مقاله متوسط
رده ناقص
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع

جنگ نهروان

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
جنگ نهروان
زمان: در صفر سال ۳۸ هجری
مکان: نهروان، عراق
نتیجه: پیروزی مسلمانان
علت جنگ: اعتراض خوارج بر امام علی(ع) به مساله حکمیت با استناد به «لا حکم الا لله»...
جنگندگان:
یاران امام علی(ع) خوارج
فرماندهان:
امام علی(ع) عبدالله بن وهب راسبی
تلفات:
شهادت کمتر از ده نفر از سپاه امام علی(ع)، فرار چهار صد نفر و کشته شدن اکثر خوارج حاضر در صحنه نبرد


جنگ نهروان، از جنگ‌های دوره خلافت امام علی(ع) که بعد از جنگ صفین و در پی ماجرای حکمیت در صفر سال ۳۸ق روی داد. یک سوی این جنگ، گروه موسوم به مارقین یا خوارج بودند. در این جنگ، خوارج شکست سختی از سپاه امام علی(ع) خوردند و گفته‌اند کمتر از ده نفر از خوارج توانستند فرار کنند که یکی از آنان عبدالرحمن بن ملجم مرادی، قاتل امیرالمؤمنین(ع) بود.

پیدایش خوارج

جنگ‌های دوران امام علی(ع) سپاه مقابل تاریخ وقوع
جنگ جمل سپاه طلحه و زبیر ۱۵ جمادی‌الآخر ۳۶ق
جنگ صفین سپاه معاویه صفر ۳۷ق
جنگ نهروان سپاه خوارج صفر ۳۸ق

بنابر پاره‌ای روایات، خوارج در جنگ جمل و جنگ صفین، در سپاه امام علی حضور داشتند.[۱]

پس از آنکه در صفین، سپاه معاویه قرآن‌ها را بر سر نیزه کردند و پیشنهاد رجوع به حکم قرآن دادند، علیرغم مخالفت امام، بیشتر سپاهیان خواستار حکمیت شدند. تحمل خسارت جانی و خستگی[۲] و از سوی دیگر بافت قبیله‌ای، سطحی‌نگری اعراب بدوی در سپاه امام، نیرنگ دشمن را کارساز کرد.[۳]

گروهی از یاران امام از همان آغاز با حکمیت مخالفت کردند و آن را به منزله برگشت از دین و شک در ایمان شمردند.[۴] برخی نیز بعدا به استناد دو آیه قرآن (مائده:۴۴؛ حجرات:۹) خواهان ادامه جنگ با معاویه شدند و پذیرش حکمیت را کفر دانسته و از آن توبه کردند. آنان از امام خواستند از این کفر توبه کند و شروطی که با معاویه نهاده است، نقض کند. اما امام نقض حکمیت را نپذیرفت و فرمود: ما چیزی را پذیرفته‌ایم که نمی‌توانیم آن را نقض کنیم.[۵]. همچنین امام(ع)درباره حکمیت فرمود: من از آغاز با این حکمیت مخالف بودم، بعد نیز که به اجبار مردم به آن تن دادم، شرط کردم که اگر آن‌ها به کتاب خدا حکم کردند، به حکمشان پایبند باشم، زیرا در اصل، ما حکمیت قرآن را پذیرفته‌ایم نه حکمیت مردم را. به علاوه امام(ع) تصمیم خود را دایر بر ادامه جنگ با شام پس از جمع آوری خراج اعلام کرد.[۶]

پس از توقف جنگ صفین و بازگشت امام به کوفه و معاویه به شام، مخالفان حکمیت از امام علی جدا شدند و به قریه حروراء نزدیک کوفه رفتند.[۷] بدین ترتیب، گروهی به نام خوارج شکل گرفت.

سران خوارج

برجسته‌ترین چهره‌های خوارج عبارت بودند از:

همان گونه که از اسامی این افراد برمی‌آید، از مشاهیر عراق، کسی در میان آنها نبود. بر عکس آنها نوعا از قبایل بدوی همانند بکر بن وائل و بنی تمیم بودند.[۸]

شورش خوارج

خوارج در شوال سال ۳۷ق در منزل زید بن حصین جمع شده و عبدالله بن وهب راسبی را به رهبری خود انتخاب کردند و بدین ترتیب اوضاع سیاسی و نظامی خود را سامان دادند. آنان پس از حکمیت، ماندن در کوفه را جایز ندانسته و تصمیم گرفتند به مدائن هجرت کنند، اما برخی از آنان رفتن به مدائن را به دلیل حضور شیعیان امام علی(ع) صلاح ندانسته و نهروان را به عنوان مقصد خود برگزیدند.[۹]

در همین ایام بود که نتیجه حکمیت مشخص شده و علی(ع) مخالفت خود را با آن ابراز داشت و پیروان خود را برای جنگ با معاویه به اردوگاه فراخواند. وی برای خوارج نیز پیام فرستاده و آنان را جهت حضور در جنگ فراخواند که این دعوت با پاسخ منفی این گروه مواجه گردید.[۱۰]

خوارج در راه نهروان جنایات بسیار کرده و افراد زیادی را به قتل رساندند که از جمله آن‌ها می‌توان به عبدالله بن خباب بن ارت که پدرش از اصحاب پیامبر(ص) اسلام بود، اشاره کرد، خوارج وی را به همراه همسرش و جنینی که باردار بود به روشی بی‌رحمانه کشتند. اخبار این جنایات به امام رسید و وی لشکریان را از اردوی جنگ با معاویه به سمت نهروان هدایت کرد.[۱۱]

جنگ

اعتراضات خوارج تا شش ماه پس از صفین ادامه داشت و به همین جهت علی(ع) عبدالله بن عباس و صعصعة بن صوحان را برای گفتگو نزد آن‌ها فرستاد. آنان تسلیم خواسته این دو نفر برای بازگشتن به جماعت نشدند. پس از آن امام(ع) از آن‌ها خواست تا دوازده نفر را معین کرده و خود نیز همین تعداد را جدا کرده و با آنها به گفتگو نشست.[۱۲]

علی(ع) نامه‌ای نیز به سران خوارج نوشت و از آن‌ها دعوت کرد که به سوی مردم بازگردند اما عبدالله بن وهب با یادآوری حوادث صفین تاکید کرد که علی(ع) از دین خارج شده و باید توبه نماید. امام پس از این نیز بارها توسط افرادی همچون قیس بن سعد، ابو ایوب انصاری خوارج را به سمت خود فراخوانده، به آن‌ها امان داد.[۱۳] وی پس از آنکه از تسلیم خوارج ناامید گردید، سپاه خود را که مشتمل بر چهارده هزار نفر بود در مقابل آن‌ها قرار داد و نبرد آغاز گردید، در حالیکه علی(ع) تاکید کرد که سپاه وی آغازگر نبرد نباشند تا اینکه سرانجام نهروانیان جنگ را شروع کردند.[۱۴]

تعداد سپاهیان خوارج

در پی رفتار مسالمت آمیز علی(ع) قبل از آغاز جنگ و دادن امان به خوارج و دعوتشان به بازگشت، تعدادی از این سپاه جدا شدند به عنوان مثال فروه بن نوفل و پانصد نفر دیگر از این افراد بودند.[۱۵] بنابر روایات تاریخی از چهار هزار خارجی، تعداد افرادی که برای مبارزه در برابر لشکر علی(ع) باقی ماندند تنها هزار و هشتصد نفر سواره و هزار و پانصد نفر پیاده بودند.[۱۶]

نتیجه جنگ

با آغاز جنگ به سرعت تمامی خوارج کشته و یا زخمی شدند، زخمی‌ها به تعداد چهارصد نفر، به خانواده هایشان تحویل داده شدند، در مقابل از سپاه علی(ع) تعدادی کمتر از ده نفر کشته داشت، از اجتماع خوارج در نهروان کمتر از ۱۰ نفر فرار کردند که یکی از آنان عبدالرحمن بن ملجم مرادی قاتل امام علی(ع) بود.[۱۷]

پانویس

  1. نصر بن مزاحم، وقعة صفین، ص ۳۴۹؛ طبری، تاریخ، ج ۴، ص ۵۴۱
  2. نصر بن مزاحم، وقعة صفین، ص ۴۸۴؛ ابن‌قتیبه، الامامة و السیاسة، المعروف بتاریخ الخلفاء، ج ۱، ص ۱۰۴؛ احمد بن یحیی بلاذری، جُمَل من انساب الاشراف، ج ۳، ص ۱۱۰
  3. جعفر سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، ج ۵، ص ۷۵
  4. نصر بن مزاحم، وقعة صفین، ص ۴۸۴؛ احمد بن یحیی بلاذری، جُمَل من انساب الاشراف، ج ۳، ص ۱۱۱-۱۱۲
  5. بلاذری، ج۲، ص۳۵۹
  6. بلاذری، ج۲، ص۳۴۹
  7. نصر بن مزاحم، وقعة صفین، ص ۵۱۳-۵۱۴؛ احمد بن یحیی بلاذری، جُمَل من انساب الاشراف، ج ۳، ص ۱۱۴، ۱۲۲؛ طبری، تاریخ، ج ۵، ص ۶۳، ۷۲، ۷۸؛ مسعودی، مروج، ج ۳، ص ۱۴۴
  8. بلاذری، ج۲، ص۳۵۰
  9. دینوری، اخبارالطوال، صص ۲۰۳-۲۰۴.
  10. بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص ۳۶۶.
  11. طبری، تاریخ، ج ۵، ص ۸۰-۹۲.
  12. بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص ۳۵۲.
  13. بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص ۳۷۰.
  14. دینوری، اخبارالطوال، ص ۲۱۰.
  15. دینوری، اخبارالطوال، ص ۲۱۰.
  16. بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص ۳۷۱.
  17. بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، صص ۳۷۳-۳۷۵.

منابع

  • ابن منظور، لسان العرب، نشر ادب حوزه، قم
  • بلاذری، انساب الاشراف، تحقیق محمدباقر محمودی، موسسه اعلمی، بیروت
  • جعفریان، تاریخ الخلفاء، مبحث جنگ نهروان
  • دینوری، اخبار الطوال، ترجمه مهدوی دامغانی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران
  • طبری، تاریخ، بیروت، موسسه اعلمی
  • مسعودی، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران
  • نهج البلاغه
  • یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ترجمه ابراهیم آیتی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران