مقاله قابل قبول
رده ناقص
بدون عکس
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع خوب
استناد ناقص
جانبدارانه
شناسه ارزیابی نشده
نارسا
نیازمند خلاصه‌سازی

بقیةالله

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

بَقیّةُاللّه، تعبیری قرآنی و در آموزه‌های شیعی از القاب آخرین امام شیعه اثنی عشری است. این ترکیب، در کتابت قرآن کریم به صورت «بَقیتُ الله» ضبط شده است.

مفهوم‌شناسی

تعبیر «بقیت الله» در آیه هشتادوششم سوره هود آمده است. در این آیه پس از آنکه شعیب (ع)، قوم خود را به پرستش خداوند دعوت و از کم فروشی و تباهکاری نهی می‌کند، آگاهی می‌دهد که آنچه از خدا می‌ماند، برای شما بهتر است: «بَقیت اللّهِ خَیرٌ لکُم اِن کُنتم مؤمنین»

مفسران بقیة اللّه را، در این آیه، به پُرداشتن پیمانه و ابزار سنجشِ («مکیال‌» و «میزانِ») یاد شده در آیه هشتاد و پنجم همین سوره پیوند داده و گفته‌اند که بقیة اللّه، یعنی آنچه پس از پیمانه کردن و سنجیدنِ درست برای شما بماند یا خداوند برای شما نگاه دارد، برای شما بهتر از آن است که نادرستی و کم فروشی کنید.

زمخشری بقیة اللّه را به مال حلالی که پس از اجتناب از مال حرام باقی می‌ماند تفسیر کرده است و البته این احتمال را هم مطرح می‌کند که ممکن است مراد از بقیة اللّه طاعاتی باشد که نزد خدا می‌ماند.[۱] اهل لغت نیز تقریباً همین معانی را برای بقیه و بقیة اللّه آورده‌اند که به نظر می‌رسد این معانی با توجه به سیاق آیه و موضع این عبارت در این آیه ذکر شده است.

در روایات

در احادیث شیعه، بقیه اللّه در این آیه به ائمه تأویل شده است. مجلسی[۲] از مناقب ابن شهر آشوب نقل می‌کند که «بقیه اللّه خیرلکم نَزَلَت فیهم”، یعنی آیه بقیه اللّه... درباره ائمه نازل شده است.

مجلسی[۳] در تفسیر خود بر این حدیث که «امامان بقیه الله‌اند» می‌گوید:

«مقصود کسانی از انبیا و اوصیا هستند که خداوند ایشان را بر روی زمین برای هدایت مردم نگاه می‌دارد، یا اوصیا و امامانی که بازماندگان انبیا در میان امت خود هستند.»

بنابراین ، وی «بقیه”را به معنای «مَن اَبْقاه‌» می‌داند، یعنی کسی که خداوند او را نگاه داشته است.

در بحارالانوار[۴] روایتی است، که براساس آن، امام باقر علیه‌السلام، خطاب به مردمی که دروازه شهر خود را بر روی ایشان بستند، خود را بقیه الله نامیده است. تعبیر دوم این کلمه به آخرین امام شیعه اثناعشری برمی گردد، یعنی امام مهدی عجل اللّه تعالی فرجه.

روایات متعددی هست که براساس آنها مقصود از بقیه اللّه، امام زمان است، از جمله طبرسی[۵] از قول حضرت علی علیه‌السلام نقل می‌کند که مراد از بقیه اللّه امام مهدی عجل الله تعالی فرجه است که پس از انقضای مهلت خواهد آمد و زمین را که پر از جور شده است از داد پر خواهد کرد.

مجلسی[۶] به نقل از کافی آورده است:

«امام جعفر صادق علیه‌السلام در پاسخ این سؤال که مردم به مهدی علیه‌السلام امیرالمؤمنین خطاب می‌کنند، فرمود: این لقب مخصوص علی بن ابی طالب علیه‌السلام است، و امام مهدی را باید با لقب «بقیه اللّه”، و چنین خطاب کنند: «السلام علیک یا بقیه الله.»

بعضی از علمای امامیه جمله نهج البلاغه (بقیهٌ من بقایا حجته: او مانده‌ای از حجت‌های خداست ـ خطبه ۱۸۲) را تفسیری بر امام دوازدهم می‌دانند[۷] ولی بعضی از شارحان نهج البلاغه «بقیه‌» را در این عبارت عالمان و عارفانی می‌دانند که حجت خدا بر بندگان او در همه دورانها هستند.[۸] در دعای ندبه نیز از امام مهدی عجل الله تعالی فرجه به بقیه اللّه تعبیر شده است.

در روایات شیعی آمده است که حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه به هنگام ظهور، آیه «بقیه اللّه خیرلکم...» را خواهد خواند و خواهد گفت: «انا بقیه اللّه و حجّته‌» و هیچ مسلمانی بر او سلام نمی‌دهد مگر آنکه بگوید: «السلام علیک یا بقیه اللّهِ فی ارضه.» از مجلسی[۹] نیز روایت شده است که حضرت مهدی خود فرموده است: «انا بقیه اللّه فی ارضه‌»[۱۰]

تبیین دقیق تر

برای تبیین دقیق‌تر مفهوم «بقیه اللّه‌» در آیه مذکور و روایات شیعی، لازم است به آیه دیگری از قرآن توجه شود: مفسران در تفسیر آیه ۱۱۶ سوره هود، که در آن «اُولُوا بقیهٍ» آمده است، با در نظر گرفتن سیاق آیه، «بقیه‌» را به معنای فضل و خیر گرفته‌اند. زمخشری[۱۱] «اولوا بقیه‌» را به معنای «خداوندان فضل و مال‌» و «بقیه‌» را به معنای «خیر و فضل‌» (= دارایی و روزی) گرفته است.

وی شواهدی نیز ذکر می‌کند که در آنها «بقیه‌» به معنای برگزیدگان است، اما این شواهد مستقل از متن و تفسیر این آیه قرآن است و نمی‌توان گفت که مفهوم اخیر برای تفسیر متن قرآن در نظر گرفته شده است.

خطیب تبریزی[۱۲] نیز بقیه را در بیتی، که از شواهد زمخشری است، هم به معنای «افاضلکم‌» گرفته است و هم به معنای باقی ماندگان. شواهد مفصل دیگری نیز که آنتون اشپیتالر در مقاله «بقیه در قرآن به چه معناست ؟»[۱۳] آورده، همه مستقل از تفسیر آیه مذکور است.

بنابراین، چنانکه اشپیتالر[۱۴] آورده، «بقیه‌» به معنای فضل است و در اساس، واز لحاظ معناشناسی نیز، چنین است، زیرا فضل هم در اصل به معنای «بقیه‌» و زیادتی است و در تحول معنایی مفهوم افزونی و خیر (دارایی) را به خود گرفته است و «بقیه‌» نیز به مفاهیم «خیر» و «فضل‌» و «برتری‌» و «برگزیده‌» تحول معنایی یافته است.

با توجه به مطالبِ پیشین، وجه تفسیر بقیه اللّه به امامان به خوبی معلوم می‌شود و آنجا که مقصود از بقیه اللّه، حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه دانسته می‌شود، می‌توان به سهولت به جای بقیه اللّه، فضل اللّه گذاشت؛ به این معنا که آن حضرت فضل و نعمت خداوند بر آدمیان است. این تفسیر بهتر و رساتر از تفسیر مجلسی است که به موجب آن، امامان بقیه و بازمانده اوصیا و انبیا هستند و خداوند ائمه را از میان اوصیا برای نسلهای بعدی نگاه داشته است.

بنابر آنچه گفته شد، آیه شریفه «بقیه اللّه خیرلکم ان کنتم مؤمنین‌» با توجه به حدیث «بقیه اللّه خیرٌ لکم نزلت فیهم”، اینگونه تفسیر می‌شود که امامان که برگزیدگان خدا هستند، برای شما بهترند. درباره بقیه اللّه، به عنوان لقب خاص امام مهدی عجل الله تعالی فرجه نیز مطلب به همین صورت است.

گفتنی است که کلمه بقیه، علاوه بر دو مورد یاد شده، یک بار نیز در آیه ۲۴۸ سوره بقره آمده است. در این آیه نیز به سهولت می‌توان گفت که «بقیه‌» به مفهوم فضل و خیر (دارایی و مال) است.

پانویس

  1. زمخشری ج۲، ص۴۱۸
  2. مجلسی، ج۲۴، ص۲۱۱
  3. مجلسی، ج۲۴، ص۲۱۱
  4. مجلسی، ج۲۴، ص۲۱۲
  5. طبرسی، ج۱، ص۲۵۲
  6. مجلسی، ج ۲۴، ص۲۱۱ـ۲۱۲
  7. قطب راوندی، ج۲، ص۷۲۲
  8. ابن میثم، ج۳، ص۳۹۳؛ ابن ابی الحدید، ج۱۰، ص۹۶
  9. مجلسی، ج ۲۴، ص۲۱۲
  10. مجلسی ج۲۴، ص۲۱۲
  11. زمخشری، ج۲، ص۴۳۶
  12. خطیب تبریزی، ج۱، ص۸۷
  13. آنتون اشپیتالر، ص۱۳۷ـ۱۴۶
  14. اشپیتالر، ص۱۳۷ـ۱۴۶

منابع

  • ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره ۱۳۸۵ـ۱۳۸۷/۱۹۶۵ـ۱۹۶۷، بیروت، بی‌تا.
  • ابن میثم، شرح نهج البلاغه، قم، ۱۳۶۲ش.
  • یحیی بن علی خطیب تبریزی، شرح دیوان الحماسه، بولاق، ۱۲۹۰.
  • محمودبن عمر زمخشری، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، بی‌تا.
  • احمدبن علی طبرسی، الاحتجاج، چاپ محمدباقر موسوی خرسان، بیروت ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱.
  • علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، نهج البلاغه، چاپ صبحی صالح، قاهره ۱۴۱۱/۱۹۹۱.
  • سعیدبن هبه الله قطب راوندی، منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه، چاپ عزیزالله عطاردی خبوشانی، چاپ افست دهلی، ۱۴۰۴ق.
  • محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، بیروت، ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
  • Rudi Paret, Der Koran: Kommentar und Konkordanz, Stuttgart 1977;
  • Anton Spitaler, "Was Bedeutet Baq ¦  ja im Koran?", in Westخstliche Abhandlungen: zum siebzigsten Geburtstag Rudolf Tschudi , ed. Fritz Meier, Wiesbaden 1954.

پیوند به بیرون