ذوالفقار
 | این مقاله هماکنون در دست ویرایش است.
این برچسب در تاریخ ۱۶ دی ۱۴۰۴ توسط کاربر:Shamsoddin برای جلوگیری از تعارض ویرایشی اینجا گذاشته شده است. اگر بیش از پنج روز از آخرین ویرایش مقاله میگذرد میتوانید برچسب را بردارید. در غیر این صورت، شکیبایی کرده و تغییری در مقاله ایجاد نکنید. |
ذوالفقار شمشیری است که در منابع اسلامی به امام علی(ع) نسبت داده میشود و در فرهنگ شیعی نماد شجاعت او به شمار میرود. درباره ویژگیها، سرگذشت و شکل ظاهری آن روایات و دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.
جایگاه
ذوالفقار شمشیری است که به امام علی(ع) نسبت داده میشود و در فرهنگ شیعی به عنوان نمادی از شجاعت امام علی(ع) شناخته میشود. تصویر نمادین آن غالباً به صورت دوتیغه در هنرهای مذهبی مانند خوشنویسی و نگارگری به کار رفته است.[۲]
بنا بر برخی روایات، در جنگ احد، هنگامی که امام علی(ع) با فداکاری از پیامبر(ص) دفاع کرد، جبرئیل جمله معروف «لَا سَیفَ إِلَّا ذُوالفَقار، وَ لَا فَتی إِلَّا عَلِی» (شمشیری جز ذوالفقار و جوانمردی جز علی نیست) را بر زبان آورد.[۳] در برخی تفاسیر اسلامی، آیه ۲۵ سوره حدید (وَ أَنْزَلْنَا الْحَديدَ فيهِ بَأْسٌ شَديدٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاس) به ذوالفقار اشاره دارد.[۴]
در دورههایی مانند عصر صفوی و قاجار، از نقش ذوالفقار بر روی پرچمهای نظامی و نیز سکهها استفاده میشد.[۶] این شمشیر در ادبیات عرفانی و شعری نیز به عنوان نماد قدرت معنوی و قهرمانی مورد اشاره قرار گرفته است.
ذوالفقار چگونه به امام علی رسید؟
درباره چگونگی رسیدن ذوالفقار به امام علی(ع) چند گزارش وجود دارد:
برخی روایات ذوالفقار را هدیهای الهی میدانند که از طریق جبرئیل به پیامبر اسلام(ص) رسید[۷] و او آن را به امام علی(ع) داد.[۸]
بر پایه گزارشهای دیگری، ذوالفقار در جنگ بدر به عنوان غنیمت جنگی به دست پیامبر اسلام(ص) افتاد.[۹] بر اساس برخی نقلها، این شمشیر از میراث حضرت سلیمان بود و در اختیار عاص بن منبه از مشرکان مکه قرار داشت که در جنگ بدر توسط امام علی(ع) کشته شد و شمشیرش به پیامبر رسید.[۱۰]
سرنوشت ذوالفقار
در روایات شیعه، ذوالفقار به عنوان یکی از نشانههای امامت و از میراثهای انبیا شناخته میشود[۱۱] و پس از امام علی(ع) به امامان بعدی شامل امام حسن(ع)،[۱۲] امام حسین(ع)[۱۳] و نهایتاً امام مهدی(عج)[۱۴] منتقل شده است. در برخی احادیث اشاره شده که شمشیر امام مهدی(عج) در زمان ظهور، ذوالفقار خواهد بود.[۱۵]
با این حال بر اساس گزارش برخی منابع تاریخی، ذوالفقار پس از شهادت امام حسین(ع) در اختیار نوادگان امام حسن(ع) قرار گرفت و در قیام محمد بن عبدالله (نفس زکیه) علیه خلافت عباسی به کار گرفته شد. پس از سرکوب این قیام، شمشیر به دست هارون عباسی افتاد[۱۶] و هنگامی که ترکان در حدود سال ۴۶۴ق در قاهره بر مستنصر خلیفه فاطمی شوریدند، ذوالفقار سهم سلاطین شد.[۱۷]
شکل ظاهری و نامگذاری
در فرهنگ عامه و نگارگریهای مذهبی، این شمشیر غالبا به صورت دوسر یا دوتیغه نمایش داده میشود. این تصویر در برخی منابع مانند مناقب ابنشهرآشوب و جامع الشتات اثر میرزای قمی نیز دیده میشود.[۱۸] با این حال، گفته شده بیشتر منابع تاریخی و حدیثی، شکل اصلی آن را یکتیغه و گاه دولبه توصیف کردهاند.[۱۹] به باور برخی پژوهشگران، نمایش دوتیغهای آن جنبهای نمادین دارد و ریشه در تحول تصویری این شمشیر در سنتهای هنری و مردمی دارد.
نامگذاری
به باور برخی، ذوالفقار به ویژگیهای ظاهری مانند شیارها یا نقوش متقاطع روی تیغه شمشیر اشاره دارد.[۲۰] ذوالفقار در لغت به معنای دارای فرورفتگیها و برجستگیها است.[۲۱] بر اساس روایتی منسوب به امام باقر(ع)، وجه تسمیه این شمشیر به تأثیر آن بر حریف بازمیگردد؛ به این معنا که هر کس با این شمشیر مورد ضربت قرار میگرفت، در دنیا و آخرت بیبهره (فقیر) میشد.[۲۲]
در تفسیر جمله امام علی(ع) «أَنَا الضَّارِبُ بِالسَّیْفَیْنِ» (من با دو شمشیر میجنگم)، علامه مجلسی احتمالاتی را مطرح کرده است. یکی از احتمالات، دولبه بودن شمشیر ذوالفقار است.[۲۳] برخی نیز گفتهاند ممکن است منظور کارآیی دوچندان آن باشد.[۲۴]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۱۵۴.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱۸، ص ۸۴۹..
- ↑ ابن اثیر، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۱۵۴.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۲، ص۵7.
- ↑ Invocations to 'Ali", Library of Congress
- ↑ ذکاء، یحیی. "تاریخچۀ تغییرات و تحولات درفش و علامت دولت ایران، ازآغاز سده سیزدهم هجری قمری تاامروز". دوره ۳-۴،ش ۳۱ (اردیبهشت۴۴): ص۱۳-۲۴..
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۳۱۰.
- ↑ حر عاملی، اثبات الهداة، ۱۴۲۵ق، ج۳، ص۲۸۵.
- ↑ زرندی، نظم الدرر السمطین، ۱۴۲۵ق، ص۱۵۴.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۲۹۵.
- ↑ ابنشهرآشوب، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۵۳.
- ↑ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۴۱۹.
- ↑ حسینی موسوی، تسلیةالمجالس، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۳۲۶.
- ↑ صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۲ ص۵۲۸؛ طبرسی، ۱۴۰۳ق، الاحتجاج، ج۲، ص۴۳۷.
- ↑ طوسی، ج۲، ح۳۰۷؛ مهدی زیدی، ص۴۶۹.
- ↑ طبری، ج۷، ص۵۹۵ ـ ۵۵۶.
- ↑ مقریزی، ج۲، ص۳۰۵.
- ↑ میرزای قمی، جامع الشتات، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۳۷۹؛ ابنشهرآشوب، المناقب، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۲۵۰.
- ↑ دائره المعارف الاسلامیه، ج۹، ص۳۹۸.
- ↑ زبیدی، تاجالعروس، ج۷، ص۳۵۷؛ ابنمنظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۵، ص۶۳.
- ↑ ابنمنظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۵، ص۶۳.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۷، ص۲۹۴.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۹، ص۳۴۲.
- ↑ https://www.kitabat.info/print.php?id=136723
- ↑ ناصر خسرو، «دیوان اشعار، قصیده شماره ۳۸» سایت گنجور.
- ↑ سنائی، «دیوان اشعار، قصیده شماره۷۷» سایت گنجور.
- ↑ مولانا، «[ https://ganjoor.net/moulavi/shams/ghazalsh/sh1061 دیوان اشعار، غزلیات، شماره ۱۰۶۱]» سایت گنجور.
منابع
- قرآن کریم.
- ابناثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، چاپ اول، ۱۳۸۵ق.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابیطالب، قم، علامه، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
- ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسانالعرب، دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- «تبدیل تاریخ میلادی به قمری»، باحساب، تاریخ بازدید: ۱۱ اسفند ۱۴۰۰ش.
- دائرة المعارف الاسلامیه.
- دائرة المعارف تشیع.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه دهخدا، تهران، روزنه، ۱۳۷۳ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، بیروت، مؤسسة الأعلمی، چاپ اول، ۱۴۲۵ق.
- حسینی موسوی، محمد، تسلیة المجالس و زینة الجالس، تحقیق: کریم فارس حسون، قم، مؤسسة المعارف الاسلامیه، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- زبیدی، مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- زرندی، محمد بن یوس، نظم الدرر السمطین فی فضائل المصطفی و المرتضی و البتول و السبطین، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۲۵ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، تصحیح علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، الخصال، تصحیح علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، علل الشرایع، قم، کتابفروشی داوری، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
- طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج علی اهلاللجاج، تحقیق محمدباقر خرسان، مشهد، نشر مرتضی، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، تحقیق عبادالله طهرانی، قم، مؤسسه معارف اسلامیه.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، نشر اساطیر.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- عمید، حسن، فرهنگ عمید، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۴ش.
- میرزای قمی، ابوالقاسم، جامع الشتات، تحقیق: مرتضی رضوی، تهران، کیهان، ۱۳۷۱ش.
- نوری، حسین بن محمد، مستدرک الوسائل و مستنبط الوسائل، قم، مؤسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- مقریزی، احمد بن علی، المواعظ و الإعتبار في ذکر الخطط و الآثار، لبنان، دار العرفان.
- مهدی زیدی، النجم الثاقب، صنعاء، مؤسسة زید بن علی.
- "Invocations to 'Ali", Library of Congress, تاریخ بازدید: ۱۱ اسفند ۱۴۰۰ش.
پیوند به بیرون