مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة
کتاب مصباح الشریعة.jpg
اطلاعات کتاب
موضوع: اخلاق
سبک: روایی
زبان: عربی
ناشر: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات
تاریخ نشر: ۱۴۰۰ ق

مِصْباحُ الشّریعَة و مِفْتاحُ الْحَقیقَة اثری به زبان عربی و منسوب به امام جعفر صادق(ع) است. این کتاب، مشتمل بر روایاتی اخلاقی و عرفانی در ضمن ۱۰۰ باب است. برخی چون سید بن طاووس و محدث نوری، کتاب را معتبر دانسته و انتساب به امام صادق(ع) را پذیرفته‌اند و عده‌ای مانند شیخ حر عاملی و افندی اصفهانی، این انتساب را نپذیرفته و آن را به فضیل بن عیاض، عارف و زاهد بصری یا کوفی نسبت داد‌ه‌اند. این کتاب، از دیرباز مورد توجه عالمان بوده و روایات فراوانی از آن نقل شده است و شروح و ترجمه‌های فراوانی دارد.

انتساب یا عدم انتساب به امام صادق(ع)

در مورد کتاب بحث‌های زیادی بین علما پیش آمده است. گروهی به موافقت و دفاع از این کتاب برآمده‌اند و گروهی دیگر این کتاب را از اساس باطل و نویسنده آن را کسی غیر از امام می‌دانند و گروه دیگر قائل به تفصیل در مورد این کتاب و نوشته شده‌اند.

موافقان انتساب

  1. سید بن طاووس اولین کسی است که در کتاب کشف المحجة و کتاب امان الاخطار این کتاب را منسوب به امام جعفر صادق(ع) دانسته است. وی اینگونه می‌نویسد: باید مسافر با خود همراه دارد کتاب «مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقه» را که از امام صادق(ع) است؛ زیرا این کتاب، کتابی لطیف و شریف در بیان راه سلوک به طرف خداوند متعال و توجه به سوی او و راهنمای دستیابی به اسرار سیر و سلوک می‌باشد و اسرار مطویه در خود را در اختیار و دسترس خواننده می‌گذارد و خلاصه کلام آن که فواید این کتاب بسیار و حجم آن کم است. به عبارت دیگر کثیر المعنی و قلیل اللفظ است.[۱]
  2. شهید ثانی از جمله کسانی است که در مورد این کتاب سخن به میان آورده و آن را تائید نموده است. وی در کتاب تنبیهات العلیة علی اسرار الصلاة و در کتاب کشف الریبة، منیة المرید و همچنین در مسکن الفواد از مصباح الشریعه برخی از مطالب را نقل کرده است.
  3. فیض کاشانی نیز از کسانی است که در کتاب‌های اخلاقی و عرفانی خود، از این کتاب مطلبی را نقل کرده و از ملاحظه در موارد نقل استفاده می‌شود که او نیز کتاب را معتبر دانسته و نسبت آن به امام صادق(ع) را نسبتی معتبر و قطعی می‌داند و در این قطعیت هیچ شک و شبهه‌ای ندارد.[۲]
  4. میرزا حسین نوری از دیگر بزرگانی است که در صحت و اعتبار این کتاب تردیدی به خود راه نداده است. محدث نوری در کتاب «مستدرک» در خاتمه کتاب در جلد سوم بحثی بسیار کامل و گسترده بیان داشته و دلایل کسانی را که این کتاب را دارای اعتبار نمی‌داند را به طور کامل رد می‌کنند و با دلایلی این کتاب را معتبر دانسته و اخبار آن را در کتاب مستدرک روایت نموده است.[۳]

از دیگر موافقان کتاب، می‌توان به سید هاشم بحرانی، ملا مهدی نراقی، سید علیخان مدنی، کفعمی، میرزا ابوالقاسم ذهبی شیرازی، سید حسین قزوینی و شیخ حسن مصطفوی از علمای معاصر نام برد.[۴]

مخالفان انتساب

  1. شیخ حر عاملی از جمله کسانی است که این کتاب را مردود می‌داند و مخالفت خویش را در کتاب «هدایة الامة» بیان داشته است.[۵]
  2. میرزا عبدالله افندی نیز این انتساب را نپذیرفته و آن را به نقل از یکی از صوفیان می‌داند.[۶]

برخی از علمای اسلامی نیز رویکردی محتاطانه در برخورد بااین کتاب داشته‌اند و منعی در عمل به این کتاب ندیده‌اند؛ گرچه این نوشتار دارای سند قطعی نبوده و به راحتی نمی‌توان آن را منتسب به امام صادق(ع) دانست. از جمله این علما می‌توان به محمد تقی مجلسی، محمد باقر مجلسی و امام خمینی اشاره کرد.[۷]

محتوای کتاب

ابواب کتاب

این کتاب شامل ۱۰۰ باب است که موضوعات آن به شرح زیر می‌باشد:

پژوهش‌های پیرامون کتاب

شروح

ترجمه مصباح الشریعه/حسن مصطفوی

ترجمه‌ها

  • ترجمه‌ای با نام «آداب العارفین».[۱۳]
  • ترجمه‌ای با نام «ضیاء المصباح» از اسماعیل بن محمدعلی رضوی.[۱۴]
  • مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة در تزکیه نفس و حقایق و معارف الهی ترجمه حسن مصطفوی.
  • ترجمه کتاب به فارسی با نام رهنمودهای امام صادق(ع) از عباس عزیزی.
  • ترجمة کتاب به زبان انگلیسی، لندن ۱۹۸۹ میلادی.[۱۵]

نسخه‌های کتاب

  • نسخه‌ای به خط مولی محمد علی مشهدی که تاریخ نگارش آن سال ۱۰۸۲ق است. این نسخه با سه واسطه از روی نسخه‌ای به خط شهید ثانی نوشته شده است.
  • نسخه‌ای به خط مولی عبدالرزاق بن محمد بن سعید مقابی که تاریخ نگارش آن سال ۱۱۱۵ق است.
  • نسخه کتابخانة آیت الله مرعشی نجفی، قم،‌ تاریخ استنساخ : ۱۱۳۶ق.
  • نسخه دیگر همان کتابخانه،‌ تاریخ استنساخ : ۱۰۶۷ق.
  • نسخه دیگر همان کتابخانه، تاریخ استنساخ : ۱۰۹۹ق.
  • نسخ دیگر از این کتاب در همان کتابخانه.[۱۶] [۱۷]

پانویس

  1. ابن طاووس، امان الاخطار، ۱۴۰۹ ق، ص ۹۱ و ۹۲.
  2. بررسی کتاب مصباح الشریعه.
  3. خاتمة مستدرک، ۱۴۱۵ ق، ج ۱، ص ۱۹۴.
  4. بررسی کتاب مصباح الشریعه.
  5. حر عاملی، هدایة الامة، ۱۴۱۲ ق، ج ۸، ص ۵۵۱.
  6. نوری، خاتمه مستدرک، ۱۴۱۵ ق، ج ۱، ص ۲۰۲.
  7. بررسی کتاب مصباح الشریعه.
  8. مصباح الشریعه، ۱۴۰۰ ق، فهرست کتاب.
  9. تهرانی، الذریعه، ج ۴، ص ۱۳۵.
  10. تهرانی، الذریعه، ج ۱۴، ص ۶۸.
  11. تهرانی، الذریعه، ج ۲۶، ص ۱۱۵.
  12. تهرانی، الذریعه، ج ۹، ص ۱۲۰۶.
  13. تهرانی، الذریعه، ج ۱، ص ۲۴.
  14. تهرانی، الذریعه، ج ۲۱، ص ۱۱۰.
  15. بررسی کتاب مصباح الشریعه.
  16. تهرانی، الذریعه، ج ۲۱، ص ۱۱۰ و ۱۱۱.
  17. بررسی کتاب مصباح الشریعه.

منابع

  • مصباح الشریعه، منسوب به امام صادق، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۰ ق.
  • تهرانی، آفابزرگ، الذریعة، بیروت، دارالاضواء.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، هدایة الامة الی احکام الائمة، مشهد، مجمع البحوث الاسلامیة، ۱۴۱۲ ق.
  • نوری، میرزاحسین، خاتمة االمستدرک، قم، آل البیت، ۱۴۱۵ ق.
  • ابن طاووس، علی بن موسی، الأمان من أخطار الأسفار و الزمان، قم، آل البیت، ۱۴۰۹ ق.

پیوند به بیرون