این مقاله در تاریخ ۱۵ اسفند ۱۳۹۵ به عنوان مقاله خوب شناخته شده است. برای توضیحات بیشتر کلیک کنید.

قرآن

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
قرآن
قرآن مربوط به قرن چهارم یا پنجم قمری.jpg
نسخه‌ای از قرآن، متعلق به قرن چهارم یا پنجم قمری
به خط کوفی(مسجد روستای نُگُل، از توابع سنندج)

مشخصات


عنوان: کتاب مقدس دین اسلام
نام‌های مشهور: قرآن، فرقان، الکتاب و مُصحَف
تعداد جزوها : ۳۰ جزء
تعداد سوره‌ها : ۱۱۴ سوره
تعداد آیه‌ها : ۶۲۳۶ آیه

قرآن، کتاب آسمانی دین اسلام. به باور مسلمانان، قرآن کلام خداوند است که به وسیله جبرئیل به پیامبر اسلام، وحی شده است. آنان محتوا و الفاظ آن را نازل‌شده از سوی خداوند می‌دانند؛ همچنین معتقدند قرآن معجزه و نشانه پیامبری حضرت محمد(ص) و آخرین کتاب آسمانی است. این کتاب بر معجزه‌بودن خود تأکید کرده و دلیل اعجازش را آن دانسته است که کسی نمی‌تواند مانندی برای آن بیاورد.

قرآن، نخستین بار در غار حراء، واقع در کوه ثور به پیامبر اسلام، وحی شد. دیدگاه مشهور این است که آیات آن، هم از طریق فرشته وحی و هم بدون واسطه و به صورت مستقیم، بر پیامبر نازل می‌شده است. به باور بیشتر مسلمانان، نزول قرآن به صورت تدریجی صورت گرفته است؛ اما برخی بر این باورند که علاوه بر نزول تدریجی آیات، آنچه قرار بوده است در یک سال بر پیامبر(ص) نازل شود، در شب قدر هم یک‌جا بر او نازل می‌شده است.

آیات قرآن در زمان پیامبر(ص) به صورت پراکنده بر روی پوست حیوانات، چوب درخت خرما، کاغذ و پارچه نوشته می‌‌شد. پس از وفات پیامبر، آیات و سوره‌های قرآن‌ توسط اصحاب جمع‌آوری شد؛ اما نسخه‌های بسیاری تدوین شد که در ترتیب سوره‌ها و قرائت، با هم متفاوت بودند. به دستور عثمان نسخه واحدی از قرآن تهیه شد و دیگر نسخه‌های موجود را از بین بردند. شیعیان به پیروی از امامان خود، این نسخه را درست و کامل می‌دانند.

قرآن، فرقان، الکتاب و مُصحَف از مشهورترین نام‌های قرآن است. قرآن ۱۱۴ سوره و نزدیک به ۶۰۰۰ آیه دارد و به ۳۰ جزء و ۱۲۰ حزب تقسیم شده است. در قرآن، از موضوعاتی چون توحید، معاد، غزوات پیامبر اسلام، داستان‌های انبیاء، اعمال شرعی دین اسلام، فضایل و رذایل اخلاقی و مبارزه با شرک و نفاق، سخن به میان آمده است.

تا قرن چهارم قمری، قرائت‌های گوناگونی از قرآن، میان مسلمانان، رواج داشته است. وجود نسخه‌های متفاوت از آن میان مسلمانان، ابتدایی‌بودن خط عربی، وجود لهجه‌های مختلف و اِعمال سلیقه قاریان، از عوامل اختلاف قرائت بوده است. در این قرن، هفت قرائت از میان قرائت‌ها برگزیده شد. قرائت شایع از قرآن در میان مسلمانان، قرائت عاصم با روایت حفص است.

نخستین ترجمه کامل قرآن به زبان فارسی، در قرن چهارم قمری و به زبان لاتین، در قرن ششم قمری(دوازدهم میلادی) نوشته شده است. این کتاب نخستین بار در سال ۹۵۰ق(۱۵۴۳م)، در ایتالیا به چاپ رسید. اولین چاپ آن توسط مسلمانان، در سال ۱۲۰۰ق، در سن پیترزبورگ روسیه صورت گرفت. ایران اولین کشور مسلمان بود که قرآن را در سال‌های ۱۲۴۳ق و ۱۲۴۸ق، چاپ کرد. قرآنی که امروز با نام عثمان طه‏ شناخته‌شده، بر پایه چاپ مصر، است.

قرآن منشأ پیدایش دانش‌های فراوانی میان مسلمانان شده است. تفسیر و علوم قرآنی چون تاریخ قرآن، علم لغات قرآن، علم اِعراب و بلاغت قرآن، قصص القرآن و اعجاز القرآن از این دانش‌ها است.

قرآن جایگاه ویژه‌ای در آیین‌ها و هنر مسلمانان داشته است. ختم قرآن، قرآن به سر گرفتن و قرائت قرآن در مراسم ازدواج، از آن جمله است. بیشترین نمود قرآن در هنر، در هنرهایی چون خوش‌نویسی، تذهیب، تجلید(جلدکردن)، ادبیات و معماری بوده است.

کلام خدا

به باور مسلمانان، قرآن کلام خداوند است که از طریق وحی بر پیامبر اسلام(ص) نازل شده است.[۱] آنها محتوا و الفاظ آن را نازل‌شده از سوی خداوند، می‌دانند.[۲] نخستین بار در غار حراء، واقع در کوه ثور به پیامبر اسلام، وحی شد.[۳]گفته‌اند: نخستین آیاتی که بر پیامبر نازل شد، آیات آغازین سوره علق و نخستین سوره‌ای که به صورت کامل نازل شد، سوره فاتحه است.[۴] به عقیده مسلمانان، پیامبر اسلام، آخرین پیامبر و قرآن آخرین کتاب آسمانی است.[۵]

چگونگی دریافت قرآن

قرآن نزول وحی بر پیامبران را در سه راه منحصر دانسته است: الهام، از پس پرده و از طریق فرشتگان.[۶] برخی با استناد به آیاتی چون «قُلْ مَن كَانَ عَدُوًّا لِّجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَىٰ قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّـهِ»[۷](بگو: «‌کسی که دشمن جبرئیل است [در واقع دشمن خداست‏] چرا که او، به فرمان خدا، قرآن را بر قلبت نازل کرده است)، گفته‌اند: نزول این کتاب، تنها از طریق جبرئیل صورت گرفته است؛[۸] اما دیدگاه مشهور این است که قرآن به شیوه‌های دیگر و از جمله به صورت مستقیم و بدون واسطه هم بر پیامبر نازل شده است.[۹]

نزول دفعی و تدریجی

بر طبق برخی از آیات قرآن، این کتاب در ماه رمضان و شب قدر نازل شده است.[۱۰] بر این اساس میان مسلمانان در زمینه اینکه قرآن یک‌جا نازل شده است یا به صورت تدریجی، اختلاف نظر وجود دارد.[۱۱] برخی گفته‌اند: قرآن هم به صورت دفعی نازل شده است و هم به صورت تدریجی؛[۱۲] گروهی بر این باورند که آنچه قرار بوده است در یک سال بر پیامبر(ص) نازل شود، در شب قدر هم یک‌جا بر او نازل می‌شده است؛[۱۳] باور کسانی نیز این است که قرآن تنها به صورت تدریجی نازل شده و آغاز نزول آن در ماه رمضان و شب قدر بوده است.[۱۴]

نام‌های مشهور

نام‌های فراوانی برای قرآن ذکر کرده‌اند. قرآن، فرقان، الکتاب و مُصحَف مشهورترینِ آنها است.[۱۵] نام مصحف را ابوبکر بر آن نهاده است؛ اما دیگر نام‌ها در خود قرآن ذکر شده است.[۱۶] قرآن مشهورترین نام این کتاب است. این واژه در لغت به معنای خواندنی است و همراه با الف و لام، پنجاه بار در قرآن به کار رفته است که در همهٔ آن کاربردها منظور کتاب قرآن است؛ همچنین بدون الف و لام، بیست بار در قرآن آمده است که در سیزده مورد، کتاب قرآن معنا می‌دهد.[۱۷]

تاریخ قرآن

کتابت و تدوین

قرآن خطی کتابت قرن 3ق.jpg
نوشتار اصلی: کتابت قرآن

پیامبر اسلام(ص) بر حفظ و قرائت درست و کتابت آیات قرآن تأکید بسیار داشته است. به جهت کمی افراد باسواد و کمبود امکانات نوشتاری در سال‌های آغازین بعثت، از ترس اینکه مبادا کلمه‌ای از یاد رود یا اشتباه ضبط شود، تلاش داشت تا آیات به صورت درست، حفظ و قرائت شوند.[۱۸] او زمانی که آیه‌ای نازل می‌شد، کاتبان وحی را فرا می‌خواند تا آن را بنویسند.[۱۹] آیات قرآن، به صورت پراکنده، بر پاره‌هایی از پوست حیوانات، چوب درخت خرما، پارچه و کاغذ نوشته می‌شد.[۲۰]

پیامبر خود بر کار کتابت وحی نظارت می‌کرد. او پس از تلاوت آیات برای کاتبان وحی، از آنان می‌خواست که آنچه را نوشته‌اند، بخوانند تا اشتباهات احتمالی در نوشتن، رفع شود.[۲۱] سیوطی نوشته است: در زمان پیامبر همهٔ قرآن نوشته شده بود، اما به صورت یک‌جا نبود و چینش سوره‌ها مشخص نشده بود.[۲۲]

تدوین قرآن به شکل کنونی، در زمان پیامبر(ص) روی نداده است. به نوشته کتاب التمهید، در دوره پیامبر، آیات و نام‌های سوره‌ها، با نظر او، مشخص شده بود؛ اما تدوین نهایی قرآن به صورت یک کتاب و چینش سوره‌ها، پس از وفات پیامبر و به صلاحدید صحابه، انجام شده است. [۲۳] بر طبق این کتاب، نخستین کسی که قرآن را تدوین کرد، امام علی(ع) بود. او سوره‌های قرآن را بر پایه تاریخ نزول آنها، جمع‌آوری کرد. [۲۴]

یکسان‌سازی قرآن‌ها

پس از وفات پیامبر، اصحاب بزرگ او، هر یک به جمع‌آوری قرآن، اقدام کردند. قرآن‌های بسیاری تدوین شد که در ترتیب سوره‌ها و قرائت، با هم متفاوت بودند.[۲۵] این مسئله موجب شد که هر گروه از آنان قرائت خود از قرآن را درست و قرائت دیگری را نادرست بدانند.[۲۶]

با پیشنهاد حذیفه به عثمان برای یکی‌کردن قرآن‌ها و موافقت اصحاب پیامبر، عثمان گروهی را مأمور این کار کرد.[۲۷] او افرادی را به سرزمین‌های مختلف اسلامی فرستاد و همه قرآن‌های موجود را جمع‌آوری کرد؛ سپس دستور داد آنها را از بین ببرند.[۲۸] بر طبق کتاب التمهید، قوی‌ترین احتمال درباره زمان یکی‌کردن قرآن‌ها، سال ۲۵ قمری، است.[۲۹]

موافقت امامان شیعه با قرآن کنونی

بر اساس روایات، امامان شیعه با یکسان‌سازی قرآن‌ها و همچنین با مُصحَفی که به دستور عثمان، تدوین شد، موافق بود‌ه‌اند. سیوطی از امام علی (ع) نقل کرده است که عثمان درباره یکی‌کردن قرآن‌ها با او مشورت کرده و او هم موافق این کار بوده است.[۳۰] همچنین نقل شده است که امام صادق(ع) شخصی را که در حضورش، برخلاف قرائت رسمی، قرآن می‌خواند، از این کار نهی کرده است.[۳۱] به گفته التمهید، شیعیان همگی قرآنی را که امروزه در دست است، درست و کامل می‌دانند.[۳۲]

قرائت‌های مختلف از قرآن

نوشتار‌های اصلی: قاریان هفت‌گانه و چهارده روایت

تا قرن چهارم هجری، قرائت‌های گوناگونی از قرآن میان مسلمانان رواج داشته است.[۳۳] مهم‌ترین عوامل اختلاف قرائت‌ها را وجود قرآن‌های متفاوت میان مسلمان‌ها، ابتدایی‌بودن خط عربی، نقطه‌ نداشتن حروف، خالی‌بودن حروف از حرکات، وجود لهجه‌های مختلف و اِعمال سلیقه قاریان قرآن(کسانی که قرآن را آموزش می‌دادند) دانسته‌اند.[۳۴]

در قرن چهارم قمری، ابن مجاهد، استاد قاریان بغداد، هفت قرائت را از میان همه قرائت‌ها برگزید. قاریان این قرائت‌ها به قُرّاء سبعه مشهورند. از آنجا که هر یک از این قرائت‌ها با دو روایت، نقل شده است، از این پس چهارده قرائت از قرآن مورد قبول مسلمانان قرار گرفت.[۳۵]

اهل سنت معتقدند قرآن، وجوه لفظی گوناگونی دارد و افراد می‌توانند بر طبق هر یک از آن وجوه که می‌خواهند، آن را قرائت کنند؛[۳۶] اما عالمان شیعه می‌گویند: قرآن تنها با یک قرائت نازل شده است و امامان شیعه صرفا به جهت آسان‌گیری، خواندن قرآن با قرائت‌های مختلف را اجازه داده‌اند.[۳۷]

قرائت شایع در میان مسلمانان، قرائت عاصم با روایت حفص است. گروهی از قرآن‌پژوهان معاصر شیعه، تنها این قرائت را صحیح و متواتر دانسته و گفته‌اند:‌ دیگر قرائت‌ها از پیامبر گرفته نشده و حاصل اِعمال سلیقه قاریان آنها بوده است.[۳۸]

تصویر نسخه‌ای از قرآن با ترجمه فارسی، مربوط به دوره تیموری

ترجمه قرآن

نوشتار اصلی: ترجمه قرآن

ترجمه قرآن پیشینه بسیار کهنی دارد و به صدر اسلام برمی‌گردد؛[۳۹] اما نخستین ترجمه کامل قرآن به زبان فارسی، در قرن چهارم قمری انجام شده است. [۴۰] گفته‌اند:‌ نخستین مترجم قرآن سلمان فارسی بوده است که بسم الله الرحمن الرحیم را «به نام یزدان بخشاینده» ترجمه کرد.[۴۱]

ترجمه قرآن به زبان‌های اروپایی، در آغاز توسط کشیشان و راهبان مسیحی انجام شد. آنها به منظور اشکال‌گرفتن به اسلام در مباحث کلامی، عبارت‌هایی از آن را ترجمه کردند.[۴۲] نخستین ترجمه کامل لاتین قرآن، در قرن ششم قمری(دوازدهم میلادی) نوشته شده است.[۴۳]

چاپ قرآن

قرآن نخستین بار در سال ۹۵۰ق(۱۵۴۳م)، در ایتالیا به چاپ رسید. این چاپ به دستور مقامات کلیسا از بین رفت. پس از آن در سال ۱۱۰۴ق(۱۶۹۲م)و سپس ۱۱۰۸ق(۱۶۹۶م)، دراروپا چاپ شد. اولین چاپ قرآن توسط مسلمان، در سال ۱۲۰۰ق، صورت گرفت. مولاعثمان این کار را در سن پیترزبورگ روسیه انجام داد. اولین کشور مسلمان که قرآن را چاپ کرد، ایران بود. ایران در سال‌های ۱۲۴۳ق و ۱۲۴۸ق، دو چاپ سنگی زیبا از آن تهیه کرد. در سال‌های بعد، دیگر کشورهای اسلامی چون ترکیه و مصر و عراق، چاپ‏‌های مختلفی از قرآن تهیه کردند.[۴۴]

قرآنِ چاپ مصر، در سال ۱۳۴۲ق، با نظارت اساتید دانشگاه الازهر و بر اساس روایت حفص از عاصم، تهیه شده بود و مورد پذیرش جهان اسلام قرار گرفت. قرآنی که امروز با نام عثمان طه‏ شناخته‌شده است، به خط این خوش‌نویس سوری و بر پایه چاپ مصر، است. این قرآن ‏در بیشتر کشورهای اسلامی چاپ می‌شود. ویژگی این چاپ، تنظیم آیات در صفحه‌ها و تقسیم منظم حزب‏‌ها و جزءهای سی‏‌گانه ‏قرآن است.[۴۵]

امروزه چاپ قرآن، با نظارت سازمان‌های مربوط به این کار انجام می‌شود و قوانین ویژه‌ای را دارد.[۴۶] در ایران، سازمان دارالقرآن الکریم، وظیفه تصحیح ونظارت بر چاپ قرآن را بر عهده دارد.[۴۷]

ساختار قرآن

قرآن ۱۱۴ سوره و نزدیک به شش هزار آیه دارد. درباره تعداد دقیق آیات آن، اختلاف نظر است. برخی از امام علی(ع) نقل کرده‌اند که قرآن ۶۲۳۶ آیه دارد.[۴۸] قرآن به سی جزء و ۱۲۰ حزب تقسیم شده است.[۴۹]

سوره

نوشتار اصلی: سوره

به بخش‌های مختلف قرآن‌‌ که محتوای منسجمی دارند، سوره می‌گویند.[۵۰] سوره‌های قرآن، به جز سوره توبه، با بسم الله الرحمن الرحیم آغاز می‌شود.[۵۱] سوره‌ها با توجه به زمان نزولشان، به دو دسته مکی و مدنی تقسیم می‌شوند: به سوره‌هایی که پیش از هجرت پیامبر اسلام (ص) به مدینه نازل شده‌اند، مکی می‌گویند؛ سوره‌هایی را که بعد از هجرت پیامبر(ص) به مدینه، نازل شده‌اند، مدنی می‌نامند.[۵۲]

تابلوی آیات قرآن حکاکی شده بر ۸۰ قطعه درّ نجف بر زمینه چوب

آیه

نوشتار اصلی: آیه

آیه به کلمات، عبارات و یا جملاتی از قرآن می گویند که سوره از آنها تشکیل می‌شود.[۵۳] هر سوره تعداد معینی آیه دارد.[۵۴] آیات قرآن به لحاظ حجم با هم متفاوت‌اند. آیه ۲۸۲ سوره بقره بلندترین آیه قرآن است. کوتاه‌ترین آیه قرآن را نیز آیاتی چون «مُدهامَّتان»(سوره الرحمن، آیه۶۴)، «والضُّحی»((سوره ضحی، آیه۱)، «والفَجر»(سوره فجر، آیه۱) و یا فواتح سوره‌ها دانسته‌اند.[۵۵]

آیات قرآن به لحاظ میزانِ وضوح معنا، به دو دسته محکم و متشابه تقسیم می‌شود. منظور از آیات محکم، آیاتی‌اند که معنای‌شان به اندازه‌ای روشن است که جای تردید در آنها نیست؛ به آیاتی‌ که درباره معنای آنها احتمالات مختلفی داده می‌شود، متشابه می‌گویند.[۵۶] این دسته‌بندی را خود قرآن ارائه کرده است.[۵۷]

تقسیم دیگری نیز برای آیات بیان شده است: به آیه‌ای از قرآن که حکم موجود در آیه دیگر را باطل می‌کند، آیه ناسخ و به آیه‌ای که حکمش باطل شده است، منسوخ می‌گویند.[۵۸]

حزب و جزء

نوشتار‌های اصلی: جزء و حزب

حزب و جزء دو گونه از تقسیمات قرآن است که مسلمانان ابداع کرده‌اند. حدس زده‌اند که مسلمانان این کار را به جهت برنامه‌ریزی برای تلاوت یا حفظ روزانه قرآن انجام داده باشند. این‌گونه تقسیمات جنبه فردی داشته و یکسان نبوده است؛[۵۹] گفته‌اند: در زمان پیامبر(ص)، قرآن به هفت حزب تقسیم شده بود و هر حزب چند سوره را در بر می‌گرفت؛ همچنین در دوره‌هایی، تقسیم‌بندی‌های دو‌جزئی تا ده‌جزئی برای قرآن مطرح بوده است. امروزه تقسیم قرآن به سی جزء و تقسیم هر جزء به چهار حزب، شایع است.[۶۰]

محتوای قرآن

در قرآن از موضوعات گوناگونی چون مسائل اعتقادی، اخلاق، احکام شرعی، داستان‌های گذشتگان، مبارزه با منافقان و مشرکان سخن به میان آمده است. برخی از مضامین مهم قرآن عبارت است از: توحید، معاد، رویدادهای صدر اسلام همچون غزوات پیامبر اسلام، قصص القرآن، احکام عبادی و حقوقی و جزایی دین اسلام، فضایل و رذایل اخلاقی و نهی از شرک و نفاق.[۶۱]

تحریف‌ناپذیری قرآن

نوشتار اصلی: تحریف قرآن

تحریف به معنایی که غالبا از آن بحث می‌شود، یعنی اضافه‌شدن کلمه یا کلماتی به قرآن یا حذف‌شدن کلمه یا کلماتی از آن. ابوالقاسم خوئی، نوشته است: مسلمانان اتفاق نظر دارند که تحریف به معنای نخست، در قرآن صورت نگرفته است؛ اما در زمینه حذف کلمه یا کلماتی از قرآن، اختلاف نظر وجود دارد.[۶۲] به گفته او، دیدگاه مشهور در میان عالمان شیعه، این است که تحریف به این معنا نیز در قرآن صورت نگرفته است.[۶۳]

تَحَدِّی و اعجاز قرآن

نوشتار‌های اصلی: تحدی و اعجاز قرآن

در آیاتی از قرآن، از مخالفان پیامبر اسلام(ص) خواسته شده است که اگر پیامبر را فرستاده خداوند نمی‌دانند، کتابی همچون قرآن یا ده سوره یا دست‌کم یک سوره مانند آن بیاورند.[۶۴] مسلمانان این مسئله را تحدّی نام نهاده‌اند. تحدی به معنای هماوردخواستن و به مبارزه‌طلبیدن است. این واژه نخستین بار در نوشته‌های کلامی سدۀ سوم، به معنای هماوردخواستن قرآن، به کار رفته است.[۶۵] به باور مسلمانان کسی، نمی‌تواند کتابی مانند قرآن بیاورد و این نشانه معجزه‌بودن قرآن و پیامبری حضرت محمد است. خود قرآن هم بر الهی‌بودن آن، تأکید کرده و آوردن مانندی برای آن را ناممکن دانسته است.[۶۶] اعجاز القرآن، یکی از علوم قرآنی است که دلایل معجزه‌بودن قرآن را بررسی می‌کند.[۶۷]

علوم مرتبط با قرآن

قرآن منشأ پیدایش دانش‌های فراوانی میان مسلمانان شده است. تفسیر و علوم قرآنی از آن جمله است.

تفسیر

نوشتار اصلی: تفسیر

تفسیر دانش شرح و تبیین آیات قرآن است.[۶۸] تفسیر قرآن از زمان پیامبر و توسط خود او آغاز شده است.[۶۹] امام علی(ع)، ابن عباس، عبدالله بن مسعود واُبیّ بن کعب نخستین مفسران قرآن پس از پیامبر(ص) بوده‌اند.[۷۰] قرآن با روش‌های مختلفی تفسیر شده است. برخی از روش‌های تفسیر قرآن عبارت است از: تفسیر موضوعی، تفسیر ترتیبی، تفسیر قرآن به قرآن، تفسیر روایی، تفسیر علمی، تفسیر فقهی، تفسیر فلسفی و تفسیر عرفانی.[۷۱]

علوم قرآنی

نوشتار اصلی: علوم قرآنی

مجموعهٔ دانش‌هایی را که درباره قرآن بحث می‌کنند، علوم قرآنی می‌نامند. تاریخ قرآن، آیات الأحکام، علم لغات قرآن، علم اِعراب و بلاغت قرآن، اسباب النزول، قصص القرآن، اعجاز القرآن، علم قرائات، علم مکی و مدنی، علم محکم و متشابه و علم ناسخ و منسوخ از مباحث علوم قرآنی است.[۷۲] برخی از منابع مهم علوم قرآنی عبارت است از:

آیین‌ها

قرآن در زندگی اجتماعی مسلمانان حضور پررنگی دارد. جلسات ختم قرآن عمومی در مساجد، حرم‌های امامان و امامزادگان و مجالس خانگی برگزار می‌شود.[۷۴] قرآن به سر گرفتن از آیین‌هایی است که شیعیان در شب‌های قدر انجام می‌دهند. در این آیین ضمن قراردادن قرآن بر روی سر، خداوند را به حق خود او و قرآن و معصومان قسم می‌دهند تا گناهانشان را بیامرزد.[۷۵]

در بسیاری از مجالس رسمی مسلمانان، مانند سخنرانی‌ها و آیین‌های اجتماعی از جمله ازدواج، آیاتی از قرآن قرائت می‌شود. [۷۶] یکی از آیین‌های رایج در ایران، ورود به منزل جدید با قرآن است. ایرانیان در اسباب‌کشی، ابتدا با قرآن وارد منزل جدید می‌شوند و سپس دیگر وسایل منزل را وارد می‌کنند.[۷۷]

قرآن با آیین‌های نوروزی ایرانیان، پیوند محکمی دارد. در ایران، بر سر سفره هفت‌سین، قرآن می‌گذارند و هنگام تحویل سال نو، آیاتی از آن را تلاوت می‌کنند. همچنین در برخی از خانواده‌ها بزرگ‌ترها، از طریق قرآن عیدی می‌دهند. آنها مقداری پول در قرآن قرار می‌دهند و بچه‌ها با بازکردن آن، عیدی خود را برمی‌دارند.[۷۸]

قرآن در هنر

قرآن بازتاب فراوانی در هنر مسلمانان داشته است. بیشترین نمود آن در هنرهایی چون خوش‌نویسی، تذهیب، تجلید(جلدکردن)، ادبیات و معماری قابل مشاهده است. از آنجا که حفظ و انتشار قرآن، به وسیله نسخه‌نویسی صورت می‌گرفت، هنر خوش‌نویسی در میان مسلمانان بسیار، پیشرفت کرد[۷۹] و به تدریج قرآن با خط‌های گونانی چون نَسخ، کوفی، ثلث، شکسته و نستعلیق نوشته شد.[۸۰] آیات قرآن در ادبیات فارسی و عربی هم بسیار کاربرد داشته است. هم در نثر و هم در شعر فارسی و عربی، عبارات و مضامین قرآنی فراوانی به کار رفته است.[۸۱]

هنر معماری اسلامی بیش از هر چیزی، تحت تأثیر آیات قرآن بوده است. در بیشتر بناهای تاریخی مسلمانان، از جمله مساجد‌ و کاخ‌ها عبارت‌های قرآنی دیده می‌شود؛ همچنین برخی از مضامین قرآن چون اوصاف قرآن از بهشت و جهنم، در معماری بناها به کار رفته است.[۸۲] عبارت‌های قرآنی موجود در قبة الصخره واقع‌شده در بیت المقدس را از جالب‌ترین، کابردهای آیات قرآن در بناها دانسته‌اند. در کتیبه‌های این بنا که در سال ۷۱ق/۶۹۱م، ساخته شده است، عقاید اصلی دین اسلام و بخش‌هایی از آیات سوره‌های نساء، آل عمران و مریم دیده می‌شود.[۸۳]

دیدگاه مستشرقان

دانشمندان غیرمسلمان، پژوهش‌های فراوانی درباره ادبیات، محتوا و وحیانی‌بودن قرآن انجام داده‌‌اند. برخی از مستشرقان، قرآن را کلام پیامبر اسلام دانسته‌ و گفته‌اند: محتوای آن از منابع یهودی و مسیحی و اشعار دوره جاهلیت، اقتباس شده است؛ برخی نیز هر چند به صراحت، قرآن را وحیانی ندانسته‌اند، آن را برتر از کلام انسانی شمرده‌اند.[۸۴]

ریجارد بل، گفته است:‌ سبک ادبیات قرآن که در آن سجع و تکرار و تشبیه فراوان به کار رفته است، از متون یهودی و مسیحی و آیین حُنَفاء تأثیر گرفته است؛ در مقابل، نولدکه، سوره‌های قرآن به ویژه‌های سوره‌های مکی آن را به لحاظ ادبی، اعجازگونه دانسته و آیات قرآن را به نغمه فرشتگان تشبیه کرده است که جان مؤمنان را به وجد می‌آورد. موریس بوکای مستشرق فرانسوی، اعجاز علمی قرآن را مد نظر قرار داده و نوشته است: برخی از آیات قرآن با اکتشافات علمی جدید، کاملا مطابقت دارد. وی نتیجه گرفته است که قرآن دارای منشأ الهی است.[۸۵]

نگارخانه

پانویس

  1. مصباح یزدی، قرآن‌شناسی، ۱۳۸۹، ج۱، ص۱۱۵-۱۲۲.
  2. میرمحمدی زرندی، تاریخ و علوم قرآن، ۱۳۶۳ش، ص۴۴؛ مصباح یزدی، قرآن‌شناسی، ۱۳۸۹، ج۱، ص۱۲۳.
  3. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۱۲۴-۱۲۷.
  4. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۱۲۷.
  5. مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۳، ۱۵۳.
  6. سوره شورا، آیه۵۱.
  7. سوره بقره، آیه ۹۷.
  8. میرمحمدی زرندی، تاریخ و علوم قرآن، ۱۳۶۳ش، ص۷.
  9. یوسفی غروی، علوم قرآنی، ۱۳۹۳ش، ص۴۶؛ معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۵۵و۵۶.
  10. سوره بقره، آیه ۱۸۵؛ سوره قدر، آیه ۱.
  11. اسکندرلو، علوم قرآنی، ۱۳۷۹ش، ص۴۱.
  12. مصباح یزدی، قرآن‌شناسی، ۱۳۸۹، ج۱، ص۱۳۹؛ اسکندرلو، علوم قرآنی، ۱۳۷۹ش، ص۴۱.
  13. اسکندرلو، علوم قرآنی، ۱۳۷۹ش، ص۴۲.
  14. اسکندرلو، علوم قرآنی، ۱۳۷۹ش، ص۴۲و۴۹.
  15. یوسفی غروی، علوم قرآنی، ۱۳۹۳ش، ص۲۸.
  16. یوسفی غروی، علوم قرآنی، ۱۳۹۳ش، ص۲۸.
  17. مصباح یزدی، قرآن‌شناسی، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۴۳.
  18. رامیار، تاریخ قرآن، ۱۳۶۹ش، ص۲۲۱و۲۲۲.
  19. رامیار، تاریخ قرآن، ۱۳۶۹ش، ص۲۵۷.
  20. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۸۰و۲۸۱.
  21. رامیار، تاریخ قرآن، ۱۳۶۹ش، ص۲۶۰.
  22. سیوطی، الإتقان، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۲۰۲؛ سیوطی، ترجمه الأتقان، ج۱، ص۲۰۱.
  23. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۷۲-۲۸۲.
  24. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۸۱.
  25. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۳۴.
  26. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۳۴-۳۳۷.
  27. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۳۸و۳۳۹.
  28. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۴۶.
  29. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۴۳-۳۴۶.
  30. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۴۱.
  31. حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۸۲۱.
  32. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۴۲.
  33. ناصحیان، علوم قرآنی در مکتب اهل بیت، ۱۳۸۹ش، ص۱۹۵.
  34. معرفت، التمهید، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۱۰، ۱۲، ۱۶، ۲۵.
  35. ناصحیان، علوم قرآنی در مکتب اهل بیت، ۱۳۸۹ش، ص۱۹۵-۱۹۷.
  36. ناصحیان، علوم قرآنی در مکتب اهل بیت، ۱۳۸۹ش، ص۱۹۸.
  37. ناصحیان، علوم قرآنی در مکتب اهل بیت، ۱۳۸۹ش، ص۱۹۹.
  38. ناصحیان، علوم قرآنی در مکتب اهل بیت، ۱۳۸۹ش، ص۱۹۹، ۲۰۰.
  39. رامیار، تاریخ قرآن،۱۳۶۹ش، ص۶۵۳.
  40. آذرنوش، «ترجمه قرآن به فارسی»، ص۷۹.
  41. رامیار، تاریخ قرآن، ۱۳۶۹ش، ص۶۵۳.
  42. رحمتی، «ترجمه قرآن به زبان‌های دیگر»، ۱۳۸۲ش، ص۸۴.
  43. رحمتی، «ترجمه قرآن به زبان‌های دیگر»، ۱۳۸۲ش، ص۸۴.
  44. معرفت، پیشینه چاپ قرآن کریم، سایت دانشنامه موضوعی قرآن.
  45. معرفت، «پیشینه چاپ قرآن کریم»، سایت دانشنامه موضوعی قرآن.
  46. «نظارت بر چاپ و‌ نشر قرآن کريم»، سایت تلاوت.
  47. «تاريخچه و وظايف و اهداف»، سایت تلاوت.
  48. یوسفی غروی، علوم قرآنی، ۱۳۹۳ش، ص۳۲.
  49. مستفید، «جزء»، ص۲۲۹، ۲۳۰.
  50. جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۴۱۱.
  51. جمعی از محققان، «آیه بسمله»، ص۱۲۰.
  52. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۱۳۰.
  53. مجتهد شبستری، آیه، ۱۳۷۰ش، ص۲۷۶.
  54. مجتهد شبستری، «آیه»، ص۲۷۶.
  55. مجتهد شبستری، «آیه»، ص۲۷۶.
  56. طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۱؛مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۴۳۳.
  57. سوره آل عمران، آیه ۷.
  58. معرفت، التمهید، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۲۹۴.
  59. مستفید، «جزء»، ص۲۲۸، ۲۲۹.
  60. مستفید، «جزء»، ص۲۲۹، ۲۳۰.
  61. خرمشاهی، «قرآن مجید»، ص۱۶۳۱، ۱۶۳۲.
  62. خوئی، البیان فی تفسیر القرآن، ۱۴۳۰ق، ص۲۰۰.
  63. خوئی، البیان فی تفسیر القرآن، ۱۴۳۰ق، ص۲۰۱.
  64. سوره اسراء، آیه ۸۸؛ سوره هود، آیه ۱۳؛ سوره یونس، آیه ۳۸.
  65. معموری، تحدی، ۱۳۸۵ش، ص۵۹۹.
  66. سوره طور، آیه ۳۴.
  67. معرفت، اعجاز القرآن، ۱۳۷۹ش، ج۹، ص۳۶۳.
  68. عباسی، تفسیر، ۱۳۸۲ش، ج۷، ص۶۱۹.
  69. معرفت، التفسیر والمفسرون، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۱۷۴.
  70. معرفت، التفسیر والمفسرون، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۲۱۰و۲۱۱.
  71. معرفت، التفسیر والمفسرون، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۱۴تا۲۰، ۲۲، ۲۵، ۳۵۴، ۴۴۳، ۵۲۶.
  72. اسکندرلو، علوم قرآن، ۱۳۷۹ش، ص۱۲.
  73. هاشم‌زاده، «کتابشناسی علوم قرآن»، ص۳۹۵، ۳۹۶، ۳۹۷، ۴۰۱، ۴۰۸؛ معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۱۱-۱۹.
  74. «آداب ختم قرآن در ماه رمضان»، گلستان قرآن، ص۳۶.
  75. «مراسم قرآن به سر گرفتن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  76. موسوی آملی، قرآن در رسوم ايرانی، ۱۳۸۴، ص۴۷.
  77. «آداب رفتن به خانه جدید»، سایت مرکز ملی پاسخگوی به سؤالات شرعی.
  78. موسوی آملی، «قرآن در رسوم ايرانی»، ص۴۷.
  79. محمودزاده، «هنر خط و تذهیب قرآنی»، ص۳.
  80. برای نمونه نک: جباری راد، «نورنگاران معاصر»، ص۶۶.
  81. برای نمونه نک: راستگو، «تجلی قرآن در ادب فا رسی»، ص۵۶؛ جعفری، «تأثير قرآن در شعر فارسی»، ص۵۴؛ ترابی، «تأثير قرآن در شعر و ادب فارسی»، ص۵۲.
  82. گرابار، «هنر، معماری و قرآن»، ص۶۹.
  83. گرابار، «هنر، معماری و قرآن»، ص۷۱و۷۲.
  84. کریمی، «مستشرقان و قرآن»، ص۳۵.
  85. کریمی، «مستشرقان و قرآن»، ص۳۵.

منابع

  • «آداب ختم قرآن در ماه رمضان»، گلستان قرآن، ش۹۱، ۱۳۸۰ش.
  • «آداب رفتن به خانه جدید»، در سایت: مرکز ملی پاسخگوی به سؤالات شرعی(۲۰ تیر ۱۳۹۵)، تاریخ دسترسی(۲۴ بهمن ۱۳۹۵).
  • آذرنوش، آذرتاش، «ترجمه قرآن به فارسی»، دانشنامه جهان اسلام، ج۷، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
  • اسکندرلو، محمدجواد، «علوم قرآنی»، قم، سازمان حوزه‌ها و مدارس علمیه خارج از کشور، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
  • «تاريخچه و وظايف و اهداف»، سایت تلاوت، تاریخ دسترسی(۱۰ بهمن ۱۳۹۵ش).
  • بلاغی، صدرالدین، قصص قرآن، تهران، امیرکبیر، چاپ هفدهم، ۱۳۸۰ش.
  • ترابی سفیدآبی، « تأثير قرآن در شعر و ادب فارسی»، دوماهنامه بشارت، ش۴۵، ۱۳۸۳ش.
  • جباری راد، حمید، «نورنگاران معاصر»، دوماهنامه بشارت، ش۵۸، ۱۳۸۶ش.
  • جعفری، عالیه، «تأثير قرآن در شعر فارسی»، دوماهنامه بشارت، ش۶۷، ۱۳۸۷ش.
  • جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، قم، اسراء، چاپ ششم، ۱۳۸۹ش.
  • جمعی از محققان، «آیه بسمله»، فرهنگ‌نامه علوم قرآنی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۴ش.
  • حر عاملی، محمدبن حسن، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، تحقیق عبدالرحیم ربانی شیرازی، بیروت، دار احیاء التراث، چاپ ششم، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۱م.
  • خرمشاهی، بهاءالدین، «قرآن مجید»، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ج۲، تهران، دوستان-ناهید، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
  • خوئی، ابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة احیاء آثار الإمام الخوئی، چاپ چهارم، ۱۴۳۰ق.
  • رحمتی، محمدکاظم، «ترجمه قرآن به زبان‌های دیگر»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، ج۷، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
  • رامیار، محمود، تاریخ قرآن، تهران، امیرکبیر، چاپ سوم، ۱۳۶۹ش.
  • راستگو، سدمحمد، «تجلی قرآن در ادب فارسی»، دوماهنامه بشارت، ش۳۰، ۱۳۸۱.
  • سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن، الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، الرضی-بیدار-عزیزی، چاپ دوم، ۱۳۶۳ش.
  • سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن، الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، ترجمه سیدمهدی حائری قزوینی، تهران، امیرکبیر، چاپ اول، ۱۳۶۳ش.
  • طارمی، حسن، «تأویل»، دانشنامه جهان اسلام، ج۶، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۸۸ش.
  • عباسی، مهرداد، «تفسیر»دانشنامه جهان اسلام، ج۷، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
  • کریمی، محمود، «مستشرقان و قرآن»، گلستان قرآن، ش۲۲، ۱۳۷۹ش.
  • گاربار، الگ، «هنر، معماری و قرآن»، ترجمه حسن هفتادر، اسلام‌پژوهی، ش۱، ۱۳۸۴ش.
  • مجتهد شبستری، محمد، «آیه»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۲، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۷۰ش.
  • محمود زاده، مهرداد، «هنر خط و تذهیب قرآنی»، کتاب ماه هنر، ش۳، ۱۳۷۷ش.
  • «مراسم قرآن به سر گرفتن»، در پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه(۷ اردیبهشت ۱۳۹۲)، تاریخ دسترسی(۱۴ اسفند ۱۳۹۵).
  • مستفید، حمیدرضا، «جزء»، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۰، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، قرآن‌شناسی، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ سوم، ۱۳۸۹ش.
  • مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، چاپ پانزدهم، ۱۳۸۹ش،
  • معارف، مجید، «گزارشی از آموزش قرآن در سیره رسول خدا (ص)»، پژوهش دینی، ش۳. ۱۳۸۰ش.
  • معرفت، محمدهادی، «پیشینه چاپ قرآن کریم»، در سایت دانشنامه موضوعی قرآن، تاریخ دسترسی(۱۳ اسفند ۱۳۹۵).
  • معرفت، محمدهادی، التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
  • معرفت، محمدهادی، التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
  • معرفت، محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
  • معموری، علی، «تحدی»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱۴، تهران، مرکز دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
  • موسوی آملی، «قرآن در رسوم ايرانی»، دوماهنامه بشارت، ش۵۱، ۱۳۸۴ش.
  • میرمحمدی زرندی، سیدابوالفضل، تاریخ و علوم قرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۶۳ش.
  • ناصحیان، علی‌اصغر، علوم قرآنی در مکتب اهل بیت، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.
  • «نظارت بر چاپ و‌ نشر قرآن کريم»، سایت تلاوت، تاریخ دسترسی(۱۰ بهمن ۱۳۹۵ش).
  • هاشم‌زاده، محمدعلی، «کتاب‌شناسی علوم قرآن»، پژوهش‌های قرآنی، ش۱۳و۱۴، ۱۳۷۷ش.
  • یوسفی غروی، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۳ش.