مقاله قابل قبول
عدم جامعیت

امام صادق علیه السلام

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از امام صادق)
پرش به: ناوبری، جستجو
جعفر
بقیع10.jpg
نقش امام ششم شیعیان
نام جعفر
کنیه ابوعبدالله
زادروز ۱۷ ربیع‌الاول، ۸۳ق.
زادگاه مدینه
مدت امامت ۳۴ سال (۱۱۴ تا ۱۴۸ق)
شهادت ۲۵ شوال، ۱۴۸ق.
مدفن مدینه
محل زندگی مدینه
لقب(ها) صادق، صابر، طاهر، فاضل
پدر امام باقر(ع)
مادر ام فروة
همسر(ان) حمیده، فاطمه
فرزند(ان) اسماعیل، عبدالله، ام فروة، موسی(ع)، اسحاق، محمد، عباس، علی، اسماء و فاطمه
طول عمر ۶۵ سال

جعفر بن محمد معروف به امام جعفر صادق(ع) (۸۳-۱۴۸ق)، ششمین امام شیعیان امامی. پدر وی امام باقر(ع) و مادرش ام فروه است. امام صادق در دوران حکومت پنج خلیفه آخر اموی و دو خلیفه نخست عباسی می‌زیست. او به جهت ضعف حکومت اموی، فعالیت علمی بیشتری نسبت به دیگر امامان شیعه داشته است.

شمار شاگردان و راویان او را ۴۰۰۰ نفر دانست‌اند. بیشتر روایات اهل بیت(ع) چه در اصول دین و چه در فروع دین، از آن امام صادق است؛ از این رو مذهب شیعه امامی را مذهب جعفری نیز می‌خوانند. امام صادق در میان علمای اهل سنت جایگاه بالایی دارد. برخی از آنها مانند ابوحنیفه، مالک بن انس، از او روایت کرده‌اند.ابوحنیفه او را داناترین دانشمند مسلمان دانسته است.

امام صادق، با وجود ضعف حکومت اموی و درخواست شیعیان، بر ضد حکومت قیام نکرد و شیعیان را نیز از قیام پرهیز داد. به گفته شیخ صدوق، وی با آنکه از زید به نیکی یاد می‌کرد، با قیام او مخالف بود؛ اما ابن اثیر نوشته است که امام صادق به برخی توصیه کرده است در قیام زید شرکت کنند. امام صادق به دستور ابوجعفر منصور به وسیله زهر به شهادت رسید.

نام، نسب و القاب‌

جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب، ششمین امام مذهب شیعه امامی است. پدر او امام محمد باقر(ع) و مادرش فاطمه یا قریبه، مشهور به ام فروة[۱] دختر قاسم بن محمد بن ابی‌بکر بود.[۲] کنیه‌ مشهور امام صادق(ع)، ابوعبدالله (ناظر به دومین فرزندش عبدالله افطح) است؛ اما با کنیه‌های ابواسماعیل (ناظر به فرزند ارشدش، اسماعیل) و ابوموسی (ناظر به دیگر فرزندش امام موسی کاظم(ع)) نیز از او نام برده‌اند.

مشهورترین لقب وی، «صادق» است.[۳] بر طبق روایتی، پیامبر اسلام(ص) این لقب را به او داده است تا از جعفر کذاب تمایز یابد؛[۴] اما تحلیل برخی آن است که امام صادق(ع) به جهت پرهیز از شرکت در قیام‌های عصر خود، به‌ویژه قیام عبدالله بن حسن، صادق لقب گرفته است؛ چرا که در آن زمان به کسی که مردم را گرد خود جمع و به قیام برضد حکومت تحریک می‌کرد، کذّاب می‌گفتند. در همان دوران ائمه این لقب برای امام صادق به کار می‌رفت. برخی از علماء اهل سنت چون مالک بن انس، احمد بن حنبل و جاحظ نیز این لقب را برای وی به کار برده‌اند.

زندگی‌نامه

مرقد امام صادق(ع) در قبرستان بقیع
  • تولد و وفات

امام صادق، در ۱۷ ربیع‌الاول سال ۸۳ه‍.ق در مدینه به دنیا آمد و در ۲۵ شوال سال ۱۴۸ه‍.ق در ۶۵ سالگی همان‌جا درگذشت. او در قبرستان بقیع در کنار پدرش، امام باقر(ع) و جدش، امام سجاد(ع) و امام حسن(ع) دفن شد.[۵] برخی ولادتش را در سال ۸۰ه‍.ق[۶] و وفاتش را در سال ۱۴۶ه‍.ق نوشته‌اند.[۷]

کتاب‌های الفصول المهمة و مصباح کفعمی علت وفات امام صادق را خوراندن زهر گزارش کرده‌اند.[۸] به گزارش مناقب، این کار به دستور ابوجعفر منصور صورت گرفته است[۹] که از وی کینه داشت و از روآوردن مردم به او می‌ترسید.[۱۰]

  • همسران و فرزندان

فاطمه دختر حسین بن علی بن حسین و حمیده، از همسران مشهور امام صادق‌اند. وی همسران دیگری هم داشته است.[۱۱] شیخ مفید برای وی ۱۰ فرزند را نام برده است: امام کاظم(ع)، اسماعیل، عبدالله افطح، اسحاق، محمد عباس، علی، اسماء، ام فروة و فاطمه.[۱۲]

  • دوران امامت

مدت امامت امام صادق(ع)، ۳۴ سال بود.[۱۳] در این مدت پنج خلیفه آخر اموی از جمله هشام بن عبدالملک و دو خلیفه نخست عباسی، سفاح و منصور دوانیقی حکومت می‌کردند.[۱۴]

فعالیت علمی

در دوران امامت امام صادق(ع)، به علت ضعف حکومت اموی، فرصت بیشتری برای بیان عقاید وجود داشت و بحث‌های علمی فراوانی در موضوعات مختلف شکل گرفت.[۱۵] امام صادق با استفاده از این فرصت، روایات فراوانی در زمینه‌های گوناگونِ فقه، کلام و... بیان کرد.[۱۶]

در میان امامان شیعه، چه در اصول دین و چه در فروع دین، بیشترین روایت از امام صادق(ع) نقل شده است؛[۱۷] وی همچنین بیشترین شاگرد را داشته‌ است. اربلی شمار روایت‌کنندگان از او را ۴۰۰۰ تن دانسته است.[۱۸] ابان بن تغلب گفته است: «شیعیان کسانی‌اند که چون مردم در سخن رسول خدا(ص) اختلاف کنند، سخن علی(ع) را می‌گیرند و آنگاه که در سخن علی اختلاف ورزند، سخن جعفر بن محمد(ع) را می‌گیرند.»[۱۹] از آنجا که بیشترین روایات فقهی و کلامی مذهب شیعه از امام صادق، نقل شده است، مذهب شیعه را مذهب جعفری نیز می‌خوانند.[۲۰]

امام صادق(ع) با شماری از متکلمان مذاهب و ادیان مختلف مناظره کرده است. در متون حدیثی شیعه، مناظرات فراوانی از او در برابر کسانی چون ابوحنیفه، ابن ابی العوجاء، عبدالله دیصانی، زندیق مصری و متکلم شامی وجود دارد. برخی از شاگردان وی در کلام عبارتند از مؤمن طاق، حمران بن اعین، قیس ماصر و هشام بن حکم.[۲۱]

مخالفت با قیام

در دوران امامت امام صادق(ع)، قیام‌های فروانی بر ضد حکومت روی داد؛[۲۲] از مهم‌ترین آنها قیام‌های زید بن علی و یحیی بن زید عمو و پسر عمویش بر ضد بنی امیه بود.[۲۳] او در هیچ یک از قیام‌ها شرکت نکرد، برخی از آنها را فتنه دانست و شیعیان را از شرکت در آنها نهی کرد.[۲۴]

امام صادق(ع) با وجود آنکه از زید به نیکی یاد می‌کرد،[۲۵] از قیام وی حمایت نکرد و او را از قیام پرهیز داد.[۲۶] به گزارش ابن اثیر، امام صادق برخی را به همراهی با زید تشویق کرده است؛[۲۷] اما منابع متقدم، همچون امالی صدوق، تصریح کرده‌اند که او از این کار نهی می‌کرد.[۲۸] بر طبق حدیثی، امام صادق در پاسخ به پرسش یکی از شیعیان، از نبود یاران راستین، به عنوان علت عدم قیام یاد کرده است.[۲۹]

شاگردان و راویان

شیخ طوسی در رجال خود از حدود ۳۲۰۰ تن به عنوان راویان امام صادق(ع) نام برده است.[۳۰] ابن عقده از علمای زیدیه در کتاب رجالش که درباره راویان امام صادق(ع) است، این عدد را به چهار هزار نفر رسانده است.[۳۱] بسیاری از اصول اربعمأه تألیف شاگردان امام صادق است. در مجموعه مقالات همایش امام جعفر صادق(ع)، نام ۱۰۰ نفر از آنان از کتب رجالی شیعه استخراج شده است.[۳۲]

اهل سنت

برخی از علمای اهل سنت که شاگرد امام صادق بوده‌‌اند یا از او روایت کرده‌اند، عبارتند از:

جایگاه امام صادق در اهل سنت

امام صادق نزد بزرگان اهل سنت جایگاه بالایی داشته است. ابوحنیفه از پیشوایان اهل سنت، امام صادق را فقیه‌ترین و داناترین فرد در میان مسلمانان دانسته است.[۳۴] ابن حجر هیتمی نوشته است عالمان بزرگ اهل سنت، چون یحیی بن سعید، ابن جریح، مالک، سفیان بن عیینه، سفیان ثوری، ابوحنیفه، شعبة بن الحجاج و ایوب سختیانی از او روایت کرده‌اند؛[۳۵] با این همه، در فقه اهل سنت، با وجود توجه فراوان به فقیهان معاصر امام صادق، به دیدگاه‌های او توجه نشده است.

کتابشناسی

کتاب‌های فراوانی درباره امام صادق، نگارش یافته است. کتاب کتاب‌شناسی امام جعفر صادق، از حدود هشتصد عنوان کتاب چاپی نام برده است. برخی از آنها عبارت است از:

  • پاکتچی، احمد، «امام جعفر صادق»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۹ش.
  • حقی خوانساری، محمد، کتاب‌شناسی توصیفی امام صادق علیه السلام. این کتاب دو جلد دارد: جلد اول شامل کتاب‌های چاپی است و جلد دوم، پایان‌نامه‌ها را دربرمی‌گیرد؛
  • شهیدی، سیدجعفر، زندگانی امام صادق جعفر بن محمد(ع)، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۴ش؛
  • منصوری ذبیح الله، مغز متفکر جهان شیعه، تهران، نشر جاویدان، ۱۳۸۰ش؛
  • اسد حیدر، الامام الصادق(ع) و المذاهب الاربعة، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۲۲ق. این کتاب به زبان فارسی ترجمه شده است.[۳۶]

پانویس

  1. شهیدی، زندگانی امام صادق جعفر بن محمد(ع)، ۱۳۸۴ش، ص۵.
  2. مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۱۸۰.
  3. «القاب الرسول و عترته»، ص۵۹، ۶۰.
  4. صدوق، کمال الدین، ۱۳۵۹ش، ص۳۱۹؛ «القاب الرسول و عترته»، ص۶۰، ۶۱.
  5. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، علامه، ج۴، ص ۲۱۰؛ مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج ۲، ص ۱۸۰.
  6. نک اربلی، کشف الغمة، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۶۹۱.
  7. نک ابن قتیبة الدینوری، المعارف، ۱۹۹۲م، ص۲۱۵.
  8. مجلسی، بحارالانوار، دار احیاء التراث العربی، ج۴۷، ص۱، ۲.
  9. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، علامه، ج۴، ص ۲۸۰.
  10. شهیدی، زندگانی امام صادق جعفر بن محمد(ع)، ۱۳۸۴ش، ص۸۵-۸۶.
  11. مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج ۲، ص ۲۰۹، ۲۱۵.
  12. مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج ۲، ص ۲۰۹.
  13. مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج ۲، ص ۱۸۰.
  14. طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۵۱۴.
  15. شهیدی، زندگانی امام صادق، ۱۳۸۴ش، ص۴۷-۶۰.
  16. شهیدی، زندگانی امام صادق، ۱۳۸۴ش، ص۶۱.
  17. پاکتچی، «امام جعفر صادق»، ج۱۸، ص۲۰۵.
  18. نک اربلی، کشف الغمة، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۷۰۱.
  19. نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۱۲.
  20. شهیدی، زندگانی امام صادق، ۱۳۸۴ش، ص۶۱.
  21. پاکتچی، «امام جعفر صادق»، ج۱۸، ص۱۹۹.
  22. نک پاکتچی، «امام جعفر صادق»، ص۱۸۳، ۱۸۴.
  23. پاکتچی، «امام جعفر صادق»، ص۱۸۳.
  24. پاکتچی، «امام جعفر صادق»، ص۱۸۳، ۱۸۴.
  25. صدوق، عیون اخبار الرضا، انتشارات جهان، ج۱، ص۲۴۹.
  26. پاکتچی، «امام جعفر صادق»، ص۱۸۴.
  27. ابن اثیر، الکامل، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۲۴۳.
  28. صدوق، الامالی، ۱۴۱۷ق، ص۹۴.
  29. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، علامه، ج‏۴، ص۲۳۷.
  30. طوسی، اختیار معرفة الرجال، موسسة آل البیت، ج۲، ص۴۱۹-۶۷۹
  31. قریشی، «نقش امام صادق در تربیت محدثین»، ص۱۰۲.
  32. قریشی، «نقش امام صادق در تربیت محدثین»، ص۱۰۶-۱۱۰.
  33. حسینی، «بزرگان اهل سنّت در جمع شاگردان حضرت صادق(ع)»، ص۱۴.
  34. شمس الدین ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۱۶۶؛ به نقل از شهیدی، زندگانی امام صادق، ۱۳۸۴ش، ص۶۱.
  35. ابن حجر الهیتمی، الصواعق المحرقة، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۵۸۶.
  36. نک اسد حیدر، امام صادق و مذاهب چهارگانه، ترجمه حسن یوسفی اشکوری، ۱۳۶۹ش.

منابع

  • «القاب الرسول و عترته»، ضمن المجموعة النفيسة، قم، ۱۴۰۶ق.
  • ابن حجر الهیتمی، احمد بن محمد، الصواعق المحرقة علی اهل الرفض و الضلال و الزندقة، محقق عبدالرحمن بن عبدالله الترکی، بیروت، موسسة الرسالة، ۱۴۱۷ق.
  • ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، قم، علامه، بی تا.
  • ابن قتیبة الدینوری، عبدالله بن مسلم، المعارف، محقق ثروت عکاشة، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، الطبعة الثانیة،‌ ۱۹۹۲م.
  • اربلى‏، علی بن عیسی، كشف الغمة في معرفة الأئمة، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۹ش.
  • برقی، احمد بن محمد، المحاسن، محقق جلال الدین محدث ارموی، تهران، بی نا، ۱۳۳۱ش.
  • پاکتچی، احمد، «امام جعفر صادق»، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۹ش.
  • شهیدی، سیدجعفر، زندگانی امام صادق جعفر بن محمد(ع)، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۴ش.
  • صدوق، محمد بن علی، الامالی، قم، موسسة البعثة، ۱۴۱۷ق.
  • صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا(ع)، محقق مهدی لاجوردی زاده، تهران، انتشارات جهان، بی تا.
  • صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، تحقیق علی اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۵۹ش.
  • طبرسی، فضل بن الحسن، اعلام الوری باعلام الهدی، تحقیق موسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، موسسة آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
  • طوسی، محمد بن الحسن، اختیار معرفة الرجال، قم، موسسة آل البیت لاحیاء التراث، بی تا.
  • مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۳۷۲ش.
  • نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، جماعة المدرسین، ۱۴۱۶ق.
پیشین:
امام محمد باقر
امام ششم شیعیان دوازده امامی
۱۱۴-۱۴۸ هجری قمری
پسین:
امام موسی کاظم