امام صادق علیه السلام

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از امام صادق)
پرش به: ناوبری، جستجو
جعفر
بقیع10.jpg
نقش امام ششم شیعیان
نام جعفر
کنیه ابوعبدالله
زادروز ۱۷ ربیع‌الاول، ۸۳ق.
زادگاه مدینه
مدت امامت ۳۴ سال (۱۱۴ تا ۱۴۸ق)
شهادت ۲۵ شوال، ۱۴۸ق.
مدفن مدینه
محل زندگی مدینه
لقب(ها) صادق، صابر، طاهر، فاضل
پدر امام باقر(ع)
مادر ام فروة
همسر(ان) حمیده، فاطمه
فرزند(ان) اسماعیل، عبدالله، ام فروة، موسی(ع)، اسحاق، محمد، عباس، علی، اسماء و فاطمه
طول عمر ۶۵ سال

جعفر بن محمد بن علی بن حسین معروف به امام صادق(ع) (۸۳-۱۴۸ق)، امام ششم شیعیان. پدرش امام باقر(ع) و مادرش ام فروه است. امام صادق(ع) در ۳۱ سالگی به امامت رسید و دوران امامتش ۳۴ سال طول کشید. ایشان در دورانی به امامت رسید که حکومت اموی ضعیف شده بود و گروه‌های مختلف دست به قیام می‌زدند؛ اما امام صادق(ع) این گروه‌ها را تایید نمی‌کرد چرا که آنان می‌خواستند خود، حکومت را به دست گیرند، نه آنکه خواهان زدودن بدعت و زنده کردن دین خدا باشند. امام صادق(ع) در آن شرایط، نشر فقه آل محمد(ص) و علوم اهل بیت را مقدّم ‌شمرد تا آن اندازه که امروزه بیشتر احادیث شیعه از امام صادق(ع) است و شیعه به نام جعفریه شناخته می‌شود. امام صادق(ع) علاوه بر مباحث فقهی، مناظرات کلامی نیز با پیروان دیگر فرقه‌ها داشت و به دلیل دانش گسترده‌ای که داشت، جلسات درس وی بسیار پر رونق بود و افرادی با گرایش‌های مختلف در درس وی حضور می‌یافتند تا جایی که تعداد شاگردان وی را ۴۰۰۰ نفر ذکر کرده‌اند.

آن حضرت در سال ۱۴۸ هجری قمری به وسیله منصور عباسی مسموم و شهید و در قبرستان بقیع دفن شد. شیعیان پس از شهادت ایشان به چهار گروه تقسیم شدند: گروهی معتقد به امامت امام کاظم(ع) شدند و بقیه، هسته اولیه فرقه‌های اسماعیلیه، فطحیه و ناووسیه را شکل دادند.

نسب، کنیه و لقب‌ها

  • نسب

جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب، علیهم السلام، ششمین امام شیعه، و پنجمین امام از نسل امیرالمومنین(ع) است. نام مادر او فاطمه یا قریبه و کنیه‌اش ام فروة است[۱] که دختر قاسم بن محمد بن ابی‌بکر بود.[۲] جدّه مادری او نیز اسماء دختر عبدالرحمان بن ابی بکر بود.[۳] از این رو از خود امام صادق(ع) نقل شده است که «ولّدنی ابوبکر مرتین: ابوبکر دو بار در تولد من شرکت داشت.»[۴] ام داود نیز مادر رضاعی امام صادق(ع) است.[۵]

این نسبت خانوادگی از یک سو و مقامات علمی و معنوی ایشان از سوی دیگر سبب شده بود تا حتی کسانی که به امامت وی اعتقاد نداشتند، به دیده تعظیم به او بنگرند.

  • کنیه

کنیه‌ مشهورش ابوعبدالله (ناظر به دومین فرزندش عبدالله افطح) است ولی در برخی منابع گاه ابواسماعیل (ناظر به فرزند ارشدش، اسماعیل) و ابوموسی (ناظر به دیگر فرزندش امام موسی کاظم(ع)) نیز نام برده شده است.

  • لقب

مشهورترین لقب آن حضرت، «صادق» به معنای «راستگو» بوده است،[۶]. طبق یک حدیث، پیامبر این لقب را به آن حضرت داده است تا از جعفر کذاب تمایز یابد[۷]؛ [یادداشت ۱] دیگر روایات دیگر آمده که نام حضرت نزد اهل آسمان «صادق» است[۸]، و طبق خبری دیگر، در طی نزاعی بین امام و یکی از زعمای بنی عباس، از قبر پیامبر(ص) ندا برخاست که در مدعای خود «جعفر صادق است».[۹]

این لقب در همان دوران حضور ائمه، در بین اهل سنت نیز رواج داشته است، از جمله مالک بن انس،[۱۰] احمد بن حنبل و جاحظ به این لقب برای حضرت اشاره کرده‌اند[۱۱] ابوالفرج اصفهانی می‌گوید پیشگویی حضرت دربارۀ کشته شدن نفس زکیه تحقق یافت؛ از همین رو، منصور عباسی وقتی به خلافت رسید، حضرت را صادق نامید و این لقب برای او شهرت گرفت.[۱۲] طبق تحلیلی بر اساس بافت تاریخی آن زمان، امام صادق(ع) به سبب پرهیز از درگیر شدن در قیام‌های عصر خود و به‌خصوص در مقایسه با عبدالله بن حسن که رقیب حضرت در شاخۀ حسنی از علویان که بر ضد‌عباسیان قیام کرده بود و از سوی آنان «کذاب» خوانده شده بود به‌«صادق» لقب گرفته باشد.[یادداشت ۲]

لقب‌های دیگری نیز برای ایشان نقل شده از جمله: صابر، طاهر، و فاضل.

  • سکونت

به اتفاق منابع، امام صادق(ع) در طول زندگی خود، در مدینه زیست[۱۳] و تنها به قصد حج یا بنابر الزامات سیاسی، سفرهایی کوتاه به مکه و عراق داشت.[۱۴]

تولد و وفات

مرقد امام صادق(ع) در قبرستان بقیع

امام صادق، در ۱۷ ربیع‌الاول سال ۸۳ ه‍.ق در مدینه به دنیا آمد و در ۲۵ شوال سال ۱۴۸ ه‍.ق در ۶۵ سالگی همان‌جا درگذشت و در قبرستان بقیع در کنار پدرش، امام باقر و جدش، امام سجاد(ع) و امام حسن(ع) دفن شد.[۱۵]

برخی از مورخان و تذکره‌نویسان ولادتش را در سال ۸۰ ه‍.ق[۱۶] و وفاتش را در سال ۱۴۶ نوشته‌اند.[۱۷] برای روز وفات،دو شنبه نیمه رجب یا شوال هم نقل شده است.[۱۸]

۱۲ سال از عمر وی با جدش و ۱۹ سال نیز با پدرش هم‌زمان بود و دوران امامتش ۳۴ سال بود.[۱۹]

  • شهادت

در الفصول المهمة و مصباح کفعمی[۲۰] و نیز در کتاب‌های دیگر آمده است که به امام زهر خوراندند. ابن شهرآشوب در مناقب نوشته است ابوجعفر منصور او را زهر خورانید،[۲۱] زیرا با کینه هایی که منصور از او داشت و بیمی که از روی آوردن مردم بدو در دل وی راه یافته بود، آسوده نمی نشست. منصور کسی بود که حتی به کسانی که برای به خلافت رساندن او کوشش کردند، نیز رحم نکرد و حتی ابو مسلم خراسانی را که در برپایی دولت عباسیان تلاش بسیار کرده بود، به قتل رساند.[۲۲]

همسران و فرزندان

همسران:

فرزندان: شیخ مفید برای وی ۱۰ فرزند را نام می‌برد:[۲۴]

طبرسی می‌نویسد: موسی و اسحاق و فاطمه و محمد از یک مادرند که نام وی حمیده بربریه بوده است.[۲۵] اسماعیل فرزند بزرگ امام صادق(ع) بود و ایشان علاقه بسیاری به او داشت و گروهی از شیعیان تصور می‌کردند او جانشین امام است. اما وی در زمان حیات امام صادق(ع) از دنیا رفت و در بقیع مدفون شد. روایت شده که امام صادق(ع) در وفات او سخت متأثر بود و بی‌تابی بسیاری می‌کرد و بدون کفش و عبا پیشاپیش جنازه وی راه می‌رفت و تا پیش از دفن چند مرتبه دستور داد جنازه او را بر زمین گذارند و کفن او را برداشتند. حضرت به صورت او می‌نگریست و به اطرافیان هم می‌فرمود تا به وی نظر کنند تا آن‌ها که گمان امامت او را پس از حضرتش داشتند یقین کنند که از دنیا رفته است.[۲۶]

امامت

مدت امامت امام صادق(ع) ۳۴ سال بود[۲۷] که هفت خلیفه اموی و عباسی در این دوران، حکومت می‌کردند:

حاکمان اموی:
حاکمان عباسی:

امام صادق(ع) در دوران امامت خویش، در شهر مدینه سکونت داشت و البته حداقل یک بار از سوی منصور به عراق احضار شده، و به همراه صفوان جمال بدانجا رفته[۲۹] و چندی در آنجا (حیره، در نزدیکی کوفه)[۳۰] ناچار به اقامت شده است.[۳۱]

دلائل امامت

در منابع بر این نکته تاکید شده که وصیت امام باقر(ع) به فرزندش جعفر، وصیتی آشکار و «جلی» بوده است. چندین نفر از اصحاب امام باقر(ع) روایاتی از ایشان درباره امامت فرزندش «جعفر» نقل کرده‌اند که از جمله آنها هشام بن سالم، ابوالصباح کنانی، جابر بن یزید جعفی، عبدالاعلی مولی آل سام، هستند.[۳۲]

شیخ مفید می‌نویسد: علاوه بر وصیت امام باقر(ع) نسبت به امامت فرزندش جعفر، افضل بودن وی به لحاظ برتری در علم و زهد و عمل بر همه برادران و عموزادگان و سایر مردم روزگارش، بر امامت وی دلالت می‌کند.[۳۳]

نهضت علمی

اراده

امام صادق(ع):
ما ضَعُفَ بَدَنٌ عَمّا قَویتْ عَلیه النّیة. (ترجمه: آن‌چه اراده توان آن را داشته باشد هیچ بدنی از انجامش ناتوان نیست.)

الصدوق، من لایحضره الفقیه، ج۴، ص۴۰۰.

دسترسی مردم به امامان از سال ۴۰ هجری قمری. تا نزدیک به پایان سده نخستین هجرت، بسیار محدود بود و جز معدودی از صحابه و تابعان، مردم از دانش آل محمد(ص) بی‌بهره بودند. در روزگار امام باقر(ع) اندکی گشایش پدید آمد. دوران امام صادق(ع) مصادف بود با ضعیف شدن و سپس درهم ریختن حکومت مروانیان. در این دوره همچنان‌که آزادی‌های سیاسی فراهم آمد و در گوشه و کنار مقدمات قیام‌های دینی و دسته‌بندی علیه حاکمان آماده گردید، آزادی در بحث‌های علمی در شاخه‌های گوناگون نیز پدید آمد.[۳۴]

امام صادق(ع) در راستای نهضت علمی خود سه راهکار در پیش گرفت:

  • تشکیل جلسات عمومی درس که در مسجد رسول خدا(ص) برگزار می‌شد و ورود به آن برای همه از شیعه و اهل سنت و غیر آنان آزاد بود.
  • تشکیل مجالس خصوصی که اغلب در منزل آن حضرت برگزار می‌شد و فقط افراد خاص در آن شرکت می‌کردند.
  • تربیت شاگردانی توانا در بحث و مناظره همچون هشام بن حکم و مومن الطاق که همه جا مکتب امام را تبلیغ می‌کردند.[۳۵]

روایت‌های رسیده از امام صادق(ع) در مسائل مختلف فقهی و کلامی مجموعه‌ای گسترده و متنوع است و از این رو است که مذهب شیعه را مذهب جعفری خوانده‌اند. گشایشی که در آغاز دهه سوم از سده دوم هجری پدید آمد، موجب شد که مردم آزادانه‌تر به امام صادق(ع) روی آورند و گشودن مشکلات فقهی و غیر فقهی را از او بخواهند.[۳۶]

ابن حجر درباره حضرتش نوشته است: مردم از علم او چندان نقل کردند که آوازه او به همه شهرها رسید. پیشوایان بزرگی چون یحیی بن سعید، ابن جریح، مالک، سفیان بن عیینه، سفیان ثوری، ابوحنیفه، شعبه و ایوب سختیانی از او روایت کرده‌اند.[۳۷]

در میان اهل بیت، امام صادق(ع) بیشترین شاگرد را داشته‌ است، همچنان‌که بیشترین تعداد روایات نیز از ایشان نقل شده است. اصحاب حدیث نام راویان از او را ۴۰۰۰ تن نوشته‌اند.[۳۸]

عقل‌گرایی معتدل

در عصر امام صادق(ع)، برداشت‌های متفاوت و گاه متضادی از عقل وجود داشت. عالمان اهل حدیث به نص گرایی رو آورده و یگانه مرجع دستیابی به معارف دینی را ظواهر آیات و روایات می‌دانستند. در مقابل آنان معتزله بودند که معتقد بودند عقل، نقش مهم و تعیین کننده‌ای در کشف و استنباط اعتقادات دینی دارد.

در مقابل این دو گروه، مکتب امام صادق(ع) قرار داشت که با حفظ جایگاه نقل، از عقل نیز در فهم آموزه‌های دینی بهره می‌گرفت. روایاتی که از امام صادق(ع) درباره نقش و اهمیت عقل رسیده بیانگر جایگاه آن در این مکتب است:

هر کس تعقّل نکند، رستگار نشود و تعقّل بدون دانش میسّر نگردد.[۳۹]

در عین حال در بیان کافی نبودن عقل نیز می‌فرمود:

وقتی عقل، به نور تایید گردد، انسان، دانا و فهمیده... می‌شود و در نتیجه درمی‌یابد که چگونه؟ و چرا؟ و کجا؟[۴۰]

فقه جعفری

امام جعفر صادق(ع) کلیدی‌ترین شخصیت در شکل‌گیری مذهب فقهی امامیه است. تا آنجا که به منابع نقلی امامیه مربوط می‌شود، چه در مباحث اصول دین و چه در مباحث فروع دین، همواره اقوال و احادیث امام صادق(ع)، بخش غالب را تشکیل داده است.[۴۱] از این روست که انتساب شیعه و فقه شیعی به امام صادق، در شمار مشهورات قرار گرفته است. حتی در عصر خود امام نیز همین انتساب، یکی از ملاک‌ها در تعریف شیعه دانسته شده است: برای نمونه از ابان بن تغلب نقل شده است که

«شیعه کسانی‌اند که چون مردم در سخن رسول خدا(ص) اختلاف کنند، سخن علی(ع) را می‌گیرند و آنگاه که در سخن علی اختلاف ورزند، سخن جعفر بن محمد(ع) را می‌گیرند.»[۴۲]

در زمان امام صادق،‌ ظنون عقلی جای نصوص و مستندات شرعی را گرفته و قیاس و استحسان و استصلاح، تأویل و تأول توسعه یافته بود. از این رو یکی از محورهای اصلی تلاش عملی و مباحثات نظری امام صادق، تبیین اجتهاد صحیح و نفی اجتهاد رأی‌محور‌ و قیاس مدار بود و امام با این گونه تفکرات به مقابله صریح می‌پرداخت.[۴۳]

زبیر بکار می‌نویسد: ابوحنیفه با امام صادق ملاقات‌های متعدد داشت و در یکی از این ملاقات‌ها امام به او فرمود: از خدا بترس و در دین قیاس مکن که نخستین کسی که قیاس کرد شیطان بود. خدا به شیطان فرمود: آدم را سجده کن. گفت: من از او بهترم؛ مرا از آتش و او را از خاک آفریده‌ای. (اعراف/۲۱) سپس امام از ابوحنیفه پرسید:

-قتل نفس مهم‌تر است یا زنا؟
-قتل نفس!
-چرا قتل نفس با دو گواه ثابت می‌شود، زنا با چهار گواه؟ با قیاس چه می‌کنی؟ روزه نزد خدا بزرگتر است یا نماز؟
-نماز!
-چرا زن چون عادت می‌بیند روزه را باید قضا کند و نماز را نه؟... بندۀ خدا از خدا بترس و قیاس مکن.[۴۴]

ذهبی از ابوحنیفه آورده است: فقیه‌تر از جعفر بن محمد ندیدم و او داناترین فرد امت است.[۴۵]

مالک بن انس یکی از چهار پیشوای مذاهب اربعه اهل سنت گفته است در فضل و علم و پارسایی، برتر از او ندیده است.[۴۶]

کلام

امام صادق(ع) با شماری از متکلمان مذاهب و ادیان مختلف بحث و مناظره داشته، و به اقتضای ماهیت مناظرات کلامی در این مباحثات رویه‌ای متکلمانه اتخاذ کرده است. در متون حدیثی شیعه، مناظرات متعددی از حضرت در برابر کسانی چون ابن ابی العوجاء، زندیق مصری، عبدالله دیصانی، متکلم شامی و جز اینان ثبت شده است. همچنین باید به کاربرد گسترده مفاهیم کلامی در سخنان منقول از حضرت اشاره کرد که نشان از نوعی رویکرد خوشبینانه نسبت به دانش کلام دارد. برخی از اصحاب نزدیک حضرت همچون مؤمن طاق، حمران بن اعین، قیس ماصر و هشام بن حکم از متکلمان بودند.[۴۷]

در اخبار منقول از امام صادق(ع) گاه دیده می‌شود که امام برخی از اصحاب خود را با توجه به نگرانی از توانایی آنان در اداره بحث، از کلام نهی کرده، اما برخی دیگر را به این امر ترغیب کرده است و این نشان دهنده آن است که اصل پرداختن به کلام در این احادیث مورد تأیید امام بوده و نهی‌ها مصداقی بوده است.[۴۸] [یعنی بخاطر ناتوانی برخی از افراد در اداره بحث‌های کلامی].

کلینی به اسناد خود از یونس بن یعقوب روایت کند: نزد ابوعبدالله (یعنی امام صادق) بودم، مردی شامی وارد شد و گفت: من از کلام، فقه و فرائض برخوردارم و آمده‌ام با اصحاب تو مناظره کنم.

امام فرمود: کلام تو از کلام رسول الله است یا از خودت؟

-از کلام رسول الله و کلام خودم.
-پس تو شریک رسول الله هستی؟
-نه.
-از خدای عزوجل وحی شنیده‌ای و او تو را خبر داده است؟
-نه.
-طاعت تو همچون طاعت رسول خدا واجب است؟
- نه.

ابوعبدالله متوجه من شد و گفت: یونس! این مرد پیش از آنکه در کلام در آید خصم خود گردید. اگر کلام را نیکو می‌دانی با او گفتگو کن.

من حسرت خوردم که علم کلام نمی‌دانم. پس گفتم: فدایت شوم شنیدم از درآمدن در بحث کلام نهی می‌کردی و می‌گفتی وای بر متکلمان که می‌گویند این پذیرفته است و آن نه. این درست است و دیگری نه. این را به حکم عقل قبول داریم و آن را نه.

امام گفت: گفتم وای بر آنان اگر سخن مرا (آنچه در ما اهل بیت است) واگذارند و به رای و نظر خود سخن گویند (جدال پیش گیرند). سپس فرمود: بیرون برو و ببین از متکلّمان کسی را می‌بینی.

رفتم و حمران بن اعین و احول (محمد بن نعمان مشهور به مؤمن الطاق) و هشام بن سالم را آوردم و اینان کلام را نیکو می‌دانستند. و قیس بن ناصر را که به نظر من از آنان کلام را نیکوتر می‌دانست و کلام را از علی بن حسین(ع) آموخته بود آوردم. هشام بن حکم نیز که تازه جوان بود رسید. امام صادق(ع) او را جای داد و به او فرمود: تو یاور ما به دل و زبان و دستت هستی. آنگاه به حُمران و مؤمن الطاق فرمود با او مناظره کنند. آنان بر وی پیروز شدند. سپس به هشام بن سالم فرمود: با او مناظره کن! او نیز مناظره کرد. آنگاه نوبت هشام بن حکم رسید. مرد شامی نخست درباره امامت امام صادق(ع) پرسشی کرد که هشام را غضبناک ساخت.

سپس هشام از او پرسید: پروردگار تو از حال آفریده‌اش آگاه‌تر است یا آفریده از حال خودش؟

پروردگارم نیکوتر می‌نگرد.
-برای آنان چه کرده؟
-حجت و دلیل بر پا داشته تا پراکنده نشوند و آنان را بدان چه از جانب او واجب است خبر داده.
-آن حجت کیست؟
-رسول خدا!
-و پس از او؟
-کتاب و سنت.
-آیا کتاب و سنت در رفع اختلاف برای ما سودی داشته؟
-آری!
-پس چرا ما و تو با یکدیگر اختلاف داریم و تو از شام آمده‌ای تا با ما مناظره کنی؟

شامی خاموش ماند. در اینجا امام صادق(ع) از شامی پرسید: چرا سخن نمی‌گویی؟ شامی گفت: اگر بگویم اختلاف نداریم دروغ گفته‌ام، و اگر بگویم کتاب و سنت اختلاف را از میان ما برمی‌دارد سخنی باطل گفته‌ام و اگر بگویم اختلاف داریم و هر یک از ما مدعی حق است، فایده کتاب و سنت از میان می‌رود. اما از سخن او علیه وی دلیلی دارم.

امام گفت: بپرس، او را توانا و آگاه خواهی یافت.

مرد شامی: خدا در کار بنده‌اش نیکوتر می‌نگرد یا بندگان او؟

-خدا!
-آیا حجتی را بر ایشان بر پا کرده که آنان را یک سخن کند و از حق و باطل آگاهشان سازد.
-در زمان رسول الله یا اکنون؟
-در زمان رسول خدا، رسول خدا، و اما امروز؟
-هشام گفت: این مرد که از هر سوی بدو روی می‌آورند و او تو را از هر چه خواهی خبر می‌دهد.

در پایان، آن مرد، امامت امام را پذیرفت.[۴۹]

نظیر این گفتگوها بین امام و معاندان او فراوان دیده می‌شود آنچنان که این بحث‌ها مقام شامخ امامت را در علم نشان می‌دهد و آشنا بودن مناظره کنندگان را به بحث‌های کلامی و برخورداریشان را از مقدمات این بحث‌ها آشکار می‌سازد.[۵۰]

فعالیت اجتماعی و سیاسی

از مجموع زندگی امام صادق چنین برمی‌آید که امام خود را از عرصه سیاست دور نگه می‌داشت و این موضع خود را در هر دو دوره اموی و عباسی حفظ کرد. امام در پاسخ به کسانی که ایشان را به قیام ترغیب می‌کردند، اندک بودن یاوران راستین را علت قیام نکردن خود می‌شمرد. ابن شهرآشوب نقل کرده است روزی مردی خراسانی نزد حضرت آمد و گفت شما صد هزار یاور دارید، چرا قیام نمی‌کنید؟ حضرت دستور داد تنوری از آتش فراهم شود. سپس از آن مرد خواست وارد تنور شود ولی او نپذیرفت. اندکی بعد هارون مکی از اصحاب امام وارد شد و امام از او خواست وارد تنور شود و او بی‌درنگ وارد تنور شد. امام از آن مرد پرسید در خراسان چند نفر مانند او هست؟ آن مرد گفت حتی یک نفر هم نیست. امام فرمود تا زمانی که پنج نفر اینچنین نداشته باشیم قیام نمی‌کنیم. پس از این گفتگو هارون سالم از تنور بیرون آمد.[۵۱]

با این حال آن حضرت در عین کناره‌گیری از عرصه رقابت سیاسی، نسبت به شرایط جامعه و سرنوشت آن بسیار حساس بود و در بین آموزه‌های او مسائلی همچون رعایت عدالت و پاکدامنی در حکومت، مشورت با مردم و توجه به خواسته‌های آنان، به حکمرانان گوشزد شده است.[۵۲]

از نظر فعالیت اجتماعی و سیاسی، می‌توان زندگی امام صادق را به دو بخش تقسیم کرد: دوره امویان و دوره عباسیان

دوره امویان

سال‌های ۱۱۴-۱۲۵ق. یعنی سال‌های آغازین امامت حضرت، مصادف بود با نیمه اخیر حکومت هشام بن عبدالملک (حکومت:۱۰۵-۱۲۵ق) خلیفه اموی‌. در این دوره زمینه برای قیام‌های ضد اموی با انگیزه مذهبی فراهم شده بود. در راس این قیام‌ها قیام زید بن علی در ۱۲۲ق و قیام یحیی بن زید در ۱۲۵ق بود و از آنجا که زید، عمو و یحیی پسر عموی حضرت بود، حضرت نمی‌توانست نسبت به قیام آنها بی‌تفاوت باشد.

قیام زید و فرزندش یحیی

  • قیام زید بن علی

از مضمون برخی روایت‌ها می‌توان دریافت که قیام زید بن علی مورد تأیید امام صادق(ع) بوده است چنان‌که صدوق در عیون اخبار الرضا آورده است که امام صادق فرمود:

خدا عمویم زید را بیامرزد! او مردم را به الرضا من آل محمد می‌خواند و اگر پیروز می‌شد به وعده وفا می‌کرد. چون می‌خواست خروج کند با من مشورت کرد. به او گفتم: عمو! اگر راضی می‌شوی که کشته گردی و در کناسه کوفه بر‌دار شوی، خود می‌دانی.[۵۳]

در عین حال برخی از منابع متقدم تصریح کرده‌اند که امام با اصل این قیام‌ها موافق نبود و از آن نهی می‌کرد.[۵۴] در مورد قیام یحیی بن زید نیز نقل شده است که امام به نامه‌ای به یحیی نوشت و با آگاه کردن او از این‌که همچون پدرش کشته خواهد شد، او را از قیام باز داشت.[۵۵]

بر همین اساس بود که جز چند تن نادر، کسی از اصحاب امام در قیام زید شرکت نکرد[۵۶] و دستگاه خلافت نیز که از موضع امام نسبت به قیام آگاه بود، پس از سرکوب قیام، مزاحمتی برای امام ایجاد نکرد.

دوره عباسیان

در آستانه خلافت عباسی بزرگان این خاندان، با امام صادق روابطی سرد ولی غیرخصمانه داشتند و حتی منصور عباسی امام را تمجید می‌کرد.[۵۷]

موج اول از فشار عباسیان بر حضرت، مربوط به دو سال اول خلافت عباسی است که هنوز اطوینانی از جانب حضرت برای آنان جلب نشده بود. چند ماه پس از پیروزی عباسیان بر امویان در سال ۱۳۲ هجری، ابوسلمه خلال مشهور به وزیر آل محمد که پیش‌تر داعی عباسیان بود، کوشید تا در یبرابر عباسیان، شاخه‌ای علوی‌ از بنی هاشم را تقویت کند و به خلافت برساند. او ابتدا به امام صادق(ع) پیشنهاد خلافت داد ولی امام به صراحت آن را رد کرد و از همراهی با او اجتناب ورزید.[۵۸] حتی وقتی ابوسلمه پیشنهاد خود را به عبدالله محض ارائه داد و عبدالله برای مشورت نزد حضرت آمد، امام او را از پذیرش آن پرهیز داد.[۵۹]

در سال ۱۳۴ق. نیز بسام بن ابراهیم تصمیم گرفت بر ضد بنی عباس خروج کند و نامه‌ای به امام نوشت و وعده داد که اگر تمایل به خلافت داشته باشد، او می‌تواند از اهالی خراسان برای وی بیعت بگیرد، اما امام این پیشنهاد را توطئه دانست و خلیفه را از نیت بسام آگاه ساخت.[۶۰]

بدین ترتیب دولت عباسی اطمینانی نسبی یافته بود که امام انگیزه قیام و خلافت ندارد. هرچند در سال‌های پایانی خلافت سفاح و سال‌های آغازین خلافت منصور دوانیقی نوعی آشتی و تحمل متقابل میان امام و دستگاه حاکم وجود داشت، ولی حضرت به هر مناسبتی به نقد جباریت[۶۱] و دنیاطلبی[۶۲] منصور می‌پرداخت و روی آوردن به سلاطین را نکوهش می‌کرد.[۶۳]

قیام فرزندان عبدالله محض

نوشتار‌های اصلی: قیام نفس زکیه و قیام قتیل باخمرا

در اواخر حکومت امویان عده‌ای از بنی هاشم از جمله عبدالله محض و پسرانش و همچنین سفاح و منصور در ابواء گرد هم آمدند تا با یکی از خودشان بیعت کنند. در آن جلسه عبدالله، پسرش محمد را به عنوان مهدی معرفی کرد و آنان را به بیعت با او فراخواند. امام صادق(ع) وقتی از قصد آنان با خبر شد فرمود:

چنین مکنید که هنوز وقت این کار (ظهور مهدی) نیست و به عبد الله نیز گفت: اگر می‌پنداری پسرت مهدی است، او مهدی نیست و اکنون نیز هنگام ظهور مهدی نیست. و اگر برای خدا و امر به معروف و نهی از منکر قیام می‌کنی، به خدا تو را که شیخ ما هستی وانمی‌گذاریم تا با پسرت بیعت کنیم.

عبد الله خشمگین شد و گفت: به خدا سوگند خدا تو را از غیب آگاه نساخته، و آنچه می‌گویی از روی حسادتی است که به پسرم داری. امام صادق فرمود: به خدا آنچه گفتم از حسادت نیست ولی این و برادرانش و فرزندانش (و دست بر دوش ابوالعباس سفاح نهاد، سپس دست بر دوش عبدالله بن حسن زد و گفت) آری به خدا (خلافت) از آنِ تو و فرزندانت نیست و از آن آنهاست، و دو پسر تو کشته خواهند شد.[۶۴]

پس از به قدرت رسیدن بنی‌عباس و آغاز سخت‌گیری آنان بر علویان زمینه برای قیام فراهم شد و محمد و ابراهیم، فرزندان عبدالله در سال ۱۴۵ق. قیام کردند ولی هر دو قیام به شکست انجامید و پیش‌گویی امام صادق درباره کشته شدن آنها محقق شد. نقل شده است در زمان قیام نفس زکیه در مدینه امام برای پرهیز از مداخله به سود یکی از طرفین، از شهر خارج شد و درملکی که در اطراف مدینه داشت اقامت گزید و پس از پایان قیام و شکست نفس زکیه به شهر بازگشت.

اصحاب، شاگردان و راویان

شیخ طوسی در رجال خود نام حدود ۳۲۰۰ نفر را به عنوان راویان امام صادق آورده است[۶۵] و ابن عقده از علمای زیدیه در کتاب رجال خود که در مورد راویان امام صادق(ع) تألیف کرده، این عدد را به چهار هزار نفر رسانده است.[۶۶] البته مقصود کسانی هستند که در طول مدت تدریس امام، از او علم فراگرفته‌اند نه اینکه همه آنها هر روز در محضر او حاضر شوند.[۶۷]

بسیاری از اصول اربعمأه تالیف شاگردان امام صادق است که در مجموعه مقالات همایش امام جعفر صادق نام ۱۰۰ نفر از آنان را از کتب رجالی شیعه استخراج شده است.[۶۸]

شیعیان

  • اصحاب اجماع
نوشتار اصلی: اصحاب اجماع
  1. جَمیل بن دَرّاج
  2. عبدالله بن مُسکان
  3. عبدالله بن بُکَیر
  4. حَمّاد بن عثمان
  5. حماد بن عیسی
  6. اَبان بن عثمان
  7. محمد بن مسلم
  8. معروف بن خربوذ
  9. فضیل بن یسار
  10. برید بن معاویه
  11. زرارة بن اعین
  • سایرین

اهل سنت

با مراجعه به کتب رجال و شرح‌حال آنان روشن می‌شود که برخی از اصحاب و شاگردان امام صادق، از علمای معروف‌ اهل‌ سنت و عهده‌ار مقام فتوا یا منصب قضاوت بوده‌اند و در بین آنان‌ بسیاری از خاندان صحابه و خلفا و نیز چند تن‌ از‌ متکملین‌ معروف‌ و سیره‌نویسان و مورخین‌ و مفسرین‌ دیده می‌شوند.[۶۹]

برخی از علمای اهل سنت که شاگرد یا راوی امام صادق بوده‌اند عبارتند از:

مؤلف کشف الغمه نیز گفته است شماری از تابعین از او روایت کرده‌اند از جمله: ابوعمرو بن العلاء و یزید بن عبدالله، شعبة بن الحجاج، عبد الله بن عمرو، روح بن قاسم، سلیمان بن بلال، حاتم بن اسماعیل، عبدالعزیز بن مختار، وهب بن خالد و ابراهیم بن طهمان[۷۱].

برگزیده سخنان

  • مردی از امام خواست وی را چیزی بیاموزد که به خوبی دنیا و آخرت برسد و مختصر باشد، فرمود: دروغ مگو.[۷۲]
  • از او پرسیدند چرا خدا ربا را حرام کرده است؟ فرمود: تا مردم یکدیگر را از بخشش باز ندارند.[۷۳]
  • اگر شخصی به من نیازی پیدا کند، آن را شتابان برمی‌آورم، مبادا از آن بی‌نیاز شود یا انجامش دهم ولی با تأخیر به حساب آید.[۷۴]
  • فقیهان، امینان پیامبرانند، چون فقیهان را دیدید که به درگاه صاحبان قدرت می‌روند آنان را متهم سازید (راستگو مدانید).[۷۵]

در منابع اهل سنت

ابن حجر عسقلانی او را چنین توصیف می‌کند: الهاشمی العلوی، ابوعبدالله المدنی الصادق.[۷۶] و همو نویسد: ابن حبّان گوید: در فقه و علم و فضیلت از سادات اهل بیت بود.[۷۷]

ابن حجر هیتمی، از علمای اهل سنت، می‌گوید: مردم از علم او چندان نقل کردند که آوازه آن به همه شهرها رسید. امامان بزرگ چون یحیی بن سعید، ابن جریح، مالک، سفیان بن عیینه، سفیان ثوری، ابوحنیفه، شعبة بن الحجاج و ایوب سختیانی از او روایت کرده‌اند.[۷۸]

با وجود اعتبار سترگی که امام صادق(ع) به عنوان شخصیت دینی خود نزد اهل سنت دارد، آراء وی در حوزه فقه نزد آن‌ها حتی به عنوان یکی از فقها مورد توجه قرار نگرفته است. در مجموعه‌های فقه تطبیقی که افزون بر آراء ائمه اربعه اهل سنت، اقوال بسیاری از فقیهان متقدم چون اوزاعی و سفیان ثوری و ربیعة الرأی و لیث بن سعد و ابن مبارک و امثال آنان از معاصران حضرت به طور گسترده نقل می‌شود، برخلاف انتظار یادی از اقوال امام صادق(ع) -دست کم در حد یکی از فقها- به میان نیامده است و همین نکته از سوی برخی عالمان امامیه چون سید مرتضی، به عنوان نقدی بر اهل سنت مطرح شده است. وی یادآوری می‌شود: چگونه شما اگر آراء امام صادق(ع) را در کنار ابوحنیفه و شافعی نمی‌نهید، حتی در سطح آراء احمد ابن حنبل، داوود ظاهری و محمد بن جریر طبری هم از آن یادی نمی‌کنید؟[۷۹]

مطالعه بیشتر

پانویس

  1. شهیدی، ۱۳۸۴، ص۵.
  2. المفید، ۱۳۸۰ش. صص۵۲۶-۵۲۷
  3. ابن قتیبه، المعارف، ص۲۱۵؛ کلینی، کافی، ج۱، ص۴۷۲
  4. اربلی، کشف الغمه، ج۲، ص۳۷۴
  5. الإقبال بالأعمال الحسنة، ج۳، ص: ۲۴۱.
  6. «القاب...»، ۵۹، ۶۰
  7. فضل بن شاذان، ۲۱۰؛ ابن بابویه، کمال...، ۳۱۹؛ راوندی، ۳۶۴؛ نیز «القاب»، ۶۰-۶۱
  8. «القاب»، ۶۰
  9. القاب، ۵۹
  10. ابن بابویه، همان، ۱/ ۲۳۵؛ نیز برقی، ۱۵۵؛ صفار، ۳۳۸، ۴۲۸؛ احمد بن محمد، ۱۴۴، ۱۴۵، جم ؛ حمیری، ۲۲؛ حسین بن سعید، ۲۰، ۲۱، جم ؛ کلینی، ۱/ ۴۰۱، ۴۷۴
  11. مثلاً احمد بن حنبل، مسند، ۵/۱۲۲، فضائل...، ۱/۴۱۸؛ جاحظ، «فضل...»، ۴۲۲) و اندکی بعد کسانی چون احمد بن محمد برقی (د ۲۷۴ق؛ ص۱۵۵، ۲۹۰، جم)، ابوعبدالله فاکهی (د ۲۷۵ق؛ ۵/۱۱۹)، ابن قتیبۀ دینوری (د ۲۷۶ق؛ المعارف...، ۱۷۵) و ابن فقیه همدانی (سدۀ ۳ق؛ ص۴۶۲، ۵۴۳) این لقب را برای وی به کار برده‌اند.
  12. مقاتل...، ۱۷۳؛ ابن شهرآشوب، همان، ۳/ ۳۹۲، ۳۹۳.
  13. تاریخ طبری، ج۱۱، ص۶۵۳؛ مفید، المقنعه، ۴۷۳
  14. کلینی، کافی، ج۱، ص۷۲؛ ابراهیم ثقفی، الغارات، ج۲، ص۸۵۰-۸۵۶
  15. ابن شهر آشوب،مناقب آل ابی طالب،2/399۔۔مفید، ۱۳۸۰ه. ش. صص۵۲۶-۵۲۷.
  16. کشف الغمه، ج۲، ص۶۹۱
  17. المعارف، ص۲۱۵؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۴.
  18. ابن شهر آشوب،مناقب آل ابی طالب،2/399۔
  19. الطبرسی، ۱۴۱۷ق، ص۵۱۴.
  20. مجلسی، بحار، ج۴۷، صص۱-۲؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۸۵.
  21. مناقب، ج۴، ص۲۸۰؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۸۵.
  22. شهیدی، ۱۳۸۴، صص۸۵-۸۶.
  23. المفید، ۱۳۸۰ش، ص۵۳.
  24. المفید، ۱۳۸۰ش، ص۵۵۳.
  25. الطبرسی، ج۱، ۱۴۱۷ه. ق، ص۵۴۶.
  26. المفید، ۱۳۸۰ش.، ص۵۵۳-۵۵۴.
  27. المفید، ۱۳۸۰ش. ص۵۲۷.
  28. الطبرسی، ج۱، ۱۴۱۷ق، ص۵۱۴.
  29. الثقفی، الغارات، ۸۵۰/۲-۸۵۶.
  30. شهیدی، ۱۳۸۴، ص۶۳.
  31. شهرستانی، الملل و انحل، ۱۴۷/۱؛ به نقل پاکتچی، جعفر صادق(ع)، امام، ص۱۸۶.
  32. رجوع کنید به: المفید، ۱۳۸۰ش. صص۵۲۶-۵۲۷.
  33. المفید، ۱۳۸۰ش. صص۵۲۸-۵۲۷.
  34. شهیدی، ۱۳۸۴، ص۴۷-۶۰
  35. قریشی، نقش امام صادق در تربیت محدثین، مجموعه مقالات همایش امام جعفر صادق، ص۱۰۰
  36. شهیدی، ۱۳۸۴، ص۶۱.
  37. احمد بن حجر هیتمی، ۱۳۸۵، ص۲۰۱.
  38. کشف الغمة، ج۲، ص۱۶۶؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۶۱.
  39. کلینی، کافی، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۲۶
  40. کلینی، کافی، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۲۵
  41. پاکتچی، امام جعفر صادق، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۸ ص۲۰۵
  42. رجال نجاشی، ص۱۲
  43. میرخانی، امام صادق(ع) و نظام سازی در اجتهاد، فقه و حقوق خانواده، شماره ۴۴، ص۵۴
  44. الاخبار الموفقیات، ص۷۶-۷۷؛ حلیة الاولیاء، ج۳، ص۱۹۷؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۶۲.
  45. تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۱۶۶؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۶۱.
  46. شهیدی، ۱۳۸۴، ص۶۰-۶۱.
  47. پاکتچی، جعفر صادق(ع)، امام، در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۸، ص۱۹۹.
  48. پاکتچی، جعفر صادق(ع)، امام، در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۸، ص۲۰۰.
  49. اصول کافی، ج۱، ص۱۷۱-۱۷۳؛ مناقب، ج۲، ص۲۴۳-۲۴۴؛ کشف الغمة، ج۲، صص۱۷۳-۱۷۵؛ اعلام الوری، صص۲۸۰-۲۸۳؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، صص۵۵-۵۷.
  50. شهیدی، ۱۳۸۴، ص۵۷.
  51. ابن شهرآشوب، المناقب، ج‏۴، ص۲۳۷
  52. پاکتچی، امام جعفر صادق، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۸، ص۱۸۶-۱۸۷
  53. عیون اخبار الرضا، ج۱، صص۱۹۴-۱۹۵؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۳۷.
  54. صدوق، امالی، ص۹۴
  55. صابری، تاریخ فرق اسلامی، ج۲، ص۶۸، به نقل از الحیاه السیاسیه و الفکریه للزیدیه فی المشرق الاسلامی، ص۷۷-۷۸ و الوافی بالوفیات، ج۲، ص۳۷-۳۸
  56. کشی، ج۲، ص۶۵۲، صدوق، امالی، ۴۳۰-۴۳۱
  57. ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۲۳۲-۲۳۳
  58. ابن طقطقی، الفخری فی الاداب السلطانیه، ص۲۰۷-۲۰۸
  59. مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ص۲۵۴
  60. بلاذری، انساب الاشراف، ج۴، ص۲۲۵-۲۲۶
  61. ابونعیم، حلیة الابرار، ج۳، ص۱۹۸؛ ابن طلحه، مطالب السوول، ص۲۸۶
  62. تاریخ طبری، ج۸، ص۸۱؛ ابن طقطقی، الفخری فی الاداب السلطانیه، ص۲۰۹
  63. ذهبی، سیر اعلام النبلا، ج۶، ص۲۶۲
  64. ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص۱۸۵-۱۸۶
  65. رجال طوسی، ص۴۱۲-۶۷۷
  66. قریشی، نقش امام صادق در تربیت محدثین، مجموعه مقالات همایش امام جعفر صادق، ص۱۰۲
  67. شهیدی، ۱۳۸۴، ص۶۵.
  68. قریشی، نقش امام صادق در تربیت محدثین، مجموعه مقالات همایش امام جعفر صادق، ص۱۰۶-۱۱۰
  69. واعظ زاده خراسانی،محمد، نقش امام صادق(ع) در نهضت علمی صدر اسلام، مشکاة، شماره ۳۲، ص۱۷
  70. پایگاه اطلاع رسانی حوزه
  71. کشف الغمة، ج۲، ص۷۲۰
  72. شهیدی، سیدجعفر، ۱۳۸۴، ص۱۰۲.
  73. شهیدی، ۱۳۸۴، ص۱۰۳.
  74. عیون الاخبار؛ ج۳، ص۱۷۵؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۱۰۳.
  75. حلیة الاولیاء، ج۳، ص۱۹۶؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۱۰۶.
  76. تهذیب التهذیب، ابن حجر عسقلانی، حیدرآباد، مطبعه نظامیه، ۱۳۲۵ه. ق. ج۲، ص۱۰۳؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۴.
  77. تهذیب التهذیب، ص۱۰۴. به نقل شهیدی، سیدجعفر، ۱۳۸۴، ص۴.
  78. احمد بن حجر هیتمی، ۱۳۸۵ه. ق. ص۲۰۱.
  79. الشریف المرتضی، الانتصار، ص۷۷؛ پاکتچی، جعفر صادق(ع)، امام، در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۸، ص۲۰۰. ص۲۰۶.
  1. دربارۀ این خبر، این احتمال وجود دارد که خبری برآمده از گفتمان امامیه در آغاز غیبت صغری (۲۶۰ق/۸۷۴ م) و فضای مجادله میان پیروان جعفر کذاب و قائلان به امامت امام غائب(ع) بوده باشد.(پاکتچی، احمد، امام جعفر صادق(ع)، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۸، ص۱۸۰-۱۸۱)
  2. از منازعات عصر امام علی(ع)، لقب کذاب به عنوان فردی که با ادعای باطل، جمعی را به گرد خود آورده، و آنان را به خروج واداشته، به کار می‌رفته است. اطلاق این لقب بر معاویه ‌از سوی امام علی(ع) (ابراهیم ثقفی، ۱/ ۲۴۸؛ ابن ابی الحدید، ۶/ ۷۱)، عبدالله بن زبیر از سوی‌ عبدالملک بن مروان (بلاذری، ۷/ ۳۷۹)، مختار ثقفی از سوی بسیاری رجال عصرش (مثلاً ابن سعد، ۵/۱۲۴، ۶/۱۵۴؛ بلاذری، ۶/۴۲۵، ۴۵۱؛ دینوری، ۳۰۴؛ ابوعلی مسکویه، تجارب...، ۲/۱۷۸) و علی بن عبدالله بن عباس از سوی ولید بن عبدالملک (اخبار...، ۱۳۹) از نمونه‌های آن است. در زمان حیات امام صادق(ع)، عبدالله بن حسن و دو فرزند او محمد و ابراهیم از سوی حاکمان عباسی «کذاب» خوانده شده‌اند (ابوالفرج، همان، ۱۷۸، ۱۹۲-۱۹۴).

منابع

  • ابراهیم ثقفی، الغارات، به کوشش جلال الدین محدث، تهران، ۱۳۵۴-۱۳۵۵ش.
  • ابن حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، ج۲، حیدرآباد، مطبعه نظامیه، ۱۳۲۵ق.
  • ابن طقطقی، الفخری فی الاداب السلطانیه، به کوشش هارتویک درنبورگ، شالون سورسون، ۱۸۹۴م.
  • ابن طلحه، مطالب السوول، بیروت، ۱۴۱۹ق.
  • ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، شرح و تحقیق: احمد صقر، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۹۸۷م/۱۴۰۸ق.
  • بلاذری، انساب الاشراف، به کوشش سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
  • الثقفی الکوفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، تحقیق: السید جلال الدین الحسینی الارموی المحدث، تهران: سلسله انتشارات انجمن آثار ملی، ۲۵۳۵.
  • احمد بن حجر هیتمی، الصواعق المحرقة، مکتبة القاهرة، ۱۳۸۵ق.
  • اربلى‏، كشف الغمة في معرفة الأئمة، اول، قم، رضى‏، ۱۴۲۱ق.
  • پاکتچی، احمد، جعفر صادق(ع)، امام، در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج۱۸، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۹ش.
  • الشریف المرتضی، علی بن الحسین، الانتصار، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۵ق.
  • شهیدی، سیدجعفر، زندگانی امام صادق جعفر بن محمد(ع)، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۴.
  • صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی، سمت، تهران، هفتم، ۱۳۹۰ش.
  • صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ترجمه علی اکبر غفاری، ج۲، تهران: نشر صدوق، ۱۳۷۳.
  • صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، به کوشش علی اکبر غفاری، تهران، ۱۳۹۰ق.
  • صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۴، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۴.
  • صدوق، الامالی، قم، ۱۴۱۷ق،
  • طبرسی، الفضل بن الحسن، اعلام الوری باعلام الهدی، تحقیق موسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم: موسسة آل البیت لاحیاء التراث، ج۱، ۱۴۱۷ ه. ق.
  • طبری، تاریخ الطبری، دوم، بیروت، دار التراث‏، ۱۳۸۷ق.
  • شوسی، رجال کشی، رجال النجاشيی، قم، جامعه مدرسين‏، ۱۴۰۷ق.
  • کلینی، الکافی، به کوشش علی اکبر غفاری، تهران، ۱۳۹۱ق.و دوم، تهران، اسلامية، ۱۳۶۲ش.
  • مفید، الارشاد، ترجمه و شرح فارسی: محمدباقر ساعدی، تصحیح: محمدباقر بهبودی، بیجا، انتشارات اسلامیه، ۱۳۸۰ش.
  • میرخانی، عزت السادات، امام صادق(ع) و نظام سازی در اجتهاد، فقه و حقوق خانواده، شماره ۴۴.
  • واعظ زاده خراسانی، محمد، نقش امام صادق (ع) در نهضت علمی صدر اسلام، مشکاة، شماره ۳۲، پاییز ۱۳۷۰ش.
  • مجموعه مقالات همایش امام جعفر صادق(ع)، ویرایش دوم، تهران، مجمع جهانی اهل بیت، ۱۳۸۲ش.
پیشین:
امام محمد باقر
امام ششم شیعیان دوازده امامی
۱۱۴-۱۴۸ هجری قمری
پسین:
امام موسی کاظم