مقاله نامزد خوبیدگی

حدیث وصایت

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

نخستین امام شیعیان
علی بن ابی‌طالب (ع)

حرم امام علی1.jpg


زندگی
یوم‌الدار، شعب ابی‌طالب، لیلة المبیت، واقعه غدیر، سال‌شمار زندگی


میراث
نهج‌البلاغه، غرر الحکم، خطبه شقشقیه، خطبهٔ بی‌الف، خطبه بی‌نقطه، حرم


فضائل
فضائل اهل‌بیت، آیه ولایت • آیه اهل‌الذکر • آیه شراء • آیه اولی‌الامر • آیه تطهیر • آیه مباهله • آیه مودت • آیه صادقین-حدیث مدینه‌العلم • حدیث رایت • حدیث سفینه • حدیث کساء • خطبه غدیر • حدیث منزلت • حدیث یوم‌الدار • حدیث ولایتسدالابوابحدیث وصایت


یاران
عمار بن یاسر، مالک اشتر، ابوذر غفاری، عبیدالله بن ابی‌رافع، حجر بن عدی، دیگران

حدیث وصایت حدیثی از پیامبر اسلام (ص) که در آن امام علی(ع) به عنوان وصی و جانشین معرفی شده است. مضمون این حدیث با عبارت‌های مختلفی در منابع شیعه و سنی آمده است. روایت «لِكُلِّ نَبِيٍّ وَصِيٌّ وَ وَارِثٌ وَ إِنَّ عَلِيّاً وَصِيِّي وَ وَارِثِي‏» از مشهورترین نقل‌های آن است که توسط بریده بن حصیب از پیامبر (ص) نقل شده است.

متن

حدیث وصایت در منابع روایی شیعه و سنی همچون فضائل الصحابه ابن حنبل،[۱] مناقب ابن مغازلی،[۲] المعجم الکبیر طبرانی،[۳] تاریخ مدینه دمشق،[۴] مناقب خوارزمی،[۵] الکامل جرجانی،[۶] تذکرة الخواص،[۷] کفایة الأثر،[۸] من لا یحضره الفقیه،[۹] دلائل الإمامة،[۱۰] مناقب ابن شهر آشوب[۱۱] و بحارالانوار[۱۲] آمده است. عبدالله بن بریده عبارت « لِكُلِّ نَبِيٍّ وَصِيٌّ وَ وَارِثٌ وَ إِنَّ عَلِيّاً وَصِيِّي وَ وَارِثِي‏» را از پیامبر نقل کرده است.[۱۳] پیامبر در پاسخ سلمان فارسی که از او درباره وصی و جانشین وی پرسید، فرمود: وصی و وارث من و کسی که دَیْن مرا پرداخت می‌کند و وعده‌های مرا حتمی می‌سازد، علی بن ابی‌طالب است.[۱۴][یادداشت ۱]

همچنین بر پایه حدیثی که از ابوایوب انصاری نقل شده، پیامبر(ص) خطاب به حضرت زهرا فرمود: «خدای عالم... همسرت را انتخاب کرد و به من وحی نمود که تو را به عقد او درآورم و او را وصی خود قرار دهم»[۱۵] و در روایت دیگری که علی بن علی هلالی از پدرش نقل کرده، پیامبر خطاب به فاطمه(س) فرمود: «َ وَصِيِّي خَيْرُ الْأَوْصِيَاءِ وَ أَحَبُّهُمْ إِلَى اللَّهِ وَ هُوَ بَعْلُكِ؛ وصى من بهترین اوصيا و محبوبترین ايشان به سوى خداوند است و آن شوهر تو است،» [۱۶]

محتوا

محتوای حدیث وصایت، مسئله جانشینی و خلافت امام علی(ع) است. علمای شیعه آن را از دلایل امامت علی بن ابی‌طالب می‌دانند؛ آنان وصایت را به معنای جانشینی دانسته و بر این باورند که پیامبر بر اساس این حدیث حضرت علی(ع) را به عنوان جانشین خود معرفی کرده است؛ اما برخی از علمای اهل سنت گفته‌اند وصایت در این حدیث به معنای خلافت نیست؛ بلکه پیامبر سفارش خانواده‌اش را به علی(ع) کرده است.[۱۷] در پاسخ آنان گفته‌اند که پیامبر امام علی(ع) را به صورت مطلق وصی خود قرار داده و شاهدی بر این ادعا که وصایت را به امور خانواده‌اش مقید کرده باشد، وجود ندارد.[۱۸] حمدی بن عبدالمجید سلفی در نسخه تحقیقی المعجم الکبیر گفته است اگر سند حدیث صحیح می‌بود بر مسئله خلافت و جانشینی دلالت داشت.[۱۹]

سند

حدیث وصایت با سندهای مختلفی از بریده،[۲۰] سلمان،[۲۱]ابوایوب انصاری و انس بن مالک[۲۲] در منابع اهل سنت روایت شده است. سبط بن جوزی (نویسنده تذکرة الخواص) روایت سلمان را به دو سند نقل کرده است او سندی را که در فضائل الصحابه ابن حنبل آمده، صحیح می‌داند.[۲۳]

برخی علمای اهل سنت مانند ابن جوزی،[۲۴] جلال الدین سیوطی[۲۵] و هیثمی[۲۶] در سلسله سند حدیث تشکیک کرده و آن را نپذیرفته‌اند. در مقابل برخی پژوهشگران نظر این علمای اهل سنت را نقد کرده‌اند.[۲۷]

پانویس

  1. ر.ک. سبط بن جوزی، تذکرة الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۴۸.
  2. ابن مغازلی، مناقب علی بن ابی‌طالب، ۱۴۲۶ق، ص۱۶۷.
  3. طبرانی، المعجم الکبیر، ۱۴۰۵ق، ج۶، ص۲۲۱.
  4. ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۲، ص۳۹۲.
  5. خوارزمی، المناقب، ۱۴۱۴ق، ص۸۵.
  6. جرجانی، الکامل، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۱۴.
  7. سبط بن جوزی، تذکرة الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۴۸.
  8. خزاز رازی، کفایة الأثر، ۱۴۰۱ق، ص۸۰
  9. صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۱۸۰
  10. طبری آملی، دلائل الإمامة، ۱۴۱۳ق، ص۹۰
  11. ابن شهر آشوب، مناقب، ۱۳۷۹ق، ج۲، ص۱۸۸، ج۳، ص۶۶.
  12. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۸، ص۱۵۴-۳۳۹.
  13. ابن مغازلی، مناقب علی بن ابی‌طالب، ۱۴۲۶ق،ص۱۶۷؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۲، ص۳۹۲؛ خوارزمی، المناقب، ۱۴۱۴ق، ص۸۵؛ جرجانی، الکامل، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۱۴؛ ابن شهر آشوب، مناقب، ۱۳۷۹ق، ج۲، ص۱۸۸، ج۳، ص۶۶؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۸، ص۱۵۴-۳۳۹.
  14. طبرانی، المعجم الکبیر، ۱۴۰۵ق، ج۶، ص۲۲۱؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۸، ص۱۲.
  15. طبرانی، المعجم الاوسط، ۱۴۱۵ق، ج۶، ۳۲۷؛ طبرانی،المعجم الکبیر، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۵۷؛ هیثمی، مجمع الزوائد، ۱۴۰۸ق، ج۹، ص۱۶۷.
  16. هیثمی، مجمع الزوائد، ۱۴۰۸ق، ج۹، ص۱۶۵؛ طبرانی، المعجم الاوسط، ۱۴۱۵ق، ج۶، ص۳۲۷؛ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج۴۲، ۱۴۱۵ق، ص۱۳۰؛ طبرانی، المعجم الکبیر، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۵۸.
  17. طبرانی، المعجم الکبیر، ۱۴۰۵ق، ج۶، ص۲۲۱.
  18. پایگاه شمیم شیعه، نص حدیث وصایت و بررسی سند آن، بازبینی: ۱۳ تیر ۱۳۹۶.
  19. طبرانی، المعجم الکبیر، ج۶، ص۲۲۱.
  20. ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۲، ص۳۹۲؛ خوارزمی، المناقب، ص۸۵؛ جرجانی، الکامل، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۱۴.
  21. طبرانی، المعجم الکبیر، ۱۴۰۵ق، ج۶، ص۲۲۱.
  22. سبط بن جوزی، تذکرة الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۴۸.
  23. سبط بن جوزی، تذکرة الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۴۸.
  24. ابن جوزی، الموضوعات، ۱۳۸۶ق، ج۱، ص۳۷۶.
  25. سیوطی، اللالی المصنوعه فی احادیث الموضوعه، دارالمعرفه، ج۱، ص۳۵۸ بنقل از پایگاه شمیم شیعه، نص حدیث وصایت و بررسی سند آن، بازبینی: ۱۳ تیر ۱۳۹۶.
  26. هیثمی، مجمع الزوائد، ۱۴۰۸ق، ج۹، ص۱۶۵.
  27. نصّ «حدیث وصايت» وبررسی سند آن
  1. قلت یا رَسُولَ اللَّهِ لِکُلِّ نَبِیٍّ وَصِیٌّ فَمَنْ وَصِیُّکَ؟ قال فإن وصیی وَ مَوْضِعُ سِرِّی وَ خَیْرُ من أَتْرُکُ بَعْدِی وَ یُنْجِزُ عِدَتِی وَ یَقْضِی دَیْنِی عَلِیُّ بن أبی‌طَالِبٍ. (طبرانی، المعجم الکبیر، ۱۴۰۵ق، ج۶، ص۲۲۱.)

منابع

  • ابن بابویه، محمد بن علی صدوق، من لا یحضره الفقیه، تصحیح و تحقیق علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین قم، ۱۴۱۳ق.
  • ابن جوزی، الموضوعات، تحقیق: عبدالرحمن محمد عثمان، مدینه، المکتبة السلفیه، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م.
  • ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب علیهم‌السلام، علامه، قم، ۱۳۷۹ق.
  • ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، تحقیق: علی شیری، دارالفکر، بیروت، ۱۴۱۵ق.
  • ابن مغازلی، مناقب علی بن ابی‌طالب(ع)، انتشارات سبط النبی (ص)، ۱۴۲۶ق-۱۳۸۴ش.
  • جرجانی، عبدالله بن عدی، الکامل، تحقیق: یحیی مختار غزاوی، دارالفکر، بیروت، ۱۴۰۹ق/۱۹۸۸م.
  • خزاز رازی، علی بن محمد، کفایة الأثر فی النص علی الائمة الإثنی عشر، تحقیق عبداللطیف حسینی کوهکمری، قم، نشر بیدار، ۱۴۰۱ق.
  • خوارزمی، موفق، المناقب، تحقیق: مالک محمودی، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۴ق.
  • سبط بن جوزی، تذکرة الخواص، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۸ق.
  • طبرانی، المعجم الاوسط، تحقیق: قسم التحقیق بدارالحرمین، دارالحرمین للطباعه و النشر و التوزیع، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵م.
  • طبرانی، المعجم الکبیر(ج۶)، تحقیق: حمدی عبدالمجید سلفی، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م.
  • طبرانی، المعجم الکبیر(ج۳)، تحقیق: حمدی عبدالمجید سلفی، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م.
  • طبری آملی صغیر، محمد بن جریر بن رستم، دلائل الإمامة، قم، نشر بعثت، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • هیثمی، مجمع الزوائد، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م.