مقاله نامزد خوبیدگی

عمرو بن عبدود

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
عمرو بن عبدود
مشخصات فردی
نسب/قبیله تیره بنی عامر بن لؤی - قریش
درگذشت در جنگ خندق -مدینه
نحوه درگذشت به دست امام علی(ع)
مشخصات دینی
حضور در جنگ‌ها جنگ بدر (بنا بر روایتی)
دلیل شهرت کشته شدن به دست امام علی(ع)
نقش‌های برجسته جنگجو

عَمرو بن عَبدِوُدّ یا عَمرو بن عَبدِوَدّ (کشته شده در سال ۵ق) از برترین جنگجویان قریش که در جنگ خندق به دست امام علی(ع) کشته شد. بنابر برخی روایات، پیامبر(ص) ضربه علی بن ابی‌طالب(ع) بر عمرو بن عبدود را در این جنگ، برتر از عبادت همه جِنیان و انسان‌ها دانسته است. ابن تیمیه، عالم اهل سنت و پایه‌گذار سلفیه، وجود عمرو بن عبدود را رد کرده است. برخی محققان، انگیزه ابن تیمیه را انکار فضایل امام علی(ع) دانسته‌اند.

چنانکه در شعری از مثنوی مولوی آمده، امام علی(ع) در خلال مبارزه، پس از آنکه عمرو بن عبدود، آب دهان بر چهره‌اش انداخت، چند لحظه از جنگیدن دست کشید تا خشم خود را فرونشاند، و سپس عمرو را کشت. برخی این روایت را ساختگی دانسته‌اند؛‌ با این حال، ابن شهر آشوب (۴۸۸-۵۸۸ق)، در کتاب خود، مناقب آل ابی طالب، روایت مذکور را نقل کرده است.

کشته شدن در جنگ خندق

درباره تولد و زندگی عمرو بن عبدود، اطلاعاتی در منابع تاریخی و روایی وجود ندارد، جز اینکه او از تیره بنی عامر بن لؤی از قریش بوده است.[۱] وی چنانکه در منابع شیعه و سنی آمده، در جنگ احزاب (خندق) در سال پنجم هجری قمری، همراه با عکرمة بن ابی جهل، هبیرة بن ابی وهب، نوفل بن عبدالله بن مغیرة و ضرار بن خطاب، به سختی از خندقی که مسلمانان کنده بودند گذشت.[۲] عمر بن عبدود که سومین جنگجوی قریش،[۳] و مساوی با هزار جنگجو دانسته می‌شد،[۴] مبارز می‌طلبید و مسلمانان را تحقیر کرد و گفت: «و لقد بححت من النداء بجمعهم هل من مبارز»؛[۵] یعنی صدایم گرفت از بس فریاد مبارزطلبی در میان آنان سر دادم.[۶] بنابر نقل منابع، علی بن ابیطالب، پس از هر بار مبارزطلبیِ عمرو بن عبدود، برای جنگیدن با وی بلند می‌شد،؛ اما به خواست پیامبر، می‌نشست؛ تا آنکه پیامبر به امام علی(ع) اجازه مبارزه داد و عمامه خود را بر سر او بست و شمشیرش را به وی داد تا با عَمرو بجنگد.[۷]

ضربه امام علی(ع)

امام علی(ع)، ابتدا عمرو بن عبدود را دعوت کرد تا به یگانگی خدا و رسالت محمد(ص) شهادت دهد و پس از آنکه او نپذیرفت، از او خواست که از همان راهی که آمده بازگردد و وقتی قبول نکرد، به او گفت از اسب فرود آید و مبارزه کند.[۸] بنابر نقل جابر بن عبدالله انصاری که همراه امام علی(ع) بوده است، جنگ بین علی بن ابی طالب و عمرو بن عبدود بالا گرفت، تا آنکه صدای تکبیر علی(ع) بلند شد و مسلمانان دریافتند عمرو بن عبدود کشته شده است.[۹] بر اساس منابع تاریخی، علاوه بر عمرو بن عبدود، پسرش حسل نیز به دست امام علی(ع) کشته شد.[۱۰]

در منابع روایی، از پیامبر(ص) نقل شده است که ضربه علی(ع) بر عمرو بن عبدود در جنگ خندق، بافضیلت‌ تر از عبادت جن و اِنس است.[۱۱]

تشکیک در وجود عمرو

ابن تیمیه عالم اهل سنت و پایه‌گذار سلفیه در وجود عمرو بن عبدود تردید وارد کرده است؛[۱۲] به باور او، در هیچ‌کدام از غزوه‌های بدر و احد و همچنین در غزوه‌های دیگر و سریه‌ها، اثری از نام عمرو بن عبدود نیست و آنچه درباره او در جنگ خندق نقل شده، در هیچ‌کدام از صحیحَین، یعنی صحیح مسلم و صحیح بخاری، نیامده است.[۱۳] با این‌حال، حضور عمرو بن عبدود در غزوه خندق، در منابع تاریخی مانند تاریخ طبری[۱۴] و تاریخ الاسلام ذهبی[۱۵] ذکر شده و حاکم نیشابوری از عالمان اهل سنت، در کتاب المستدرک علی الصحیحین، روایتی حاکی از حضور عمرو بن عبدود در غزوه بدر و مجروح شدن او نقل کرده است.[۱۶] همچنین در منابع تاریخی اشعاری از حسان بن ثابت صحابی پیامبر درباره افتخار کردن به قتل عمرو به دست امام علی،[۱۷] و نیز اشعاری در سوگ او از مسافع بن عبدمناف،[۱۸] هبیرة بن ابی‌وهب[۱۹] از همراهان عمرو بن عبدود که از خندق عبور کرده بود،[۲۰] و خواهر عمرو[۲۱] نقل شده است.

برخی پژوهشگران این تردید وارد کردنِ ابن تیمیه را ناشی از انگیزه او برای انکار فضایل امام علی(ع) دانسته‌اند.[۲۲]

بردباری امام علی در کشتن عمرو

در دفتر اول مثنوی مولوی (درگذشته ۶۷۲ق)، شعری در ۱۲۰ بیت درباره امام علی(ع) آمده است که با این بیت شروع می‌شود: «از علی آموز اخلاص عمل/ شیر حق را دان منزه از دغل»، و ماجرای آب دهان انداختن عمرو بن عبدود بر چهره امام علی(ع) را بیان کرده؛ و بر اساس آن، علی بن ابی طالب برای پرهیز از آنکه کشتن عمرو بن عبدود، از روی خشم و تشفی خاطر باشد، چند لحظه او را رها می‌کند و پس از فرونشاندن خشم خود، عمرو را در راه خدا می‌کشد.[۲۳] اما بدیع‌الزمان فروزانفر معتقد است این روایت به صورتی که در مثنوی آمده، در هیچ منبعی یافت نشده است.[۲۴] با این حال برخی محققان، منابعی برای این روایت برشمرده‌اند؛ از جمله کتاب مناقب آل ابی طالب، نوشته ابن شهر آشوب (درگذشته ۵۸۸ق) که روایت مذکور را نقل کرده است.[۲۵]

پانویس‌ها

  1. برای نمونه نگاه کنید به: ابن هشام الحمیری، سیرة النبی، ۱۳۸۳ق، ج۳، ص۷۳۲؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۲، ص۷۸؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۱۸۱.
  2. طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۵۷۳-۵۷۴؛ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۰۰.
  3. الحاکم النیسابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۳، ص۳۴، ح۴۳۲۹.
  4. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ۱۳۷۵ق، ج۲، ص۳۲۴.
  5. شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۰۰.
  6. شیخ مفید، ترجمه ارشاد شیخ مفید، ۱۳۸۸ش، ص۹۲.
  7. شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۰۰.
  8. شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۰۰و۱۰۱.
  9. شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۰۲.
  10. عاملی، الصحیح من سیرة النبی الأعظم، ۱۴۲۶ق، ج۱۱، ص۱۶۰.
  11. علامه حلی، نهج الحق و کشف الصدق، ۱۹۸۲م، ص۲۳۴.
  12. ابن تیمیة، منهاج السنة النبویة، ۱۴۰۶ق، ج۸، ص۱۰۵-۱۱۰.
  13. ابن تیمیة، منهاج السنة النبویة، ۱۴۰۶ق، ج۸، ص۱۰۹.
  14. طبری، تاریخ الطبري، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۵۷۳.
  15. ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۲۹۰.
  16. الحاکم النیسابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۳، ص۳۴، ح۴۳۲۹.
  17. ابن هشام، السیرة النبویه، دار المعرفه، ص۲۶۸-۲۶۹.
  18. ابن هشام، السیرة النبویه، دار المعرفه، ج۲، ص۲۶۶-۲۶۷.
  19. ابن هشام، السیرة النبویه، دار المعرفه، ج۲، ص۲۶۷-۲۶۸.
  20. طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۵۷۳-۵۷۴.
  21. شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۰۶-۱۰۹.
  22. جمعی از نویسندگان، امام علی(ع)، سازمان حج و زیارت، ج۲، ص۱۴۸.
  23. مهدوی دامغانی، «مأخذ خدو انداختن خصم بر روی حضرت امیرالمومنین علی علیه‌السلام...»، ص۶۱-۶۳.
  24. فروزانفر، احادیث و قصص مثنوی، ۱۳۸۷ش، ص۱۴۳.
  25. مهدوی دامغانی، «مأخذ خدو انداختن خصم بر روی حضرت امیرالمومنین علی علیه‌السلام...»، ص۶۵؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ۱۳۷۵ق، ج۱، ص۳۸۱.

منابع

  • ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر و دار بیروت، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۵م.
  • ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة، تحقیق محمد رشاد سالم، [ریاض]، جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م.
  • ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، نجف، المطبعة الحیدریة، ۱۳۷۵ق/۱۹۵۶م.
  • ابن عساکر، علی بن الحسن، تاریخ مدینة دمشق، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵م.
  • ابن هشام الحمیری، عبدالملک، سیرة النبی، تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید، قاهره، مکتب محمدعلی صبیح، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۳م.
  • ابن هشام الحمیری، عبدالملک،السیرة النبویة، تحقیق مصطفی السقا و ابراهیم الابیاری و عبدالحفیظ شلبی، بیروت، دار المعرفه، بی‌تا.
  • جمعی از نویسندگان، امام علی(ع)، قم، سازمان حج و زیارت، بی‌تا.
  • الحاکم النیسابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق مصطفی عبد القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمية، ۱۴۱۱ق/۱۹۹۰م.
  • ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الإسلام ووفیات المشاهیر والأعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربي، ۱۴۱۰ق/۱۹۹۰م.
  • شیخ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد في معرفة حجج الله علی العباد، تحقیق موسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، قم، المؤتمر العالمي لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
  • شیخ مفید، محمد بن محمد، ترجمه ارشاد شیخ مفید، ترجمه سید حسن موسوی مجاب، قم، سرور، ۱۳۸۸ش.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبري: تاریخ الرسل والملوک: وصلة تاریخ الطبري، بیروت، دار التراث، ۱۳۸۷ق.
  • عاملی، جعفر مرتضی، الصحیح من سیرة النبی الأعظم، قم، موسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، ۱۴۲۶ق/۱۳۸۵ش.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف، نهج الحق وکشف الصدق، با تعلیقه فرج‌‎الله حسنی و مقدمه سید رضا صدر، بیروت، دار الکتاب اللبنانی، ۱۹۸۲م.
  • فروزانفر، احادیث و قصص مثنوی: تلفیقی از دو کتاب احادیث مثنوی و مآخذ قصص و تمثیلات مثنوی، ترجمه حسین داوودی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۷ش.
  • مهدوی دامغانی، محمود، مأخذ خدو انداختن خصم بر روی حضرت امیرالمومنین علی علیه‌السلام در بیت "او خدو انداخت بر روی علی/ افتخار هر نبی و هر ولی"»، در فصلنامه تخصصی ادبیات فارسی، ش۱و۲، بهار و تابستان ۱۳۸۳ش.