مقاله قابل قبول
بدون جعبه اطلاعات

حمیده همسر امام صادق

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

حمیده مشهور به «حمیدة المُصَفّا»، «حمیده بربریه» و «حمیده‌اندلسیه» همسر جعفر بن محمد الصادق(ع) امام ششم و مادر موسی بن جعفر الکاظم(ع) امام هفتم شیعیان از ائمه اثنی عشری است. او کنیزی بود که توسط امام باقر(ع) به امام صادق(ع) بخشیده شد. وی، بانویی فقیه و پرهیزگار بود و امام صادق(ع)، بانوان را برای آگاهی از مسائل شرعیه به او ارجاع می‌داد.

نسب و تبار

درباره نسب حمیده اختلاف نظر وجود دارد؛ به گونه‌ای که برخی نام پدر او را «صاعد بربر» و برادرش را «صالح» می‌نامند و برخی دیگر نیز نام پدر او را صالح گفته‌اند. درباره نژاد وی نیز اختلاف است. بربر، اندلس، روم و عجم از جمله نژادهایی است که حمیده را بدان منتسب می‌دانند.[۱]

اسامی و القاب

نام وی «حَمِیدَة» یا «حُمَیدَة» نقل شده است. زمانی که امام باقر(ع) از وی پرسید نامت چیست؟ او پاسخ داد: حمیده.[۲] او به «حمیده بربریه» و «حمیده‌اندلسیه» نیز ملقب شده است.[۳] یکی از القاب او، «مُصَفّاه» است که امام صادق(ع) بر وی نهاده است.[۴]

از دیگر القاب وی می‌توان به «لؤلؤة»، «مهذّبة»، «سیدة الإماء» (سرور کنیزان)، «امّ احمد» و «امّ حمیده» اشاره کرد.[۵]

مقام و منزلت وی

در بیانی امام باقر(ع) او را پسندیده در دنیا و ستایش شده در آخرت خطاب می‌کند.[۶] امام صادق(ع) نیز درباره او می‌فرماید:

«حمیده، پاکیزه از پلیدی‌ها و مانند شِمش طلاست. ملائکه، همواره از وی مراقبت می‌کردند تا کرامتی از سوی خداوند برای من و حجت بعد از من به دستم رسید[۷]

وی بانویی فقیه بود و امام صادق(ع)، بانوان را برای آگاهی از مسائل شرعیه به او ارجاع می‌داد.[۸] امام(ع) هر گاه قصد تقسیم حقوق اهل مدینه را داشت به امّ فَروة و حمیده واگذار می‌کرد.[۹] عالمان شیعی نیز هرگاه از حمیده سخن گفته‌اند از وی با عظمت و بزرگی یاد کرده‌اند.[۱۰][۱۱]

از بردگی تا ازدواج با امام صادق(ع)

آنچه در کتب حدیثی روایت شده حاکی از آن است که امام باقر(ع)، حمیده را از برده فروشی که از اهالی بربر بوده خریده و به فرزندش فرموده است: جعفر! او را برای خود بپذیر.[۱۲]

راوی روایات امام صادق(ع)

از حمیده دو روایت در باب مسأله حج کودکان[۱۳] و دیگری درباره شهادت امام جعفر صادق(ع)[۱۴] در منابع روایی آمده است.

ولادت امام کاظم(ع)

بنا بر روایتی که از ابوبصیر نقل شده، ولادت امام موسی کاظم(ع) در جریان سفر امام صادق(ع) و در منطقه‌ای به نام ابواء رخ داده است. وی در این روایت می‌گوید:

«هنگامی که آثار وضع حمل در حمیده پدیدار گشت امام(ع) به سوی خیمه او روانه شد و پس از اندک زمانی با چهره‌ای خندان بازگشت... امام(ع) فرمود: حمیده گفت هنگامی که این مولود به دنیا آمد دستان خود را بر زمین گذاشت و سر خویش را به سوی آسمان بلند کرد و من به او گفتم: این کار نشانه رسول خدا(ص) و وصی پس از اوست[۱۵]

خرید نجمه خاتون و هدیه به امام کاظم(ع)

بنا بر روایتی دیگر، حمیده پس از آنکه نجمه را خریداری کرد بر اساس یک خبر غیبی و رؤیای صادقه مأموریت یافت تا او را به امام کاظم(ع) هدیه کند تا به زودی از او بهترین انسان روی زمین متولد شود.[۱۶] حمیده هم به امام گفت: فرزندم! همان تکتم (از اسامی نجمه) جاریه‌ای است که بافضیلت‌تر از او ندیده ام. تردیدی ندارم که اگر نسلی داشته باشد خداوند آن را آشکار خواهد ساخت. او را به شما بخشیدم و درخواست خیر و نیکی به وی دارم.[۱۷]

دیگر فرزندان

بنا بر نقل علامه مجلسی، از حمیده ۴ فرزند متولد شد: موسی بن جعفر(ع)، اسحاق، محمد و فاطمه.[۱۸]

مدفن

طبق بعضی از اقوال قبر حمیده در (مشربه‌ام ابراهیم) واقع در منطقه‌ العوالی در شرق قبرستان بقیع است و قبر نجمه مادر امام رضا نیز در مجاورت آن قرار دارد.[۱۹]

پانویس

  1. مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۵۲ق، ج۳، قسم ۲، ص۷۶؛ قرشی، حیاة الامام موسی بن جعفر(ع)، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۴۲، ۴۳؛ امین عاملی، فی رحاب ائمه اهل البیت، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۸۰.
  2. ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، دارالمعرفة، ص۴۱۳.
  3. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۵، ص۲۶۱.
  4. کلینی، اصول کافی، ۱۳۶۳ش، ج ۱، ص۴۷۷؛ مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۱۷ق، ص۱۹۰؛ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۴.
  5. طبری، دلائل الامامه، ۱۴۰۸ق، ص۱۴۷؛ بحرانی، عوالم، ۱۴۰۹ق، ج۲۱، ص۱۰؛ مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۱۷ق، ص۱۹۰؛ غروی نائینی، محدثات شیعه، ۱۳۷۵ش، ص۱۵۲؛ طباطبایی یزدی، العروه الوثقی، ۱۴۲۲ق، ج ۱، ص۳۶۴؛ حسون و مشکور، اعلام النساء المؤمنات، ۱۴۱۱ق، ص۳۱۱.
  6. کلینی، کافی، ۱۳۶۳ش، ج ۱، ص۴۷۷.
  7. کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۴۷۷.
  8. صدوق، امالی، ۱۴۱۷ق، ص۵۲۵؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۶۲.
  9. مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۵۲ق، ج۳، قسم ۲، ص۷۶.
  10. قمی، منتهی الآمال، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۳۷۷.
  11. قرشی، حیاة الامام موسی بن جعفر(ع)، ۱۴۱۳ق، ص۴۰، ۴۱.
  12. کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۴۷۷.
  13. کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج ۴، ص۳۰۱؛ حرعاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۱ق، ج۸، ص۲۰۷.
  14. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۷، ص۲؛ طباطبایی یزدی، العروه الوثقی، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۳۶۴.
  15. کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۳۸۵.
  16. اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۸۰۳، ۸۰۴.
  17. صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۴.
  18. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۷، ص۲۴۱.
  19. الحسینی الجلالی، فدک و العوالی، ص۵۵.

منابع

  • اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه، قم، الشریف الرضی، ۱۴۲۱ق.
  • اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، بیروت، دارالمعرفه، بی‌تا.
  • امین عاملی، سید محسن، فی رحاب ائمه اهل البیت(ع)، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۱۲ق.
  • بحرانی، سید هاشم، عوالم، تحقیق و نشر مؤسسه الامام المهدی، قم، ۱۴۰۹ق.
  • حسون، محمد و ام علی مشکور، اعلام النساء المؤمنات، بی‌جا، اسوه، ۱۴۱۱ق.
  • صدوق، محمد بن علی، الامالی، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۷ق.
  • صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، تحقیق حسین اعلمی، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۴ق.
  • الطبری الشیعی، محمد بن جریر، دلائل الامامة، بیروت، مؤسسة الاعلمی، ۱۴۰۸ق.
  • طباطبایی یزدی، محمد کاظم، العروة الوثقی، بی‌جا، بی‌نا، ۱۴۲۲ق.
  • حرعاملی، وسائل الشیعه، تهران، مکتبه الاسلامیه، ۱۴۰۱ق.
  • غروی نائینی، نهلا، محدثات شیعه، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، ۱۳۷۵ش.
  • قرشی، باقر شریف، حیاه الامام موسی بن جعفر، بی‌جا، دارالبلاغه، ۱۴۱۳ق.
  • قمی، عباس، منتهی الآمال، قم، هجرت، ۱۴۱۲ق.
  • کلینی، محمد، الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری، تهران،‌دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
  • مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال، نجف، مطبعه المرتضویه، ۱۳۵۲ق.
  • مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
  • مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیه، قم، انصاریان، ۱۴۱۷ق.
  • فضل بن حسن؛ طبرسی،اعلام الوری باعلام الهدی، قم، آل البیت، ۱۴۱۷ق.
  • حسینی جلالی، محمدباقر، فدک و العوالی او الحوائط السبعه، مشهد، کنگره میراث علمی و معنوی حضرت فاطمه(س).