مسجد جمکران

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
مسجد جمکران
مسجد جمکران گنبد و گلدسته.jpg
اطلاعات اوليه
کاربری: مسجد
مکان: قم
نام‌های دیگر: مسجد صاحب الزمان‌ • مسجد قدمگاه‌
مشخصات
معماری
بازسازی: توسعه مسجد در دوره‌های مختلف
وبگاه: پایگاه مسجد جمکران

مسجد جَمْکَران، مسجدی منسوب به امام زمان، دوازدهمین امام شیعیان، در حاشیه شهر قم است که گفته می‌شود حسن بن مثله جمکرانی به دستور امام زمان آن را ساخته است. مسجد جمکران تا پیش از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ش، ساختمان کوچکی داشت. پس از انقلاب ایران نوسازی شده و بر فضای آن افزوده شده است. این مسجد هم‌اکنون با واحدهای گوناگونی مانند واحد مراسم و تبلیغات، روابط عمومی، کتابخانه، انتشارات و تحقیقات، ثبت کرامات، نذورات و هدایا، اداره می‌شود و سالانه پذیرای حدود ۱۵ میلیون زائر است.

موقعیت و نامگذاری

مسجد جمکران مسجدی است که در حاشیه شهر قم قرار دارد و به حضرت مهدی، امام دوازدهم شیعیان منسوب است.[نیازمند منبع] مسجد جمکران در گذشته به «‌مسجد قدمگاه‌» مشهور بوده[۱] و به سبب نزدیکی با روستای جمکران، به مسجد جمکران شهرت یافته است.[نیازمند منبع] به گفته حسن بن محمد قمی، نویسنده کتاب تاریخ قم، جمکران اولین روستای قم بوده که جم ملک آن را بنا کرده است.[۲] همچنین به سبب انتساب این مسجد به حضرت مهدی، «مسجد صاحب‌الزمان‌» نیز نامیده می‌شود.[۳]

تاریخچه

درباره مسجد جمکران در منابع تاریخی اطلاعاتی چندانی وجود ندارد. منشی قمی، ضمن بیان وقایع سال ۹۸۶، در شرح حال میرغیاث الدین محمد میرمیران نوشته است که او به هنگام توقف در قریه لَنجَرودِ قم، گاهی در مَقامِ با احترام امام زمان(عج) در جمکران اعتکاف می‌کرد،[۴] که به گفته علی‌اصغر فقیهی مقصود از آن مقام، مسجد جمکران بوده است.[۵] همچنین کتیبه‌ای، با تاریخ ۱۱۶۷ موجود است که به تعمیر مسجد در آن سال اشاره دارد.[۶] در اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی، ساختمان مسجد، نیمه ویران گزارش شده است.[۷]

تصویری از مسجد قدیم جمکران

به گزارش کتاب تاریخ قم، اولین مسجدی که در قم، پیش از مهاجرت اشعریان از کوفه به این شهر در اوایل قرن دوم بنا شده بود، مسجد روستای جمکران بود که خَطّاب اسدی آن را بنیان نهاد.[۸] مدرسی طباطبایی احتمال داده که مسجد جمکران فعلی همان مسجد خطّاب اسدی باشد که پس از گریز ساکنان غاضریه از قبیله بنی‌اسد به جمکران، به هنگام قیام مختار در کوفه، توسعه بیشتری یافته است.[۹]

ماجرای انتساب مسجد به امام زمان

قول مشهور درباره ساخت مسجد کنونی جمکران، به حکایتی برمی‌گردد که میرزا حسین نوری (۱۲۵۴-۱۳۲۰ق) نقل کرده است. بر اساس نقل او، حسن بن مثله جمکرانی گفته است که در شب سه شنبه ماه رمضان سال ۳۹۳ق گروهی از مردم به در خانه من آمدند و مرا از خواب بیدار کردند. آنان گفتند که امام زمان شما را به حضور طلبیده است و مرا به محلی که اکنون مسجد جمکران است آوردند، در آنجا امام زمان از من خواست که از حسن بن مسلم بخواهم که دیگر در این زمین کشاورزی نکند چرا که خداوند این زمین را از زمین‌های دیگر برگزیده است و به سید ابوالحسن(از علمای قم) بگویم که در این مکان مسجدی بنا کند، همچنین در گله جعفر کاشانی بزی است آن را خریداری کرده و در این مکان ذبح و گوشت آن را میان بیماران توزیع کنم و فرمود هر بیماری که از گوشت آن بخورد خدا او را شفا می‌دهد.

صبح هنگام به همان مکان رفتم و زنجیرهایی را دیدیم که حدود بنای مسجد را نشان می‌داد، سپس به قم نزد سید ابوالحسن رفتم سید که از پیش تر انتظار مرا می‌کشید، گفت:‌ شخصی در خواب به من گفت که حسن بن مثله از جمکران نزد تو می‌آید، او را تصدیق و به قولش اعتماد کن. سپس ماجرای شب گذشته را برایش تعریف کردم و با هم به سمت جمکران حرکت کردیم، گله جعفر کاشانی را دیدیم، بزی به طرف من دوید، جعفر سوگند یاد کرد که این بز در گله‌اش نبوده و تاکنون آن را ندیده است، آن بز را در محل مسجد ذبح کرده و هر بیماری که از گوشت آن خورد، شفا یافت. پس از این ماجرا سیدابوالحسن مسجدی با سقفی از چوب در آن مکان احداث کرد.[۱۰]

منبع داستان

داستان مذکور درباره ساخت مسجد جمکران، در کتاب‌های محدث نوری مانند نجم الثاقب[۱۱] و جنة المأوی نقل شده است. ناشران کتاب بحار الانوار نیز داستان را به نقل از جنة الماوی به کتاب بحار الانوار افزوده‌اند.[۱۲] نوری در کتاب نجم ثاقب داستان را به کتاب تاریخ قم نسبت داده و نوشته است که تاریخ قم ماجرا را از کتابی با نام مونس الحزین فی معرفة الحق و الیقین اثر شیخ صدوق نقل کرده است. [۱۳] او در مستدرک الوسائل کتاب دیگر خود می‌گوید که داستان را در حاشیه کتاب نقد الرجال به خط آقا محمدعلی فرزند وحید بهبهانی (۱۱۴۴-۱۲۱۶ق) دیده است. محدث نوری همچنین می‌گوید کتابی با نام مونس الحزین در فهرست کتاب‌های شیخ صدوق ندیده و سال وقوع داستان ده سال بعد از مرگ شیخ صدوق بوده است و نتیجه می‌گیرد که شاید تاریخ نقل شده در حاشیه نقد الرجال اشتباه باشد.[۱۴]

محققان کتاب نجم ثاقب نیز گفته‌اند که کتابی با نام مونس الحزین از شیخ صدوق تاکنون یافت نشده است. آنان همچنین گفته‌اند این ماجرا در ترجمه تاریخ قم موجود نیست و اصل کتاب تاریخ قم نیز فعلا در دسترس نیست. [۱۵]

اعمال مسجد جمکران

نوشتار اصلی: نماز امام زمان

مطابق نقل بالا امام زمان به حسن بن مثله می‌فرماید: به مردم بگو به این مکان رغبت کنند و آن را عزیز دارند و چهار رکعت نماز در آن گزارند.

دو رکعت اول:

به نیت نماز تحیت مسجد است، در هر رکعت آن یک حمد و هفت بار سوره «قل هو الله احد» خوانده می‌شود و در رکوع و سجود هم هفت مرتبه ذکر تکرار می‌شود.

دو رکعت دوم:

به نیت دو رکعت نماز امام زمان (عج) سوره حمد را شروع و آیه «ایاک نعبد و ایاک نستعین» را صد بار تکرار می‌کند و بعد از آن بقیه سوره حمد را خوانده و سوره (قل هو الله احد) را یک بار قرائت می‌کند و به رکوع رفته و ذکر (سُبحانَ رَبّی العَظیمِ و بِحَمدِهِ) هفت مرتبه و سپس به سجود رفته و ذکر (سُبحانَ رَبّی الاَعلی و بِحَمدِهِ) را نیز هفت مرتبه تکرار می‌کند.

رکعت دوم را نیز به همین ترتیب می‌خواند، پس از سلام نماز یک بار (لا اله الا الله) گفته و به دنبال آن تسبیحات حضرت زهرا(ع)خوانده شود وبعد از آن به سجده رفته و صد بار صلوات بفرستد.[نیازمند منبع]

معماری

مراسم نیمه شعبان در جمکران

به استناد اشاره قاضی احمد قمی و کتیبه مورخ ۱۱۶۷ق، مسجد پیش از دوران افشاریه ساخته شده است و از ویژگی‌های معماری عصر صفوی در مسجد جمکران اطلاعی در دست نیست.[۱۶] طبق کتیبه مسجد، بنایی که میرزا علی‌اکبر جمکرانی در سال ۱۱۶۷ق آن را تعمیر کرد، شامل مسجدی ستون‌دار به ابعاد ۱۷×۵ متر با چهار فرش انداز، در جنوبِ صحنی به ابعاد ۱۷×۱۳ متر بوده است [۱۷] که در دوران ناصری، علیقلی جمکرانی یک جانب صحن آن را بنا کرد. علی‌اصغرخان اتابک در اوایل حکومت مظفرالدین شاه (۱۳۱۳ـ۱۳۲۴) مسجد و صحن را تعمیر کرد و حجره‌ها و ایوان‌هایی در اطراف صحن و دو آب انبار، یکی در صحن و دیگری در خارج از صحن، بنا کرد.[۱۸]

آیت اللّه محمدتقی بافقی نیز تعمیراتی در مسجد انجام داد و در آنجا آب انباری احداث کرد.[۱۹] در طی تعمیر مسجد در دوره قاجار، تزئیناتی به بنا افزوده شد که شامل ازاره کاشی‌کاری خشتی هفت رنگ به ارتفاع ۱ و نیم متر و تزئیناتی با نقوش اسلیمی با آب طلا و لاجورد در قسمت فوقانی و کتیبه‌ای از کاشی‎های خشتی به خط ثلث از سوره جمعه در بخش میانی شبستان مسجد بود.

محراب

مسجد جمکران دارای چهار محراب پنج تَرْکی با پوشش مقرنس گچی و لچکیهای کاشیکاری شده با کتیبه‌هایی به خط ثلث با عبارت "فَمَنْ صَلّیها فَکانَّما صَلّی فی البیتِ العتیق " بود. در میان محراب مرکزی چاه کوچکی قرار داشت که دهانه آن با سنگ مرمر میان تهی پوشانده شده بود و برخی زائران برای تبرک از درون آن خاک می‌بردند. در سینه همین محراب قطعه سنگ دیگری از مرمر شفاف قرار داشت که در میان آن اثر یک قدم بزرگ، به نشان قدمگاه بودن مسجد، حجاری شده بود.[۲۰] در ۱۳۵۰، با اقدام آیت اللّه فیض قمی (متوفی ۱۳۷۰) چاه را پُر کردند و سنگ مزبور را کندند، زیرا به اعتقاد ایشان نشان بدعت بود.[۲۱]

محوطه ورودی

در ۱۳۳۲ش مسجد جمکران به اهتمام سید محمد آقازاده تعمیر و بعضی قسمت‌های آن تجدید بنا شد و تالاری در جنوب صحن، با شش ستون از تیرآهن، به طول هفده و عرض چهار متر، احداث گردید.[۲۲] کتیبه تاریخی مسجد با مادّه تاریخ ۱۱۶۷ در همین بنا نصب بود[۲۳]

در بخش شرقی صحن نیز تالاری به عرض چهار و طول سیزده متر، با تزئیناتی از آجرهای تراش و کاشیهای هفت رنگ، احداث گردید که نام بانی (سیدمحمد آقازاده)، و تاریخ ۱۳۷۲ و نام معمار به خط ثلث در آن ذکر شده است. نمای ورود به صحن در این دوران ایوانی آجری با پوشش گچی در سقف و اِسْپَر مزین به کاشی هفت رنگ در دو طرف بوده است. در نمای درگاه نیز کتیبه‌هایی با مضامین اهمیت ادای به موقع نماز و تاریخهای ۱۳۱۸ و ۱۳۷۱ وجود داشته است. در قسمت جنوب شرقی مسجد گلدسته آجری هشت ترکی به ارتفاع هفده متر قرار داشته که، به استناد کتیبه، در ۱۳۱۸ ساخته شده بوده است.[۲۴]

هم زمان با پیروزی انقلاب اسلامی و افزایش زائران و لزوم گسترش بنا، هسته تاریخی مسجد تخریب شد و با اشراف آیت الله مرعشی نجفی به شکل مربعی علامت گذاری گردید[۲۵] که با سنگفرش جداگانه‌ای با نوار سیاه و سفید مشخص شده است.

پس از آن، با خریداری زمین‌های کشاورزی اطراف مسجد، چهل هکتار زمین در اختیار مسجد جمکران قرار گرفت که ۵/۵ هکتار آن به محوطه و صحن اصلی اختصاص یافت.[۲۶]

مسجد مقام

بنای جدید مسجد، مسجد مَقام نامیده می‌شود. ایوان ورودی این مسجد، تماماً مزین به کاشی‌های معرق در بدنه و لچکیها و مقرنس‌کاری در سقف است و از طریق سه ورودی، یکی در مرکز و دو ورودی در هریک از طرفین به شبستان راه دارد. مناره‌های طرفین این ایوان، با ارتفاع شصت متر، نیز مزین به کاشی معرق و به شکل چندوجهی در قسمتهای تحتانی، مدوّر در ساقه و گلدسته‌ای در قسمت فوقانی است.[نیازمند منبع]

شبستان

شبستان اصلی به شکل هشت ضلعی و دارای سه ورودی در شمال و دو ورودی در جنوب است. این شبستان دارای هشت ستون هشت وجهی مزین به کاشی‌های معرق و مقرنس‌کاری است که گنبد مسجد با سازه‌ای فلزی بر فراز آن استوار شده است. در ساقه گنبد ۲۳ پنجره مشبک فلزی با شیشه‌های الوان تعبیه شده است که نور شبستان را تأمین می‌کنند. سطح داخلی گنبد مزین به کاشی‌های معرق با تلفیق آجر است.[نیازمند منبع]

طوق زیر پنجره‌ها کتیبه‌ای به خط ثلث با آیاتی از سوره دهر است. سطح خارجی گنبد شَلْجَمی شکل بنا نیز با کاشی‌های فیروزه‌ای پوشیده و با کتیبه‌های تهلیل و تُرَنج‌هایی با عبارت یا مهدی ادرکنی در داخل آن، تزئین شده است. ازاره داخلی مسجد تا ارتفاع ۱ و ۸۰ متر با سنگ مرمر پوشیده شده و بقیه قسمت‌های بدنه داخلی تا زیرسقف مزین به کاشی‌کاری با تلفیق آجر است. محراب نیز تماماً کاشی‌کاری شده و در سقف مقرنس کاری دارد. شبستان‌های غربی و شرقی هرکدام با چهارهزار مترمربع زیربنا در دو طبقه ساخته شده‌اند. قسمت‌های داخلی این شبستانها آیینه‌کاری شده است و هریک از شبستان‌ها دارای دو گنبد قرینه با بتون مسلح‌اند.

رونق گرفتن مسجد

تصویری از مسجد جدید جمکران

آیت الله محدتقی بافقی در رونق مسجد جمکران نقش داشته است؛ او هر شب چهارشنبه، به همراه گروهی از طلاب، پیاده به مسجد جمکران می‌رفت و نماز مغرب و عشاء را در آنجا اقامه می‌کرد و تا اذان صبح در آنجا به عبادت می‌پرداخت. [۲۷] در سال ۱۳۴۹ش، نخستین هیئت امنای مسجد جمکران تحت نظارت سازمان اوقاف شکل گرفت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی (۱۳۵۷ش)، شورای مدیریت حوزه علمیه قم اعضای هیئت امنا را معرفی و اداره اوقاف نظارت بر امور مسجد را برعهده گرفت.[۲۸]

مسجد جمکران با واحدهای گوناگونی مانند واحد مراسم و تبلیغات، روابط عمومی، کتابخانه، انتشارات و تحقیقات، ثبت کرامات، نذور و هدایا، اداره می‌شود و سالانه پذیرای حدود ۱۵ میلیون نفر است.[۲۹]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. فیض قمی، گنجینه آثار قم، ۱۳۴۹ش، ج۲، ص۶۶۷.
  2. قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۶۰ـ۶۱.
  3. میرعظیمی، مسجد مقدس جمکران: تجلیگاه صاحب الزمان، ۱۳۸۳ش، ص۵۸.
  4. منشی قمی، خلاصة التواریخ، ۱۳۵۹-۱۳۶۳ش، ج۲، ص۱۰۱۹.
  5. فقیهی، «قم در مسیر تاریخ»، ص۱۷۱.
  6. مدرسی طباطبائی، تربت پاکان: آثار و بناهای قدیم محدوده کنونی دارالمؤمنین قم، ۱۳۵۵ش، ج۲، ص۱۶۴-۱۶۵؛ فیض قمی، گنجینه آثار قم، ج۲، ص۶۶۹-۶۷۰.
  7. فقیهی، تاریخ مذهبی قم، ۱۳۷۸ش، ص۲۷۴.
  8. قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ق، ص۳۸.
  9. مدرسی طباطبائی، تربت پاکان: آثار و بناهای قدیم محدوده کنونی دارالمؤمنین قم، ۱۳۵۵ش، ج۲، ص۱۶۳-۱۶۴.
  10. نوری، نجم الثاقب، ۱۴۱۲ق، ص۳۸۳ تا ۳۸۸؛ ناصر الشریعة، ص۲۳۴-۲۳۷.
  11. نوری، نجم الثاقب، ج۲، ص۴۵۴.
  12. مجلسی، بحار الانوار، ج۵۳، ص۲۴۹. ناشران کتاب بحار الانوار همه کتاب جنة الماوی را در جلد ۵۳ بحار الانوار آورده‌اند.
  13. نوری، نجم الثاقب، ج۲، ص۴۵۴.
  14. نوری، حسین،‌ مستدرک الوسائل، ج۳، ص۴۴۷.
  15. نجم الثاقب، انتشارات مسجد جمکران، ج۲، ص۴۵۴.
  16. مدرسی طباطبائی، تربت پاکان، ۱۳۵۵ش، ج۲، ص۱۶۴؛ فیض قمی، گنجینه آثار قم، ۱۳۴۹-۱۳۵۰ش، ج۲، ص۶۷۰.
  17. فیض قمی، گنجینه آثار قم، ۱۳۴۹-۱۳۵۰ش، ج۲، ص۶۶۷.
  18. ناصرالشریعه، ص۲۳۳.
  19. کوچک‌زاده، تاریخچه قم و مساجد تاریخی آن، ۱۳۸۰ش، ص۲۴۶.
  20. فیض قمی، گنجینه آثار قم، ۱۳۴۹-۱۳۵۰ش، ج۲، ص۶۶۷-۶۶۸.
  21. فیض قمی، گنجینه آثار قم، ۱۳۴۹-۱۳۵۰ش، ج۲، ص۶۶۸.
  22. فیض قمی، گنجینه آثار قم، ۱۳۴۹-۱۳۵۰ش، ج۲، ص۶۶۸، ۶۷۱.
  23. مدرسی طباطبائی، تربت پاکان: آثار و بناهای قدیم محدوده کنونی دارالمؤمنین قم، ۱۳۵۵ش، ج۲، ص۱۶۴؛ فیض قمی، گنجینه آثار قم، ۱۳۴۹-۱۳۵۰ش، ج۲، ص۶۶۹.
  24. فیض قمی، گنجینه آثار قم، ۱۳۴۹-۱۳۵۰ش، ج۲، ص۶۷۰-۶۷۲.
  25. زندیه، «مسجد جمکران»، ص۷۸.
  26. زندیه، «مسجد جمکران»، ص۷۸.
  27. فقیهی، تاریخ...، ص۲۷۳-۲۷۴؛ کوچک‌زاده، تاریخچه قم و مساجد تاریخی آن، ۱۳۸۰ش، ص۲۴۵.
  28. زندیه، «مسجد جمکران»، ص۸۰؛ ویژه‌نامه جمکران، ۱۳۸۴ش، ص۱۱.
  29. ویژه‌نامه جمکران، ۱۳۸۴ش، ص۷-۱۱.

منابع

  • قمی، حسن بن محمد، تاریخ قم، ترجمه حسن بن علی قمی، تهران، چاپ جلال الدین طهرانی، ۱۳۶۱ش.
  • زندیه، حسن، «مسجد جمکران»، در مجله مسجد، ش۲۵، فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۵ش.
  • فقیهی، علی اصغر، تاریخ مذهبی قم، قم، زائر، ۱۳۷۸ش.
  • فقیهی، علی اصغر، «قم در مسیر تاریخ» ، در نامه قم، ش ۷ و ۸، پاییز و زمستان ۱۳۷۸ش.
  • فیض قمی، عباس، گنجینه آثار قم، قم، ۱۳۴۹-۱۳۵۰ش.
  • قریشی، جواد، راهنمای مصوّر قم و جمکران، قم، ۱۳۸۲ش.
  • مدرسی طباطبایی، حسین، قم‌نامه: مجموعه مقالات و متون درباره قم، قم، کتابخانه آیت اللّه مرعشی نجفی، ۱۳۶۴ش.
  • کوچک‌زاده، محمدرضا، تاریخچه قم و مساجد تاریخی آن، قم، ۱۳۸۰ش.
  • مدرسی طباطبائی، تربت پاکان: آثار و بناهای قدیم محدوده کنونی دارالمؤمنین قم، ۱۳۵۵ش.
  • منشی قمی، احمد، خلاصة التواریخ، تهران، چاپ احسان اشراقی، ۱۳۵۹-۱۳۶۳ش.
  • میرعظیمی، جعفر، مسجد مقدّس جمکران: تجلیگاه صاحب الزمان، قم، ۱۳۸۳ش.
  • ناصرالشریعه، محمدحسین، تاریخ قم، تهران، چاپ علی دوانی، ۱۳۸۳ش.
  • نوری، حسین، نجم الثّاقب، قم، ۱۴۱۲ق.
  • ویژه‌نامه جمکران، قم، مسجد مقدّس جمکران، ۱۳۸۴ش.

پیوند به بیرون