ولایت تشریعی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

ولایت تشریعیحق قانون‌گذاری که مخصوص خداست. برخی معتقدند خداوند متعال این حق را به معصومین نیز عطا نموده که دارای گونه های مختلفی نظیر ولایت تفسیری، است.در دوران معاصر برخی این ولایت را با خاتمیت ناسازگار دانسته که در رد آن پاسخ هایی بیان شده است.

مفهوم شناسی

ولایت تشریعی به‌ معنای تنظیم و تدبیر شئون فرد و جامعه در همه ابعاد زندگی از طریق جعل قانون و حکم می‌باشد. [۱] که مخصوص خداست . [۲] خداوند در آیات ۲۵۷ سوره بقره، ۶۸ سوره آل عمران، ۱۹ سوره جاثیه و ۳۶ سوره احزاب به ولایت تشریعی اشاره کرده است. [۳] او با جعل قوانین ، انسانها را از ظلمت گناه به نور اطاعت، هدایت می‌کند. [۴]

ولایت تشریعی خداوند نسبت به همه ی انسانها، چه کافر و چه مومن، یکسان است؛ یعنی هر فرد عاقل و بالغی تحت ولایت تشریعی خداوند قرار دارد. زیرا کفار و منافقان، همانند اهل ایمان، در برابر اصول دین موظف به اعتقاد و در برابر فروع، مکلف به انقیاد هستند. [۵]

البته برخی معتقدند:خداوند متعال، این ولایت را به معصومان(ع) به عنوان مقام رسمی عطا کرده است تا به امور دینی و اجتماعی انسان‌ها رسیدگی کنند. [۶]

فرق آن با ولایت تکوینی

  1. ولایت تشریعی در حوزه قانون گزاری است ولی ولایت تکوینی در حوزه خلقت وطبیعت است.لذا ارتباطی با هم ندارند. [۷]
  2. ولایت تشریعی بر خلاف ولایت تکوینی، سرپرستی اعتباری و قراردادی است [۸]
  3. دربرابر ولایت تشریعی امکان تخلف وجود دارد. بر خلاف ولایت تکوینی که امکان تخلف دربرابر آن وجود ندارد. [۹]
  4. در ولایت تشریعی رابطه علت و معلولی بین دو طرف ولایت وجود ندارد. اما در ولایت تکوینی این رابطه وجود دارد.[۱۰]

ولایت معصومان

درباره ولایت تشریعی پیامبر و امامان سه دیدگاه وجود دارد:

مخالفان

برخی بر این باورند که حق تشریع اختصاص به خداوند داشته و هیچ کس حتی پیامبر نیز از این حق برخوردار نیست.[یادداشت ۱] این عالمان معتقدند: وظیفه امام فقط تبلیغ و تبیین شریعت است نه تشریع. [۱۱]

یکی از فقهای معاصردر این باره می‌نویسد: معصومین به هیچ وجه ولایت بر تشریع ندارند. [۱۲]

موافقان

این گروه برای پیامبر وامامان قائل به ولایت تشریعی هستند. ولایت تشریعی منصبی قراردادی است که خداوند به گروه برگزید‌ه‌ای از انسانها به دلیل شأن اجتماعی یا دینی آنان مانند مقام نبوت یا امامت یا... عطا می‌کند که ریشه در تسلط آنان بر جهان خارج دارد و نشانۀ اراده تشریعی خداوند است.[۱۳] محقق اصفهانی معتقد است: پیامبر و ائمه ولایت همان‌گونه که در امور تکوینی واسطه فیض هستند در امور تشریعی نیز این سمت را دارا می‌باشند. [۱۴] صفار[یادداشت ۲] و کلینی [یادداشت ۳] در کتاب های خود روایات ولایت بر تشریع را بدون بیان معارض آورده‌اند. همچنین عناوینی که برای این روایات انتخاب کرده‌اند نشان می‌دهد که چنین ولایتی را در مورد امامان پذیرفته‌اند.[۱۵] شیخ صدوق معتقداست: اگر مراد از تفويض اين باشد كه خدا چون پيامبر خود را به مرتبه كمال رساند، چنانكه جز آنچه را موافق حقّ باشد نمی‌‏پذيرد و با خواست او مخالفت نمی‌­كند، در اين صورت به منظور اظهار شرف و كرامت پيامبر تعيين برخى از امورمانند افزودن بعضى از ركعات و تعيين نمازها و روزه‌هاى مستحب را به او تفويض كرده و اين تفويض را به وسيله وحى از جانب خود مورد تأ كيد قرار داده است. چنين تفويضی چه از جهت عقل و چه از جنبۀ نقل فسادى در آن نيست،شیخ صدوق، من لا يحضره الفقيه،۱۳۷۸ق، ج۶،ص۵۷۶

صاحب حدائق ازجمله فقهایی است که وجوب خمس را از تشریعات ائمه می‌داند. ایشان می‌نویسد:« بعضی روایات دلالت می‌کنند همان‌گونه که حق تشریع به رسول خداواگذار شده، به امامان نیز داده شده است » [۱۶]

یکی از معاصران نیز در پاسخ به اشکالی در مورد حق تشریع امامان چنین می‌نگارد:« ما معتقدیم ایشان این حق را اعمال نکرده و رسول خدا نیز جز در موارد محدودی آن را به کار نبسته است؛ این حق به ایشان داده شده که در صورت نیاز با قانون گذاری آن را برطرف کنند و لیکن چون دین کامل بوده، نیازی به تشریع ائمه نبوده است؛ پس عدم اعمال حق تشریع از سوی ائمه بر کامل بودن دین دلالت می‌کند.» [۱۷]

برخی نیز برای راه حل جمع میان روایات باب تشریع امامان و عمل ائمه گفته‌اند: امامان بر اساس روایات معتبر ولایت بر تشریع دارند؛ اما با توجه به اینکه شرایط برای پذیرش اجتماعی احکام وضع شده از سوی آنان مهیا نبوده است؛ این ولایت را در حداقل اعمال کرده‌اند و اعمال بیش از آن در زمان ظهور خواهد بود. همان طوری که از امام صادق روایت شده:«هنگامی که قائم قیام کند امرجدیدی می‌آورد همان‌گونه که رسول خدا در ابتدای دعوت به اسلام دعوت به امر جدیدی کرد». [۱۸] برخی نیز معتقدند: ممکن است با توجه به اینکه نیازهای بشر در دوران امامان در چهار چوب سنت پیامبر پاسخ داده می‌شد، دیگر نیازی به جعل و تشریع احکام بیشتر نبوده است. با این حال می‌توان احکامی را در نظر گرفت که امامان تشریع کرده‌ا‌‌‌‌ند ولی مستند آن را بیان نکرده باشند؛ مانند احکام زیارات ائمه و امور مربوط به آن، که در زمان رسول خدا نه موضوع داشته است و نه حکم آنها پیشتر بیان شده است.[۱۹]

قائلان به تفصیل

عده‌ای معتقدند: پیامبر ولایت تشریعی دارد ولی امام ندارد. برخی از فقها تشریع پیامبر را به دلیل روایاتی که مصادیق تشریعات پیامبر را ذکر کرده فقط می‌پذیرند. واینکه فقها واژه شارع را فقط در مقابل نام خداوند و پیامبر می‌گذارند و آن را دربارۀ امامان به کارنمی‌برند، روشن می‌شود که حق تشریع را برای آنان قبول نداشته‌اند [۲۰] البته برخی در نقد این دیدگاه معتقدند: پس از آن که با دلایل ثابت شد که امام علی(ع) جانشین پیامبر(ص) است، هر آن چه برای پیامبر لازم بود ، برای جانشینش هم لازم است.[۲۱].

گونه شناسی

ولایت تشریعی دارای اقسام وگونه های متفاوتی است.[۲۲]

ولایت تشریعی

اولین گونه ولایت تشریعی حق قانون گذاری است؛ یعنی جعل دستور و انشای حکم. همان‌گونه که از آیات قرآن برمی آید این حق به طور مستقل برای هیچ کس به جز خداوند متعال جایز نیست. [۲۳] بنابراین ولایت بر تشریع به نحو استقلالی در مورد خداوند ثابت است و وجود چنین اختیاری در پیامبر و امام به گونه غیر استقلالی محتمل است. گونه‌های آن هم عبارت است از:

ولایت تفسیری

تفسیر و توضیحی که معصوم از وحی می‌دهد به دلیل اتصال او به خزانۀ علم الهی و آگاهی وی از مقصدهای خداوند بر ما حجت تعبدی و بدون نیاز به استدلال آن را می‌پذیریم [۲۴] آیاتی از قرآن کریم نظیر آیۀ تطهیر و آیۀ صادقین و آیه اولو الامریر این مدعی دلالت می کند.

براساس روایات هم، اهلبیت پیامبر دارای شؤون و مناصبی هستند که سخن آنان را در تفسیر و تبیین آیات قرآن و سنت پیامبر حجت می‌کند،انان بر اساس علم وعصمت تفسیرشان حجیت است. [۲۵]

ولایت اجتماعی

سرپرستی و رهبری اجتماع بشری مباحث فراوانی دارد و تمامی شاخه‌های کشورداری را در بر می‌گیرد. این سرپرستی به معنای حق تصرف در مسائل سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، حقوقی و همه مسائل و مشکالت مربوط به جامعه است. [۲۶] هرکس که مسؤولیت سرپرستی جامعه را به عهده می‌گیرد از اختیاراتی در تصرف امورمربوط به این شؤون برخوردار است. به همین دلیل وجود فردی معصوم برای تثبیت و تطبییق دین و شریعت همواره ضروری بوده است. علامه طباطبایی معتقد است :آیات قرآن اطاعت از اوامر و احکام در حوزه مسائل اجتماعی و حکومتی معصوم را لازم می‌داند.[۲۷]

از این رو، برقراری نظم و امنیت جامعه، برقراری عدالت اجتماعی، اجرای تکالیف اجتماعی و حدود الهی، جلوگیری از ایجاد و گسترش مفاسد از نیازمندی‌های جامعه بشری است که در سایۀ امامت به دست می‌آید.ولایت اجتماعی خود به ولایت‌های جزئی‌تر تقسیم می‌گردد که ازاین قرارند:

ولایت سیاسی

ریاست و رهبری در جامعه با فرمان دادن و جعل دستور همراه است؛ و دیگران موظفند که از فرمان رهبر فرمان بری و امتثال داشته باشند. یکی از مواردی که خدای متعال به معصوم واگذار نموده، تدبیر امور جامعه و تعلیم و تأدیب افراد و احکام مربوط به امور حکومتی است.[یادداشت ۴] از تعابیری همچون «لِیَسُوسَ عِبَادَهُ» [۲۸] و «سَاسَةَ الْبِلَادِ» [۲۹] که در روایات آمده است، استفاده می‌شود که مراد از تفویض امور، واگذاری احکام مربوط به مدیریت جامعه به آن حضرت است؛ زیرا کلمه «ساس، یسوس» از مصدر سیاست به‌معنای تدبیر چیزی و به مصلحت آن اقدام کردن است و به قرینه اضافه به عباد و بلاد، به‌معنای تدبیر اجتماع و اداره آن می‌باشد. [۳۰]

ولایت اقتصادی

تصریح متکلمان در تعریف امامت به عرصه های دنیوی به این معناست که از جمله مسؤولیتها و شؤون امامت، ریاست دنیوی بر مردم است.[۳۱] علامه حلی در تعریف امامت می‌نویسد: «امامت ریاست عامه بر امور دین و دنیای مردم است برای شخصی از اشخاص با عنوان جانشینی پیامبر».[۳۲] اسلام به اقتصاد و معیشت مردم نیز اهتمام می‌ورزد و پیامبر و امامان به عنوان متولیان امر دین وظیفه تنظیم روابط اقتصادی مسلمانان را برعهده دارند.[۳۳]

ولایت فرهنگی

این گونه از ولایت جلوگیری از انحراف و سرپرستی معنوی جامعه را عهده دار است. مهمترین فعالیتهای فرهنگی ـ اجتماعی امامان را می‌توان در محورهای زیر خالصه کرد:

  1. تربیت شاگردان دانشمند؛
  2. پرورش و تربیت گروهی که ضمیر پاک و روحی آماده برای کسب کمالات معنوی دارند؛
  3. پاسخ به پرسش ­ها و مناظره با دانشمندان ملل جهان؛ مانند مناظره امام باقر با اسقف مسیحیان؛
  4. بهره‌گیری از موعظه و ارشاد برای انتقال اندیشه درست اسلامی به مردم؛
  5. جلوگیری از انحطاط اخلاقی جامعه؛
  6. تبیین احکام و انتشار فرهنگ اصیل؛
  7. برخورد با دانشمندان دنیا پرست؛ مانند نامه اامام سجاد(ع) به زهری؛
  8. نشر آثار تربیتی، فقهی و اخلاقی؛ مانند رسالۀ حقوق و صحیفۀ سجادیه؛
  9. تشکیل جلسات علمی و ایجاد جنبش فکری و فرهنگی؛
  10. دفاع از مبانی اسلامی در برابر امواج فکری بیگانگان؛ مانند مناظرۀ امناظرات امام رضا
  11. مبارزه با انحرافات فکری چون غلواز جامعه شیعی؛
  12. بیان اندیشه‌های صحیح در مقابل هجمه اندیشه‌های ناصواب؛مانند جبر و تفویض

[۳۴]

ولایت حقوقی

قضاوت یکی از مهمترین پستهای اجتماعی است که زمینه ساز عدالت اجتماعی در جامعه و بازستاندن حق مظلوم است. معصوم ولایت قضایی و حقوقی دارد. یعنی حکم او در اختلافات حقوقی نافذ است. [۳۵]

مباحث معاصر

در دوره معاصر، مباحثی در زمینه ولایت امامان شیعه و ارتباط آن با خاتمیت پیامبر(ص) مطرح شده است. برخی معتقدند که اعتقاد به ولایت تشریعی امامان شیعه،با خاتمیت ناسازگار است. [۳۶] در مقابل، پاسخ‌هایی به این ادعا داده‌شده که بر اساس آن، ولایت تشریعی نه‌تنها منافاتی با خاتمیت ندارد، بلکه مهم‌ترین ویژگی امام معصوم است؛ زیرا به واسطه دائمی بودن دین اسلام و کامل بودن دین اسلام و زمان کمی که پیامبر برای تبلیغ اصول و فروع دین داشته است، نیاز به امامی است که سخنش حجت بوده و مردم بتوانند به حرف او اعتماد کنند؛ بنابراین باید دارای ولایت هم در توضیح و تفسیر دین و هم در بین احکام داشته باشد. [۳۷]

پانویس‌ها

  1. سبحانی،مفاهیم القرآن،۱۴۰۷ق،ج۱، ص۲۱
  2. جوادی آملی،ولایت فقیه، ولایت فقاهت و عدالت، ص۱۲۴. حسن زاده، ولایت تکوینی، ۱۳۷۱ش، ص۶۰.
  3. طباطبایی، ترجمه تفسیر المیزان، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص ۱۸-۲۰.
  4. جوادی آملی، توحید در قرآن، ۱۳۸۳ش، ص۴۳۴.
  5. جوادی آملی، عبدالله، شمیم ولایت، ص۱۰۱.
  6. همتی، ولایت تکوینی، ۱۳۶۳ش، ص ۸۱.
  7. جوادی آملی، ولایت فقیه، ۱۳۷۸ش، ص۱۲۵.
  8. جوادی آملی، ولایت فقیه، ۱۳۷۸ش، ص۱۲۵.
  9. طاهری خرم آبادی، ولایت و رهبری در اسلام،‌ ۱۳۹۰ش، ص۸۹-۹۰.
  10. جوادی آملی، ولایت فقیه، ۱۳۷۸ش، ص۱۲۵.
  11. عاملی، منتقی الجمان، ۱۳۶۴ش، ج۲،ص۴۳۹؛آملی،تفسیر المحیط الأعظم،۱۴۲۲ق،ج ۳،ص ۵۲۲؛ صالحپور، خورشید امامت و ولایت،۱۳۸۴ش، ص۶۸
  12. شیرازی ،الفقه، ۱۴۰۷ق،ج۱۱، ص۹۹
  13. سبحانی، ولایت تشریعی و تکوینی از دیدگاه علم و فلسفه،۱۳۸۲ش،ص۱۷
  14. محقق اصفهانی،حاشیه المكاسب، ۱۴۱۸ق ج۲، ص۳۷۸
  15. صادقی ،رکّعی، گونه‌های ولايت تشريعی امامان علیهم السلام در روايات ،
  16. بحرانی، الحدائق الناضرة،۱۴۰۵ق،ج۱۲،ص۳۵۷.
  17. رحمانی، بازشناسی احکام صادره از معصومین،۱۳۸۲، ص۱۱۷.
  18. علامه مجلسی، بحارالانوار،۱۴۳۰ق،ج۵۱، ص۳۰
  19. صادقی ،رکّعی، گونه‌های ولايت تشريعی امامان علیهم السلام در روايات ،
  20. مکارم، انوار الفقاهة،۱۴۲۵ق،ج۱،ص۵۶۶.
  21. ٰهمتی، همایون، ولایت تکوینی، ص۸۴؛ قادری، ولایت تکوینی ائمه در تفکر اسلامی، ص۴۴
  22. سبحانی ولایت تشریعی و تکوینی از دیدگاه علم و فلسفه،۱۳۸۲ش، ص۱۵-۵۰.
  23. سوره مائده، آیات۴۴-۴۷
  24. صادقی، درآمدی بر کلام جدید،۱۳۸۲ش، ص۳۶۵
  25. ربانی گلپایگانی، امامت در بینش اسلامی،۱۳۸۷ش، ص۲۱۳.
  26. صادقی، رکعی، گونه‌های ولایت تشریعی امامان، فصـلنامه امامت پژوهی ـ شم۹ ، بهار۱۳۹۲،ص۱۱۸ www.noormags.ir
  27. طباطبایی، تفسیر المیزان،۱۴۱۷ق،ج۲ص۹۴
  28. مجلسی، بحارالانوار،۱۴۰۴ق، ج۱۷ص ۴
  29. مجلسی، بحارالانوار،۱۴۰۴ق، ج ۲۵ص ۲۳
  30. جوادی آملی،ادب فنای مقربان،۱۳۸۲ش،ج۱،ص۲۴۶
  31. بحرانی، قواعد المرام فی علم الکالم،۱۴۳۶ق،ص۱۷۴.
  32. فاضل مقداد، باب حادی عشر،بی تا، ص۶۶
  33. صادقی ، رکّعی، گونه‌های ولايت تشريعی امامان علیهم السلام در روايات ،
  34. صادقی ، رکّعی، گونه‌های ولايت تشريعی امامان علیهم السلام در روايات ،
  35. صادقی، رکعی، گونه‌های ولایت تشریعی امامان، فصـلنامه امامت پژوهی ـ شم۹ ، بهار۱۳۹۲،ص۱۱۸ www.noormags.ir
  36. سروش، بسط تجربه نبوی، ۱۳۸۵ش، ص۱۳۴
  37. سبحانی «خاتمیت و مرجعیت علمی امامان معصوم»،۱۳۸۴ش، قبسات، ش ۳۷، ص ۵-۲۶؛ شریف‌زاده، «امامت در سازگاری با خاتمیت»، ۱۳۸۵ش،کتاب نقد، ش ۳۸، بهار، ص ۱۳۳-۱۴۶؛محقق، «تعارض امامت و خاتمیت»،۱۳۸۵ش، کتاب نقد، ش ۳۸، بهار، ص ۱۰۶ -۱۳۲
  1. سید مرتضی در کتابش فصلی را به بحث تفویض اختصاص داده که عنوان فصل، دلالت بر این می‌کند که وی تفویض تشریع را نه تنها به امامان که به پیامبر نیز نمی‌پذیرد. علم الهدی، الذریعة الی اصول الشریعة، ۶۶۹.
  2. صفار در کتاب بصائر الدرجات دو باب تحت عنوان « باب التفویض إلی رسول الله» و«باب فی أن ما فوض إلی رسول الله فقد فوض إلی الائمه» دارد. درباب دوم فقط سیزده روایت در یکسان بودن شأن امامان با پیامبر در تفویض تشریع می‌آورد. پس از آن نیز دو باب دیگر با عنوانهای «باب فی الائمة أنهم یوفقون و یسددون فی ما ال یوجد فی الکتاب و السنة» و « باب فی المعضلات التی التوجد فی الکتاب و السنة ما یعرفه الائمة» دارد.این دو باب را در حقیقت می‌توان تعلیل او بر اعتقادش مبنی بر ولایت داشتن امامان در امر حلال و حرام دانست. صفار، بصائر الدرجات،۵۰۰-۵۰۷
  3. کلینی نسبت به ولایت تشریعی معصومان یک باب با عنوان « التفویض إلی رسول الله و إلی الائمة فی أمر الدین»دارد. وی در این باب ده روایت ذکر کرده است که به یک روایت اشاره می‌شود: محمد بن حسن میثمی می‌گوید: از امام صادق (ع) شنیدم که می‌فرمود: «خداوند رسولش را تأدیب کرد تا اینکه او را نسبت به آنچه اراده کرده بود توانا ساخت، سپس به او اختیار داد و فرمود: آنچه را رسول خدا به شما می‌دهد بگیرید و از آنچه نهی می‌کند دست بردارید . سپس آنچه را خدا به رسولش تفویض کرد همان را به ما نیز تفویض کرده است. كافی،ج۱ ص۲۶۸
  4. چنان‌که آیه «ما آتاکمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا» بدان اشاره دارد. (مجلسی، بحارالانوار،۱۴۰۴ق، ج۲۵ص ۳۴۹) پیامبر اکرم(ص) دراین‌باره فرمودند: وَ نَحْنُ سَادَةُ الْعِبَاد وَ نَحْنُ سَاسَةُ الْبِلَادِ وَ نَحْنُ ... الْوُلَاةُ ... وَ الرُّعَاة. (مجلسی، بحارالانوار،۱۴۰۴ق، ج ۲۵،ص۲۳) ماییم که تدبیر امور مردم و شهرها به ما سپرده شده و ما والیان و رهبران و متولیان تدبیر امور جامعه‌ایم. امام صادق(ع) نیز فرمود: «ثُمَّ فَوَّضَ إِلَیْهِ أ‌َمْرَ الدِّینِ وَ الْأُمَّةِ لِیَسُوسَ عِبَادَهُ.» (مجلسی، بحارالانوار،۱۴۰۴ق، ج۱۷ص ۴).

منابع

  • اصفهانی، محمد حسین، حاشیه المكاسب، بی‌ نا، قم، ۱۴۱۸ق.
  • آملی، سید حیدر، تفسیر المحیط الأعظم و البحر الخضم، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی. ۱۴۲۲ ق،
  • بحرانی، ابن میثم، قواعد المرام فی علم الکلام، تحقیق سید احمد حسینی، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی،۱۴۳۶ق.
  • بحرانی، یوسف بن احمد بن ابراهیم، الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة، قم، جامعۀ مدرسین ، ۱۴۰۵ق.
  • جوادی آملی، عبدالله، ادب فنای مقربان، قم، اسراء،۱۳۸۲ش.
  • جوادی آملی، عبدالله، توحید در قرآن، قم، اسراء، ۱۳۸۳ش.
  • جوادی آملی، عبدالله، ولایت فقیه ولایت، فقاهت و عدالت، قم،اسراء، ۱۳۷۹ش.
  • حسن زاده آملی،حسن،ولایت تکوینی، چاپ اول، قم، قیام، ۱۳۷۱ش.
  • ربانی گلپایگانی، علی، امامت در بینش اسلامی، قم، مؤسسۀ بوستان کتاب، ۱۳۸۷ش.
  • رحمانی، محمد، بازشناسی احکام صادره از معصومین، پژوهشی در مسائل حکومت اسلامی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۲ش.
  • روحانی، هادی،نگاهی به مسئله ولایت، چاپ اول، شفق، ۱۳۶۶ش.
  • سبحانی، جعفر، مفاهیم القرآن، قم، مؤسسه سید الشهدا العلمیه،۱۴۰۷ق.
  • سبحانی، ولایت تشریعی و تکوینی از دیدگاه علم و فلسفه،قم، موسسه امام صادق،۱۳۸۲ش
  • سروش، عبدالکریم، بسط تجربه نبوی، تهران، موسسه فرهنگی صراط، ۱۳۸۵ش.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی،من لا یحضره الفقیه، قم، انتشارات جامعۀ مدرسین، بی تا.
  • شیرازی، سید محمد، الفقه، بیروت، دارالعلوم، ۱۴۰۷ق.
  • صادقی،هادی، درآمدی بر کلام جدید، قم: کتاب طه و نشر معارف، ۱۳۸۳ش،
  • صالح پور، قدرت‌‌‌‌‌‌ الله، خورشید امامت و ولایت، قم، سلمان آزاده،۱۳۸۴ش.
  • طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، نشر جامعه مدرسین، ۱۴۱۷.
  • عاملی، حسن(صاحب معالم)، منتقی الجمان فی الأحادیث الصحاح و الحسان، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۳۶۴ش.
  • علامه حلی، حسن بن مطهر،باب حادی عشر، شرح فاضل مقداد، قم، انتشارات مصطفوی، بی‌تا.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، اصول الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الإسلامیه، ۱۳۶۳ش.
  • مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، انوار الفقاهة، قم، مدرسة الإمام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۴۲۵ق.
  • همتی، همایون؛ ولایت تکوینی، چاپ اول، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳ش.


پیوند به بیرون

  • گونه های ولایت تشریعی امامان، هادی صادقی - محمد رکّعی، فصـلنامه امامت پژوهی، ش۹ ، بهار ۱۳۹۲. http://ahlebeitpedia.com/images/ahlebeit/thesis/Theological_and_Political_and_Social/08.pdf
  • [file:///C:/Users/foad/Desktop/%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88%20%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA%20%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%DB%8C%20%D8%A7%D8%A6%D9%85%D9%87(%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85).html. قلمرو ولایت تشریعی ائمه، علی زمانی قشلاقی ، فصلنامه علمی ـ پژوهشی اندیشه نوین دینی ،ش۳۳]

]