قرآن

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
قرآن
قرآن مربوط به قرن چهارم یا پنجم قمری.jpg
نسخه‌ای از قرآن، متعلق به قرن چهارم یا پنجم قمری به
خط کوفی(مسجد روستای نُگُل، از توابع سنندج)

مشخصات


عنوان: کتاب مقدس دین اسلام
نام‌های مشهور: قرآن، فرقان، الکتاب و مُصحَف
تعداد جزوها : ۳۰ جزء
تعداد سوره‌ها : ۱۱۴ سوره
تعداد آیه‌ها : ۶۲۳۶ آیه

قرآن، کتاب مقدس دین اسلام. به باور مسلمانان، قرآن کلام خداوند است که از طریق وحی بر پیامبر اسلام(ص) نازل شده است. آنها محتوا و الفاظ آن را نازل‌شده از سوی خداوند می‌دانند. این کتاب به وسیله جبرئیل به پیامبر وحی می‌شده است. آیات قرآن در زمان پیامبر(ص) به صورت پراکنده بر روی پوست حیوانات، چوب درخت خرما، کاغذ و پارچه نوشته می‌‌شد. پس از پیامبر(ص)، صحابه آن را به صورت یک‌جا جمع‌آوری کردند.

نام‌های فراوانی برای قرآن ذکر کرده‌اند. قرآن، فرقان، الکتاب و مُصحَف مشهورترینِ آنها است. قرآن ۱۱۴ سوره و نزدیک به شش هزار آیه دارد و به سی جزء و ۱۲۰ حزب تقسیم شده است.

تا قرن چهارم قمری، قرائت‌های گوناگونی از قرآن، میان مسلمانان، رواج داشته است. وجود قرآن‌های متفاوت میان مسلمان‌ها، وجود لهجه‌های مختلف، ابتدایی‌بودن خط عربی و اِعمال سلیقه قاریان قرآن، از عوامل اختلاف قرائت بوده است. در این قرن، هفت قرائت از میان همه قرائت‌ها برگزیده شد. قرائت شایع از قرآن در میان مسلمانان، قرائت عاصم با روایت حفص است.

ترجمه قرآن پیشینه بسیار کهنی دارد و به صدر اسلام برمی‌گردد. گفته‌اند: نخستین مترجم آن سلمان فارسی بوده است که بسم الله الرحمن الرحیم را «به نام یزدان بخشاینده» ترجمه کرد. نخستین ترجمه کامل قرآن به زبان فارسی، در قرن چهارم قمری و به زبان لاتین، در قرن ششم قمری(دوازدهم میلادی) نوشته شده است.

قرآن منشأ پیدایش دانش‌های فراوانی میان مسلمانان شده است. تفسیر، تاریخ قرآن، علم لغات قرآن، علم اِعراب و بلاغت قرآن، قصص القرآن و اعجاز القرآن از این دانش ها است.

ختم قرآن از سنت‌های معمول میان مسلمان است که از زمان پیامبر اسلام(ص) رواج داشته است. این کار به دو صورت فردی و دسته‌جمعی انجام می‌شود. یکی از آیین‌های شیعیان در شب‌های قدر، آیین قرآن به سر گرفتن است. در این آیین ضمن قرار دادن قرآن بر روی سر، خداوند را به حق خود او و قرآن و معصومان قسم می‌دهند تا گناهانشان را بیامرزد.

کلام خدا

به باور مسلمانان، قرآن کلام خداوند است که از طریق وحی بر پیامبر اسلام(ص) نازل شده است.[۱] آنها محتوا و الفاظ آن را نازل‌شده از سوی خداوند، می‌دانند.[۲]

چگونگی دریافت قرآن

قرآن نزول وحی بر پیامبران را در سه راه منحصر دانسته است: الهام، از پس پرده و از طریق فرشتگان.[۳] برخی با استناد به آیاتی چون «قُلْ مَن كَانَ عَدُوًّا لِّجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَىٰ قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّـهِ»[۴](بگو: «‌کسی که دشمن جبرئیل است [در واقع دشمن خداست‏] چرا که او، به فرمان خدا، قرآن را بر قلبت نازل کرده است)، گفته‌اند: نزول این کتاب، تنها از طریق جبرئیل صورت گرفته است؛[۵] اما دیدگاه مشهور این است که قرآن به شیوه‌های دیگر و از جمله به صورت مستقیم و بدون واسطه هم بر پیامبر نازل شده است.[۶]

نزول دفعی و تدریجی

برخی از آیات قرآن، نزول آن را در ماه رمضان و شب قدر بیان کرده‌اند.[۷] بر این اساس میان مسلمانان در زمینه اینکه قرآن یک‌جا نازل شده است یا به صورت تدریجی، اختلاف نظر وجود دارد.[۸] برخی گفته‌اند: قرآن هم به صورت دفعی نازل شده است و هم به صورت تدریجی؛[۹] گروهی بر این باورند که آنچه قرار بوده است در یک سال بر پیامبر(ص) نازل شود، در شب قدر یک‌جا بر او نازل می‌شده است؛[۱۰] باور کسانی نیز این است که قرآن تنها به صورت تدریجی نازل شده و آغاز نزول آن در ماه رمضان و شب قدر بوده است.[۱۱]

نام‌های مشهور

نام‌های فراوانی برای قرآن ذکر کرده‌اند. قرآن، فرقان، الکتاب و مُصحَف مشهورترینِ آنها است.[۱۲] نام مصحف را ابوبکر بر آن نهاده است؛ اما دیگر نام‌ها در خود قرآن ذکر شده است.[۱۳] قرآن مشهورترین نام این کتاب است. مسلمانان معتقدند خداوند این نام را بر آن نهاده است.[۱۴] قرآن در لغت به معنای خواندنی است. این واژه همراه با الف و لام، پنجاه بار در قرآن به کار رفته است که در همهٔ آن کاربردها منظور کتاب قرآن است. همچنین بدون الف و لام، بیست بار در قرآن آمده است که در سیزده مورد، کتاب قرآن معنا می‌دهد.[۱۵]

تاریخ قرآن

کتابت و تدوین

قرآن خطی کتابت قرن 3ق.jpg
نوشتار اصلی: کتابت قرآن

پیامبر اسلام(ص) بر حفظ و قرائت درست و کتابت آیات قرآن تأکید بسیار داشته است. به جهت کمی افراد باسواد و کمبود امکانات نوشتاری در سال‌های آغازین بعثت، او از ترس اینکه مبادا کلمه‌ای از یاد رود یا اشتباه ضبط شود، تلاش داشت تا آیات به صورت درست، حفظ و قرائت شوند.[۱۶] افزون بر این، زمانی که آیه‌ای نازل می‌شد، کاتبان وحی را فرا می‌خواند تا آن را بنویسند.[۱۷] آیات قرآن، بر روی پاره‌هایی از پوست حیوانات، چوب درخت خرما، پارچه و کاغذ نوشته می‌شد.[۱۸]

پیامبر خود بر کار کتابت وحی نظارت می‌کرد. او پس از تلاوت آیات برای کاتبان وحی، از آنان می‌خواست که آنچه را نوشته‌اند، بخوانند تا اشتباهات احتمالی در نوشتن، رفع شود.[۱۹] سیوطی نوشته است: در زمان پیامبر همهٔ قرآن نوشته شده بود، اما به صورت یک‌جا نبود و چینش سوره‌ها مشخص نشده بود.[۲۰]

تدوین قرآن به شکل کنونی، در زمان پیامبر(ص) روی نداده است. به نوشته کتاب التمهید، در دوره پیامبر، آیات و نام‌های سوره‌ها، با نظر او، مشخص شده بود؛ اما تدوین نهایی قرآن به صورت یک کتاب و چینش سوره‌ها، پس از وفات پیامبر و به صلاحدید صحابه، انجام شده است. [۲۱] بر طبق این کتاب، نخستین کسی که قرآن را تدوین کرد، امام علی(ع) بود. او سوره‌های قرآن را بر پایه تاریخ نزول آنها، جمع‌آوری کرد. [۲۲]

یکسان‌سازی قرآن‌ها

پس از وفات پیامبر، اصحاب بزرگ پیامبر، هر یک به جمع‌آوری قرآن، اقدام کردند. قرآن‌های بسیاری تدوین شد که در ترتیب سوره‌ها و قرائت، با هم متفاوت بودند.[۲۳] این مسئله موجب شد که هر گروه از آنان قرائت خود از قرآن را درست و قرائت دیگری را نادرست بدانند.[۲۴]

با پیشنهاد حذیفة بن یمان به عثمان بن عفان برای یکی‌کردن قرآن‌ها و موافقت اصحاب پیامبر، عثمان گروهی را مأمور این کار کرد.[۲۵] او افرادی را به سرزمین‌های مختلف اسلامی فرستاد و همه قرآن‌های موجود را جمع‌آوری کرد؛ سپس دستور داد آنها را از بین ببرند.[۲۶] بر طبق کتاب التمهید، قوی‌ترین احتمال درباره زمان یکی‌کردن قرآن‌ها، سال ۲۵ قمری، است.[۲۷]

موافقت امامان شیعه با قرآن کنونی

بر اساس روایات، امامان شیعه با یکسان‌سازی قرآن‌ها و همچنین با مُصحَفی که به دستور عثمان، تدوین شد، موافق بود‌ه‌اند. الإتقان از امام علی (ع) نقل کرده است که عثمان درباره یکی‌کردن قرآن‌ها با او مشورت کرده و او هم موافق این کار بوده است.[۲۸] همچنین نقل شده است که امام صادق(ع) شخصی را که در حضورش، برخلاف قرائت رسمی، قرآن می‌خواند، از این کار نهی کرده است.[۲۹]

به گفته التمهید، شیعیان همگی بر این باورند که قرآنی که امروزه در دست است، درست و کامل است.[۳۰]

قرائت‌های مختلف از قرآن

نوشتار اصلی: قاریان هفت گانه

تا قرن چهارم هجری، قرائت‌های گوناگونی از قرآن میان مسلمانان رواج داشته است.[۳۱] مهم‌ترین علت‌های اختلاف قرائت‌ها را وجود قرآن‌های متفاوت میان مسلمان‌ها، ابتدایی‌بودن خط عربی، نقطه‌ نداشتن حروف، خالی‌بودن حروف از حرکات، وجود لهجه‌های مختلف و اِعمال سلیقه قاریان قرآن(کسانی که قرآن را آموزش می‌دادند) دانسته‌اند.[۳۲]

در قرن چهارم قمری، ابن مجاهد، استاد قاریان بغداد، هفت قرائت را از میان همه قرائت‌ها برگزید. قاریان این قرائت‌ها به قُرّاء سبعه مشهورند. از آنجا که هر یک از این قرائت‌ها با دو روایت، نقل شده است، از این پس چهارده قرائت از قرآن مورد قبول مسلمانان قرار گرفت.[۳۳]

اهل سنت معتقدند قرآن، وجوه لفظی گوناگونی دارد و افراد می‌توانند بر طبق هر یک از آن وجوه که می‌خواهند، آن را قرائت کنند؛[۳۴] اما عالمان شیعه می‌گویند: قرآن تنها با یک قرائت نازل شده است و امامان شیعه صرفا به جهت آسان‌گیری، خواندن قرآن با قرائت‌های مختلف را اجازه داده‌اند.[۳۵]

قرائت شایع در میان مسلمانان، قرائت عاصم با روایت حفص است. گروهی از قرآن‌پژوهان معاصر شیعه، تنها این قرائت را صحیح و متواتر دانسته و گفته‌اند:‌ دیگر قرائت‌ها از پیامبر گرفته نشده و حاصل اِعمال سلیقه قاریان آنها بوده است.[۳۶]

تصویر نسخه‌ای از قرآن با ترجمه فارسی، مربوط به دوره تیموری

ترجمه قرآن

نوشتار اصلی: ترجمه قرآن

ترجمه قرآن پیشینه بسیار کهنی دارد و به صدر اسلام برمی‌گردد.[۳۷] گفته‌اند: نخستین مترجم آن سلمان فارسی بوده است که بسم الله الرحمن الرحیم را «به نام یزدان بخشاینده» ترجمه کرد.[۳۸] نخستین ترجمه کامل قرآن به زبان فارسی، در قرن چهارم قمری انجام شده است. [۳۹]

ترجمه قرآن به زبان‌های اروپایی، در آغاز توسط کشیشان و راهبان مسیحی انجام شد. آنها به منظور اشکال‌گرفتن به اسلام در مباحث کلامی، عبارت‌هایی از آن را ترجمه کردند.[۴۰] نخستین ترجمه کامل لاتین قرآن، در قرن ششم قمری(دوازدهم میلادی) نوشته شده است.[۴۱]

چاپ قرآن

قرآن نخستین بار در سال ۹۵۰ق(۱۵۴۳م)، در ایتالیا به چاپ رسید. این چاپ به دستور مقامات کلیسا از بین رفت. پس از آن در سال ۱۱۰۴ق(۱۶۹۲م)و سپس ۱۱۰۸ق(۱۶۹۶م)، دراروپا چاپ شد. اولین چاپ قرآن توسط مسلمان، در سال ۱۲۰۰ق، صورت گرفت. مولاعثمان این کار را در سن پیترزبورگ روسیه انجام داد.

اولین کشور مسلمان که قرآن را چاپ کرد، ایران بود. ایران در سال‌های ۱۲۴۳ق و ۱۲۴۸ق، دو چاپ سنگی زیبا از آن تهیه کرد. در سال‌های بعد، دیگر کشورهای اسلامی چون ترکیه و مصر و عراق، چاپ‏‌های مختلفی از قرآن تهیه کردند. قرآنِ چاپ مصر، در سال ۱۳۴۲ق، با نظارت اساتید دانشگاه الازهر و بر اساس روایت حفص از عاصم، تهیه شده بود و مورد پذیرش جهان اسلام قرار گرفت.

قرآنی که امروز با نام عثمان طه‏ شناخته‌شده است، به خط این خوش‌نویس سوری و بر پایه چاپ مصر، است. این قرآن ‏در بیشتر کشورهای اسلامی چاپ می‌شود. ویژگی این چاپ، تنظیم آیات در صفحه‌ها و تقسیم منظم حزب‏‌ها و جزءهای سی‏‌گانه ‏قرآن است.[۴۲]

امروزه چاپ قرآن، با نظارت سازمان‌های مربوط به این کار انجام می‌شود و قوانین ویژه‌ای را دارد.[۴۳] در ایران، سازمان دارالقرآن الکریم، وظیفه تصحیح ونظارت بر چاپ قرآن را بر عهده دارد.[۴۴]

ساختار قرآن

قرآن ۱۱۴ سوره و نزدیک به شش هزار آیه دارد. درباره تعداد دقیق آیات آن، اختلاف نظر است. برخی از امام علی(ع) نقل کرده‌اند که قرآن ۶۲۳۶ آیه دارد.[۴۵] قرآن به سی جزء و ۱۲۰ حزب تقسیم شده است.[۴۶]

سوره

نوشتار اصلی: سوره

سوره به بخش‌های مختلف قرآن گفته می‌شود که از تعداد معینی آیه تشکیل شده است.[۴۷] سوره‌های قرآن، به جز سوره توبه، با بسم الله الرحمن الرحیم آغاز می شود.[۴۸] سوره‌ها با توجه به زمان نزول آنها، به دو دسته کلیِ مکی و مدنی تقسیم می‌شوند: به سوره‌هایی که پیش از هجرت پیامبر اسلام (ص) به مدینه نازل شده‌اند، مکی می‌گویند؛ سوره‌هایی را که بعد از هجرت پیامبر(ص) به مدینه، نازل شده‌اند، مدنی می‌نامند.[۴۹]

تابلوی آیات قرآن حکاکی شده بر ۸۰ قطعه درّ نجف بر زمینه چوب

آیه

نوشتار اصلی: آیه

آیه به کلمات، عبارات و یا جملاتی از قرآن می گویند که سوره از آنها تشکیل می‌شود.[۵۰] هر سوره تعداد معینی آیه دارد.[۵۱] آیات قرآن به لحاظ حجم با هم متفاوت‌اند. آیه ۲۸۲ سوره بقره بلندترین آیه قرآن است. کوتاه‌ترین آیه قرآن را نیز آیاتی چون «مُدهامَّتان»(سوره الرحمن، آیه۶۴)، «والضُّحی»((سوره ضحی، آیه۱)، «والفَجر»(سوره فجر، آیه۱) و یا فواتح سوره‌ها دانسته‌اند.[۵۲]

آیات قرآن به لحاظ میزانِ وضوح معنا، به دو دسته محکم و متشابه تقسیم می‌شود. منظور از آیات محکم، آیاتی‌اند که معنای‌شان به اندازه‌ای روشن است که جای تردید در آنها نیست. آیات متشابه هم آیاتی‌اند که معنای روشنی ندارند و درباره آنها احتمالات مختلفی داده می‌شود.[۵۳] این دسته‌بندی را خود قرآن ارائه کرده است.[۵۴]

تقسیم دیگری نیز برای آیات بیان شده است: به آیه‌ای از قرآن که حکم موجود در آیه دیگر را باطل می‌کند، آیه ناسخ و به آیه‌ای که حکمش باطل شده است، منسوخ می‌گویند.[۵۵] آیه نجوا(سوره مجادله، آیه۱۲)، آیه تعداد مجاهدان(سوره أنفال، آیه۶۵) و آیه إمتاع(سوره بقره، آیه۲۴۰) از جمله آیات منسوخ قرآن هستند که به ترتیب با آیه‌های ۱۳ سوره مجادله، ۶۶ سوره أنفال و ۲۳۴ سوره بقره نسخ شده‌اند.[۵۶]

حزب و جزء

نوشتار‌های اصلی: جزء و حزب

حزب و جزء دو گونه از تقسیمات قرآن است که مسلمانان ابداع کرده‌اند.[۵۷] حدس زده‌اند که مسلمانان این کار را به جهت برنامه‌ریزی برای تلاوت یا حفظ روزانه قرآن انجام داده باشند.[۵۸] این‌گونه تقسیمات جنبه فردی داشته و یکسان نبوده است؛[۵۹] گفته‌اند: در زمان پیامبر(ص)، قرآن به هفت حزب تقسیم شده بود که هر حزب چند سوره را در بر می‌گرفت و در دوره‌هایی، تقسیم‌بندی‌های دو‌جزئی تا ده‌جزئی برای قرآن مطرح بوده است.[۶۰] امروزه تقسیم قرآن به سی جزء و تقسیم هر جزء به چهار حزب، شایع است.[۶۱]

تحریف‌ناپذیری قرآن

نوشتار اصلی: تحریف قرآن

تحریف به معنایی که غالبا از آن بحث می‌شود، یعنی اضافه‌شدن کلمه یا کلماتی به قرآن یا حذف‌شدن کلمه یا کلماتی از آن. ابوالقاسم خوئی، نوشته است: مسلمانان اتفاق نظر دارند که تحریف به معنای نخست، در قرآن صورت نگرفته است؛ اما در زمینه حذف کلمه یا کلماتی از قرآن، اختلاف نظر وجود دارد.[۶۲] به گفته او، دیدگاه مشهور در میان عالمان شیعه، این است که تحریف به این معنا نیز در قرآن صورت نگرفته است.[۶۳]

تَحَدِّی قرآن

نوشتار اصلی: تحدی

در آیاتی از قرآن، از مخالفان پیامبر اسلام(ص) خواسته شده است که اگر پیامبر را فرستاده خداوند نمی‌دانند، کتابی همچون قرآن یا ده سوره یا دست‌کم یک سوره مانند آن بیاورند.[۶۴] مسلمانان این مسئله را تحدّی نام نهاده‌اند. تحدی به معنای هماوردخواستن و به مبارزه‌طلبیدن است. این واژه نخستین بار در نوشته‌های کلامی سدۀ سوم، به معنای هماوردخواستن قرآن، به کار رفته است.[۶۵]

علوم مرتبط با قرآن

قرآن منشأ پیدایش دانش‌های فراوانی میان مسلمانان شده است. تفسیر از جملهٔ این دانش‌ها است. مجموعهٔ دانش‌هایی را که درباره قرآن بحث می‌کنند، علوم قرآنی می‌نامند. تاریخ قرآن، آیات الأحکام، علم لغات قرآن، علم اِعراب و بلاغت قرآن، اسباب النزول، قصص القرآن، اعجاز القرآن، علم قرائات، علم مکی و مدنی، علم محکم و متشابه و علم ناسخ و منسوخ از مباحث علوم قرآنی است.[۶۶] برخی از منابع مهم علوم قرآنی عبارت است از:

  • تفسیر
نوشتار اصلی: تفسیر

تفسیر دانش شرح و تبیین آیات قرآن است.[۶۸] تفسیر قرآن از زمان پیامبر و توسط خود او آغاز شده است.[۶۹] امام علی(ع)، ابن عباس، عبدالله بن مسعود واُبیّ بن کعب نخستین مفسران قرآن پس از پیامبر(ص) بوده‌اند.[۷۰] قرآن با روش‌های مختلفی تفسیر شده است. برخی از روش‌های تفسیر قرآن عبارت است از: تفسیر موضوعی، تفسیر ترتیبی، تفسیر قرآن به قرآن، تفسیر روایی، تفسیر علمی، تفسیر فقهی، تفسیر فلسفی و تفسیر عرفانی.[۷۱]

  • اعجاز القرآن
نوشتار اصلی: اعجاز القرآن

قرآن در پاسخ به برخی از دشمنان پیامبر(ص) که آن را سخن بشر می‌دانستند،[۷۲] بر الهی‌بودن آن، تأکید کرده و آوردن مانندی برای آن را ناممکن دانسته است.[۷۳] اعجاز القرآن، از مباحث علوم قرآنی است که دلایل معجزه‌بودن قرآن را بررسی می‌کند.[۷۴]

  • تجوید
نوشتار اصلی: تجوید

چگونگی قرائت فصیح قرآن و روش تلفظ درست حروف عربی در دانش تجوید، بررسی می‌شود.[۷۵] مخارج حروف، صفات حروف، تفخیم و ترقیق، اِدغام و مدّ و قصر از جمله مباحث دانش تجوید است.[۷۶]

  • قصص القرآن
نوشتار اصلی: قصص القرآن

شمار فراوانی از آیات قرآن، به بیان داستان‌هایی درباره زندگی پیامبران و سرگذشت اقوام و افراد مختلف پرداخته است.[۷۷] به داستان‌های قرآنی، قصص القرآن گفته می‌شود. قصص جمع قصه و به معنای داستان‌ها است.[۷۸] قرآن هدف خود از بیان داستان‌‌ها را درس‌گرفتن انسان‌ها معرفی کرده است.[۷۹]

آیین‌ها

قرآن به سر گرفتن در نجف

ختم قرآن

نوشتار اصلی: ختم قرآن

ختم قرآن از سنت‌های معمول میان مسلمان است که از زمان پیامبر اسلام(ص) رواج داشته است.[۸۰] این کار به دو صورت فردی و دسته‌جمعی انجام می‌شود. جلسات ختم قرآن عمومی در مساجد، حرم‌های امامان و امامزادگان و مجالس خانگی برگزار می‌شود.[۸۱]

در روایات، پاداش‌های فراوانی برای ختم قرآن بیان شده است. در حدیثی از پیامبر اکرم نقل شده است که هرکس قرآن را ختم کند، گویی نبوّت در جان او جای گرفته است، اما به او وحی نمی‌شود.[۸۲]

قرآن به سر گرفتن

نوشتار اصلی: قرآن به سر گرفتن

قرآن به سر گرفتن از آیین‌هایی است که شیعیان در شب‌های قدر انجام می‌دهند. در این آیین ضمن قرار دادن قرآن بر روی سر، خداوند را به حق خود او و قرآن و معصومان قسم می‌دهند تا گناهانشان را بیامرزد. این آیین بر اساس دعایی صورت می‌گیرد که در کتاب مفاتیح الجنان، جزء اعمال شب قدر ذکر شده است.[۸۳]

ورود به منزل جدید با قرآن

یکی از آیین‌های رایج در ایران، ورود به منزل جدید با قرآن است. ایرانیان در اسباب‌کشی، ابتدا با قرآن وارد منزل جدید می‌شوند و سپس دیگر وسایل منزل را وارد می‌کنند.[۸۴]

قرآن و عید نوروز

قران با آیین‌های نوروزی ایرانیان، پیوند محکمی دارد. در ایران، بر سر سفره هفت‌سین، قرآن می‌گذارند و هنگام تحویل سال نو، آیاتی از آن را تلاوت می‌کنند.[۸۵] در برخی از مناطق ایران، ورود نخستین فرد به خانه را پس از فرارسیدن سال نو، مهم می‌دانند. در این آیین، از فردی خوشنام، خواسته می‌شود تا با قرآن و سبزه و آینه که سمبل برکت و طراوت و صداقت هستند، به خانه وارد شود. این فرد جمله بسم الله الرحمن الرحیم را بر زبان می‌آورد و مقداری آب بر چهارگوشه اتاق یا حیات خانه می‌پاشد.[۸۶]

همچنین در برخی از خانواده‌ها بزرگ‌ترها، از طریق قرآن عیدی می‌دهند. آنها مقداری پول در قرآن قرار می‌دهند و بچه‌ها با بازکردن آن، عیدی خود را برمی‌دارند. این کار برای ترویج فرهنگ ارتباط با قرآن و تبرک‌جویی انجام می‌شود.[۸۷]

قرآن و آیین ازدواج

در ایران بر سر سفره عقد ازدواج، قرآن می‌گذارند؛ پیش از خواندن خطبه عقد هم آیاتی از قرآن تلاوت می‌شود. در بسیاری از مناطق ایران، قرآن جزء جهیزیه عروس است و پیش از دیگر وسایل زندگی، به خانه داماد وارد می‌شود. همچنین خانواده‌های برای تبرک، قرآن را بخشی از مهریه عروس قرار می‌دهند.[۸۸]

قرآن در هنر

قرآن بازتاب فراوانی در هنر مسلمانان داشته است. بیشترین نمود آن در هنرهایی چون خوش‌نویسی، تذهیب، تجلید، ادبیات و معماری قابل مشاهده است. از آنجا که حفظ و انتشار قرآن، به وسیله نسخه‌نویسی صورت می‌گرفت، هنر خوش‌نویسی در میان مسلمانان بسیار، پیشرفت کرد[۸۹] و به تدریج قرآن با خط‌های گونانی چون نَسخ، کوفی، ثلث، شکسته و نستعلیق نوشته می‌شد.[۹۰] آیات قرآن در ادبیات فارسی و عربی هم بسیار کاربرد داشته است. هم در نثر و هم در شعر فارسی و عربی، عبارات و مضامین قرآنی فراوانی به کار رفته است.[۹۱]

هنر معماری اسلامی بیش از هر چیزی، تحت تأثیر آیات قرآن بوده است. در بیشتر بناهای تاریخی مسلمانان، از جمله مساجد‌ و کاخ‌ها عبارت‌های قرآنی دیده می‌شود؛[۹۲] همچنین برخی از مضامین قرآن چون اوصاف قرآن از بهشت و جهنم، در معماری برخی از بناها به کار رفته است.[۹۳] عبارت‌های قرآنی موجود در قبة الصخره واقع‌شده در بیت المقدس را از جالب‌ترین، کابردهای آیات قرآن در بناها دانسته‌اند. در کتبه‌های این بنا که در سال ۷۱ق/۶۹۱م، ساخته شده است، عقاید اصلی دین اسلام و بخش‌هایی از آیات سوره‌های نساء، آل عمران و مریم دیده می‌شود.[۹۴]

نگارخانه

پانویس

  1. مصباح یزدی، قرآن‌شناسی، ۱۳۸۹، ج۱، ص۱۱۵-۱۲۲.
  2. میرمحمدی زرندی، تاریخ و علوم قرآن، ۱۳۶۳ش، ص۴۴؛ مصباح یزدی، قرآن‌شناسی، ۱۳۸۹، ج۱، ص۱۲۳.
  3. قرآن، سوره شورا، آیه۵۱.
  4. قرآن، بقره، ۹۷.
  5. میرمحمدی زرندی، تاریخ و علوم قرآن، ۱۳۶۳ش، ص۷.
  6. یوسفی غروی، علوم قرآنی، ۱۳۹۳ش، ص۴۶؛ معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ص۵۵و۵۶.
  7. قرآن، بقره، ۱۸۵؛ قدر، ۱.
  8. اسکندرلو، علوم قرآنی، ۱۳۷۹ش، ص۴۱.
  9. مصباح یزدی، قرآن‌شناسی، ۱۳۸۹، ج۱، ص۱۳۹؛ اسکندرلو، علوم قرآنی، ۱۳۷۹ش، ص۴۱.
  10. اسکندرلو، علوم قرآنی، ۱۳۷۹ش، ص۴۲.
  11. اسکندرلو، علوم قرآنی، ۱۳۷۹ش، ص۴۲و۴۹.
  12. یوسفی غروی، علوم قرآنی، ۱۳۹۳ش، ص۲۸.
  13. یوسفی غروی، علوم قرآنی، ۱۳۹۳ش، ص۲۸.
  14. یوسفی غروی، علوم قرآنی، ۱۳۹۳ش، ص۲۷و۲۸.
  15. مصباح یزدی، قرآن‌شناسی، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۴۳.
  16. رامیار، تاریخ قرآن، ۱۳۶۹ش، ص۲۲۱و۲۲۲.
  17. رامیار، تاریخ قرآن، ۱۳۶۹ش، ص۲۵۷.
  18. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۸۰و۲۸۱.
  19. رامیار، تاریخ قرآن، ۱۳۶۹ش، ص۲۶۰.
  20. سیوطی، الإتقان، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۲۰۲؛ سیوطی، ترجمه الأتقان، ج۱، ص۲۰۱.
  21. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۷۲-۲۸۲.
  22. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۸۱.
  23. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۳۴.
  24. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۳۴-۳۳۷.
  25. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۳۸و۳۳۹.
  26. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۴۶.
  27. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۴۳-۳۴۶.
  28. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۴۱.
  29. حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۸۲۱.
  30. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۴۲.
  31. ناصحیان، علوم قرآنی در مکتب اهل بیت، ۱۳۸۹ش، ص۱۹۵.
  32. معرفت، التمهید، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۱۰و۱۲و۱۶و۲۵.
  33. ناصحیان، علوم قرآنی در مکتب اهل بیت، ۱۳۸۹ش، ص۱۹۵-۱۹۷.
  34. ناصحیان، علوم قرآنی در مکتب اهل بیت، ۱۳۸۹ش، ص۱۹۸.
  35. ناصحیان، علوم قرآنی در مکتب اهل بیت، ۱۳۸۹ش، ص۱۹۹.
  36. ناصحیان، علوم قرآنی در مکتب اهل بیت، ۱۳۸۹ش، ص۱۹۹، ۲۰۰.
  37. رامیار، تاریخ قرآن،۱۳۶۹ش، ص۶۵۳.
  38. رامیار، تاریخ قرآن، ۱۳۶۹ش، ص۶۵۳.
  39. آذرنوش، ترجمه قرآن، ۱۳۸۲ش، ص۷۹.
  40. ترجمه قرآن، رحمتی، ۱۳۸۲ش، ص۸۴.
  41. ترجمه قرآن، رحمتی، ۱۳۸۲ش، ص۸۴.
  42. معرفت، پیشینه چاپ قرآن کریم.
  43. نظارت بر چاپ و‌ نشر قرآن کريم، سازمان دار القرآن الکریم، در سایت تلاوت، تاریخ دسترسی: ۱۰ بهمن ۱۳۹۵.
  44. «تاريخچه و وظايف و اهداف»، سازمان دار القرآن الكريم، در سایت تلاوت، تاریخ دسترسی: ۱۰ بهمن ۱۳۹۵ش.
  45. یوسفی غروی، علوم قرآنی، ۱۳۹۳ش، ص۳۲.
  46. مستفید، جزء، ۱۳۸۵، ج۱۰، ص۲۲۹،۲۳۰.
  47. مجتهد شبستری، آیه، ۱۳۷۰ش، ص۲۷۶.
  48. جمعی از محققان، فرهنگ‌نامه علوم قرآنی، ۱۳۹۴ش، ص۱۲۰.
  49. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۱۳۰.
  50. مجتهد شبستری، آیه، ۱۳۷۰ش، ص۲۷۶.
  51. مجتهد شبستری، آیه، ۱۳۷۰ش، ص۲۷۶.
  52. مجتهد شبستری، آیه، ۱۳۷۰ش، ص۲۷۶.
  53. طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۱؛مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۴۳۳.
  54. قرآن، آل عمران، ۷.
  55. معرفت، التمهید، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۲۹۴.
  56. معرفت، التمهید، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۳۰۲-۳۰۵.
  57. مستفید، جزء، ۱۳۸۵، ج۱۰، ص۲۲۸.
  58. مستفید، جزء، ۱۳۸۵، ج۱۰، ص۲۲۸.
  59. مستفید، جزء، ۱۳۸۵، ج۱۰، ص۲۲۹.
  60. مستفید، جزء، ۱۳۸۵، ج۱۰، ص۲۲۹.
  61. مستفید، جزء، ۱۳۸۵، ج۱۰، ص۲۲۹،۲۳۰.
  62. خوئی، البیان فی تفسیر القرآن، ۱۴۳۰ق، ص۲۰۰.
  63. خوئی، البیان فی تفسیر القرآن، ۱۴۳۰ق، ص۲۰۱.
  64. قرآن، اسراء، ۸۸؛ هود، ۱۳؛ یونس، ۳۸.
  65. معموری، تحدی، ۱۳۸۵ش، ص۵۹۹.
  66. اسکندرلو، علوم قرآن، ۱۳۷۹ش، ص۱۲.
  67. هاشم زاده، کتابشناسی علوم قرآن، ۱۳۷۷ش، ص۳۹۵، ۳۹۶، ۳۹۷، ۴۰۱، ۴۰۸؛ معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۱۱-۱۹.
  68. عباسی، تفسیر، ۱۳۸۲ش، ج۷، ص۶۱۹.
  69. معرفت، التفسیر والمفسرون، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۱۷۴.
  70. معرفت، التفسیر والمفسرون، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۲۱۰و۲۱۱.
  71. معرفت، التفسیر والمفسرون، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۱۴تا۲۰، ۲۲، ۲۵، ۳۵۴، ۴۴۳، ۵۲۶.
  72. قرآن،مدثر: ۷۴،۲۵.
  73. قرآن، طور: ۵۲،۳۴،۳۳.
  74. معرفت، اعجاز القرآن، ۱۳۷۹ش، ج۹، ص۳۶۳.
  75. ستوده نیا، تجوید، ۱۳۸۸ش، ص۶۰۱.
  76. ستوده نیا، تجوید، ۱۳۸۸ش، ص۶۰۱.
  77. بلاغی، قصص قرآن، ۱۳۸۰ش، ص۱۳-۱۵.
  78. بلاغی، قصص قرآن، ۱۳۸۰ش، ص۱۴؛ طالبی، تاریخ در قصص قرآن، ۱۳۹۰ش، ص۲۹.
  79. قرآن، سوره یوسف، آیه۱۱۱.
  80. معارف، گزارشی از آموزش قرآن در سیره رسول خدا (ص)، ۱۳۸۰ش، ص۶۷.
  81. آداب ختم قرآن در ماه رمضان، ۱۳۸۰ش، ص۳۶.
  82. کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۰۴.
  83. مفاتیح الجنان، اعمال شب‌های قدر.
  84. آداب رفتن به خانه جدید، در سایت: مرکز ملی پاسخگوی به سؤالات شرعی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ تیر ۱۳۹۵، تاریخ دسترسی: ۲۴ بهمن ۱۳۹۵.
  85. موسوی آملی، قرآن در رسوم ايرانی، ۱۳۸۴، ص۴۷.
  86. موسوی آملی، قرآن در رسوم ايرانی، ۱۳۸۴، ص۴۷.
  87. موسوی آملی، قرآن در رسوم ايرانی، ۱۳۸۴، ص۴۷.
  88. موسوی آملی، قرآن در رسوم ايرانی، ۱۳۸۴، ص۴۷.
  89. محمودزاده، هنر خط و تذهیب قرآنی، ۱۳۷۷ش، ص۳.
  90. برای نمونه نک: جباری راد، نورنگاران معاصر، ۱۳۸۶ش، ص۶۶.
  91. برای نمونه نک: راستگو، تجلی قرآن در ادب فا رسی، ۱۳۸۱ش، ص۵۶؛ جعفری، تأثير قرآن در شعر فارسی، ۱۳۸۷ش، ص۵۴؛ ترابی، تأثير قرآن در شعر و ادب فارسی، ۱۳۸۳ش، ص۵۲.
  92. گرابار، هنر، معماری و قرآن، ۱۳۸۴ش، ص۶۹.
  93. گرابار، هنر، معماری و قرآن، ۱۳۸۴ش، ص۶۹.
  94. گرابار، هنر، معماری و قرآن، ۱۳۸۴ش، ص۷۱و۷۲.

منابع

  • «آداب ختم قرآن در ماه رمضان»، گلستان قرآن، ش۹۱، ۱۳۸۰ش.
  • آداب رفتن به خانه جدید، در سایت: مرکز ملی پاسخگوی به سؤالات شرعی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ تیر ۱۳۹۵، تاریخ دسترسی: ۲۴ بهمن ۱۳۹۵.
  • آذرنوش، آذرتاش، «ترجمه قرآن»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
  • اسکندرلو، محمدجواد، «علوم قرآنی»، قم، سازمان حوزه‌ها و مدارس علمیه خارج از کشور، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
  • تاريخچه و وظايف و اهداف، سایت تلاوت، تاریخ دسترسی: ۱۰ بهمن ۱۳۹۵ش.
  • بلاغی، صدرالدین، قصص قرآن، تهران، امیرکبیر، چاپ هفدهم، ۱۳۸۰ش.
  • ترابی سفیدآبی، « تأثير قرآن در شعر و ادب فارسی»، دوماهنامه بشارت، ش۴۵، ۱۳۸۳ش.
  • جباری راد، حمید، «نورنگاران معاصر»، دوماهنامه بشارت، ش۵۸، ۱۳۸۶ش.
  • جعفری، عالیه، «تأثير قرآن در شعر فارسی»، دوماهنامه بشارت، ش۶۷، ۱۳۸۷ش.
  • جمعی از محققان، فرهنگ‌نامه علوم قرآنی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۴ش.
  • حر عاملی، محمدبن حسن، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، تحقیق عبدالرحیم ربانی شیرازی، بیروت، دار احیاء التراث، چاپ ششم، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۱م.
  • خوئی، ابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة احیاء آثار الإمام الخوئی، چاپ چهارم، ۱۴۳۰ق.
  • رحمتی، محمدکاظم، «ترجمه قرآن»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، ج۷، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
  • رامیار، محمود، تاریخ قرآن، تهران، امیرکبیر، چاپ سوم، ۱۳۶۹ش.
  • راستگو، سدمحمد، «تجلی قرآن در ادب فارسی»، دوماهنامه بشارت، ش۳۰، ۱۳۸۱.
  • سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن، الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، الرضی-بیدار-عزیزی، چاپ دوم، ۱۳۶۳ش.
  • سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن، الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، ترجمه سیدمهدی حائری قزوینی، تهران، امیرکبیر، چاپ اول، ۱۳۶۳ش.
  • طارمی، حسن، «تأویل»، دانشنامه جهان اسلام، ج۶، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۸۸ش.
  • عباسی، مهرداد، «تفسیر»دانشنامه جهان اسلام، ج۷، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دارالکتب الإسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • گاربار، الگ، «هنر، معماری و قرآن»، ترجمه حسن هفتادر، اسلام‌پژوهی، ش۱، ۱۳۸۴ش.
  • مجتهد شبستری، محمد، «آیه»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۲، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۷۰ش.
  • محمود زاده، مهرداد، «هنر خط و تذهیب قرآنی»، کتاب ماه هنر، ش۳، ۱۳۷۷ش.
  • مستفید، حمیدرضا، «جزء»، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۰، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، قرآن‌شناسی، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ سوم، ۱۳۸۹ش.
  • معارف، مجید، «گزارشی از آموزش قرآن در سیره رسول خدا (ص)»، پژوهش دینی، ش۳. ۱۳۸۰ش.
  • معرفت، محمدهادی، التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
  • معرفت، محمدهادی، التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
  • معرفت، محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
  • معموری، علی، «تحدی»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱۴، تهران، مرکز دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
  • موسوی آملی، «قرآن در رسوم ايرانی»، دوماهنامه بشارت، ش۵۱، ۱۳۸۴ش.
  • میرمحمدی زرندی، سیدابوالفضل، تاریخ و علوم قرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۶۳ش.
  • ناصحیان، علی‌اصغر، علوم قرآنی در مکتب اهل بیت، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.
  • نظارت بر چاپ و‌ نشر قرآن کريم، سایت تلاوت، تاریخ دسترسی: ۱۰ بهمن ۱۳۹۵ش.
  • هاشم‌زاده، محمدعلی، «کتاب‌شناسی علوم قرآن»، پژوهش‌های قرآنی، ش۱۳و۱۴، ۱۳۷۷ش.
  • یوسفی غروی، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۳ش.