البیان فی اخبار صاحب الزمان (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
البیان فی اخبار صاحب الزمان
البیان فی اخبار صاحب الزمان .jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: محمد بن یوسف بن محمد گنجی شافعی(متوفای ۶۵۸ق)
تاریخ نگارش: قرن هفتم
موضوع: زندگی امام مهدی عج
سبک: روایی
زبان: عربی
ناشر: دار احیاء تراث اهل البیت
تاریخ نشر: ۱۴۰۴ق

اَلْبَیان فی اَخْبار صاحبِ الزّمان (عج) نوشته محمد بن یوسف بن محمد گنجی شافعی (متوفای ۶۵۸) است. این عالم شافعی مذهب، موضوع کتاب «البیان» را در ۲۵ باب به امام زمان، حضرت مهدی (عج) اختصاص داده است. مؤلف در نگارش این کتاب، بیشتر از مشایخ خود و منابع اهل سنت بهره برده است.

درباره مؤلف

حافظ فخرالدین ابی عبداللّه محمد بن یوسف بن محمد گنجی شافعی از عالمان بزرگ شافعی در اوائل قرن هفتم هجری است که نویسندگان منابع رجالی اهل سنت، از او با عناوینی چون محدث مفید، امام حافظ، ثقه عدل، دیّن، حافظ قرآن و سنت و... یاد کرده‌اند. وی به خاطر اظهار علاقه‌ای که به امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (ع) از خود نشان داد، مورد کینه و خشم و ذم و قدح گروهی اندک قرار گرفت و برخی چون ابن تَغْری بِرْدی و ابن کثیر دمشقی، وی را علی‌رغم جوانمردی و امانتداری در نقل روایات و احادیث و احتیاط در نقل آن‌ها، رافضی خبیث خواندند.

سرانجام گنجی تحت فشار این گروه از موصل اخراج گردید و برای فراگرفتن حدیث رهسپار دمشق شد و در سال ۶۵۸ق در مسجد جامع دمشق به قتل رسید.

درباره کتاب

گنجی شافعی این کتاب را به نام محمد بن نصر (متوفای ۶۵۶) جانشین خلیفه در اربل نوشته است؛ چنانکه کتاب کفایة الطالب را نیز به همو تقدیم کرده است.[۱]

محتوای کتاب

کتاب با هفتاد حدیث در ۲۵ باب تنظیم شده که باب اول در موضوع خروج امام زمان است. عناوین برخی از ابواب دیگر چنین است:

  • مهدی از فرزندان فاطمه است.
  • مهدی از سادات بهشت است.
  • سفارش رسول خدا به پیروی از مهدی
  • یاری مهدی توسط اهل مشرق
  • مقدار حکومت مهدی پس از ظهور
  • نماز خواندن عیسی به امامت حضرت مهدی
  • مهدی از فرزندان امام حسین(ع)
  • کَرَم و بزرگواری مهدی
  • رد کسانی که گمان می‌کنند مهدی همان عیسی است.
  • کنیه حضرت مهدی و شباهت اخلاق وی به پیامبر اکرم(ص)
  • قیافه ظاهری حضرت مهدی
  • زنده بودن حضرت مهدی پس از غیبت تا کنون.

نکته قابل توجه اینکه وی به رغم انکار ولادت حضرت مهدی از طرف بیشتر علمای اهل سنّت آخرین باب را چنین نامیده است: «فی الدلالة علی جواز بقاء المهدی حیاً». بر این اساس وی نه تنها ولادت حضرت مهدی را پذیرفته؛ بلکه هرگونه استبعاد در مورد طول عمر آن حضرت را نفی کرده است.[۲] گنجی شافعی در آغاز این باب می‌نویسد: «هیچ امتناعی در بقای مهدی وجود ندارد؛ به دلیل اینکه عیسی، الیاس و خضر که از اولیای خداوند می‌باشند زنده هستند و دجال و ابلیس که از دشمنان خداوند می‌باشند نیز زنده هستند و زنده بودن اینها، به وسیله قرآن و سنّت اثبات شده است. آن گاه که بر این موضوع اتفاق کرده‌اند، زنده بودن مهدی را انکار نموده‌اند... پس به سخن هیچ عاقلی بعد از این توجه نمی‌شود، در اینکه باقی بودن مهدی را انکار کند.»

حسن زاده آملی در وصف این کتاب می‌نویسد: «کتاب بیان در عین حال که صغیر الحجم است، بسیار عظیم النفع است. این کتاب موجز حائز فوایدی گران‌قدر و ارزشمند است و هر چند هر یک از ابواب آن را در امر صاحب الامر اهمیتی به سزا است؛ لکن بعضی از ابواب به خصوص باب‌های دوم و هفتم و نهم و سیزدهم و بیست و چهارم و بیست و پنجم را شأنی دیگر و در خور دقت بیشتر و بهتر است».[۳]

منابع کتاب

استناد به منابع اهل سنت

گنجی خود می‌گوید: مطالبش را طریق شیعه نقل نمی‌کند بلکه از طریق دیگران نقل می‌کند تا احتجاج به آن موکدتر باشد. بنابراین وی از منابع و نوشته‌های اهل سنت احادیث را نقل می‌کند.[۴]

احادیث این اثر از طریق مشایخ مؤلف نقل شده اما منبع مکتوبی که از آن بسیار یاد می‌شود کتاب مناقب المهدی ابونعیم اصفهانی است. وی به طور معمول به دیگر منابع حدیثی اهل سنت نیز مراجعه می‌کند و آنچه را از مشایخ خود نقل می‌کند با یافتن در آن کتاب‌ها و آدرس دادن به آن‌ها تقویت می‌کند.

همچنین از صحیح مسلم، مسند احمد، الفردوس ابن شیرویه دیلمی، کشف المخفی فی مناقب المهدی مطالبی نقل شده است.[۵]

وفات مولف

به باور تاريخ نگاران, نويسنده کتاب، در سال ۶۵۸ق درمسجد جامع اموی دمشق، به دست گروهی از عوام و به جهت تمايل وی به شيعه، مظلومانه کشته شد.[۶]

پانویس

  1. گنجی، البیان، ۱۴۰۴ ق، ص۱۰.
  2. البیان ص۹۷
  3. حسن زاده آملی، نهج الولایة، ص۹۳
  4. گنجی، البیان، ۱۴۰۴ ق، ص۱۹.
  5. کتابخانه دیجیتال نور.
  6. گنجی، البیان، ص۱۲

منابع

  • گنجی شافعی، محمد بن یوسف، البیان فی أخبار صاحب الزمان، تهران‌، دار إحیاء تراث أهل البیت، ۱۴۰۴ ق- ۱۳۶۲ ش.
  • کتاب‌شناخت سیره معصومان، مرکز تحقیقات رایانه ای علوم اسلامی نور.