام خود می‌نویسد: «علاّمه شیخ محمّد علی اردوبادی آن را به خطّ شارح دیده است و می‌گوید: وی در ماه رجب سال ۱۳۱۹ ه‍.ق آن را به پایان رسانده است».
  17. شرح دعای صباح از تاج العلماء سید علی بن محمد نقوی کهنوی (متوفّای سال ۱۳۱۲ هجری) وی رساله‌ای بر رد انتقاداتی که بر این شرح شده، نوشته است.
  18. شرح دعای صباح نوشتۀ میرزا محمّد علی مدرّس بن نصیر الدّین رشتی نجفی (متوفّای ۱۳۲۴ هجری) که در سال ۱۳۲۵ آن را به پایان رسانده است.
  19. شرح دعای صباح از سید فاضل غنی نقی زیدپوری رضوی لکنهویی (متوفّای سال ۱۳۵۷ ه. ق) که به نقل از تذکرة العلماء، در کتاب «نجوم السّماء» آمده است.
  20. شرح دعای صباح از سید قطب الدّین محمّد حسینی نیریزی شیرازی مشهور به سید محمّد قطب جدّ سادات ذهبیۀ شیراز (متوفّای سال ۱۱۷۳ه. ق) نسبش به امام زین العابدین با۳۲ واسطه می‌رسد.
  21. شرح دعای صباح از مولی محمّد نجف کرمانی اخباری عارف (متوفّای ۱۲۹۲ ه. ق) در کتاب مطلع الشمس و مآثر الآثار نام این شرح آمده است.
  22. شرح دعای صباح از سید محمّد مهدی بن سید جعفر موسوی که در آخر کتاب خلاصة الأخبار از این شرح سخن به میان آمده است.
  23. شرح دعای صباح از مولی محمّد مهدی به علی اصغر قزوینی به نام «جناح النّجاح» این کتاب-مطابق نامه‌ای که به من نوشته‌اند-در نزد سید احمد روضاتی در اصفهان موجود است.

متن و ترجمه دعای صباح

علامه مجلسی این دعا را در کتاب بحارالانوار هم در کتاب الدعا و هم در کتاب الصلاة آورده است. متن این دعا چنین است:

پانویس

  1. خوئی، شرح دعای صباح؛ ص ۱۹.
  2. مجلسی، ج۹۱، ص ۲۴۷
  3. آقا بزرگ تهرانی، جلد ۱۳، ص ۲۵۶-۲۵۲.
  4. ترجمه دعای صباح در مفاتیح نوین

منابع

  • آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، جلد ۱۳، بیروت، دارالاضواء، ۱۳۷۸ق.
  • مصطفی بن محمد هادی، خویی، آئینه میراث، تهران، ۱۳۷۶ش.