مقاله قابل قبول
رده ناقص
نارسا
عدم جامعیت

شیخ صدوق

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
شیخ صدوق

مقبره محمد بن علی ابن بابویه قمی ملقب به شیخ صدوق.
زادروز پس از ۳۰۵ق.
درگذشت ۳۸۱ق
آرامگاه ایران، ری
محل زندگی قم، ری
نقش‌های برجسته محدث، فقیه
دین اسلام
مذهب شیعه
آثار من لایحضره الفقیه، معانی الاخبار، عیون الاخبار، الخصال، علل الشرائع، صفات الشیعة، ثواب الاعمال، کمال الدین، المقنع فی الفقه،...
خویشاوندان علی‌ بن حسین بن موسی بن بابویه (پدر)

محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی مشهور به شیخ صدوق، (۳۰۵ ـ ۳۸۱ق.) از علمای شیعه در قرن چهارم هجری قمری که بزرگ‌ترین محدّث و فقیه مکتب حدیثی قم به شمار می‌آید. حدود ۳۰۰ اثر علمی به او نسبت داده‌ شده ولی بسیاری از آنها امروزه در دسترس نیست. کتاب من لایحضره الفقیه از کتب اربعه شیعه اثر اوست. از دیگر آثار مهم و معروف وی می‌توان معانی الاخبار، عیون الاخبار، الخصال، علل الشرائع و صفات الشیعة را نام برد.

برخی از مشهورترین شاگردان وی عبارتند از سید مرتضی، شیخ مفید و تلعکبری. مدفن شیخ صدوق در ری است.

نسب

ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی مشهور به شیخ صدوق، از علمای قرن ۴ق بوده است.[۱]

پدر وی علی بن حسین، در زمان خویش، شیخ و ثقه (مورد اعتماد) و فقیه و پیشوای قمی‌ها بود هرچند بزرگان و محدثان بسیاری در آن زمان در قم حضور داشتند. او با وجود مرجعین و جایگاه علمی، مغازه‌ای در بازار داشت و زاهدانه و با پاکدامنی و قناعت به تجارت مشغول بود. او در رشته‌های مختلف کتاب‌ها و رساله‌هایی داشت که شیخ طوسی و نجاشی آنها را ذکر کرده‌اند. ابن ندیم در الفهرست می‌گوید: «‌به خط پسرش محمد بن علی در پشت یک جزء دیدم که: «‌کتاب‌های پدرم را که ۲۰۰ کتاب است برای فلانی پسر فلانی اجازه دادم و نیز کتاب‌های خودم را که ۱۸ کتاب است.‌»[۲]

تولد و وفات

سال ولادت شیخ صدوق به نحو دقیق مشخص نیست. اما آنچه از کتاب وی، کمال الدین، و کتاب غیبت شیخ طوسی و کتاب فهرست نجاشی استفاده می‌شود این است که وی پس از مرگ محمد بن عثمان عَمْری، دومین سفیر از سفراء چهارگانه امام زمان (عج)، در سال ۳۰۵ق و در اوائل سفارت ابوالقاسم حسین بن روح، سومین سفیر، متولد شده است.

خود شیخ صدوق از ابوجعفر محمد بن علی بن اسود نقل می‌کند که علی‌ بن حسین بن موسی بن بابویه (پدر شیخ صدوق که صدوق اول نیز خوانده می‌شود) پس از مرگ محمد بن عثمان عَمْری از او(ابوجعفر) خواسته است که از حسین بن روح نوبختی (سومین سفیر) بخواهد که او از امام زمان بخواهد که دعا کند تا خدا به او پسری بدهد. ابوجعفر می‌گوید من نیز از حسین بن روح درخواست کردم و او این درخواست را به امام زمان رساند و پس از سه روز به من گفت که امام برای علی بن حسین دعا کرده است و برایش فرزندی مبارک متولد می‌شود که خدای عزوجل به سببش او را سود می‌رساند.[۳].

وفات

وی در سال ۳۸۱ق با بیش از هفتاد سال سن درگذشت و در شهر ری دفن شد. قبر او امروزه در قبرستانی با نام قبرستان ابن بابویه معروف و زیارتگاه مردم است. تجدید عمارت قبر وی در زمان فتحعلی شاه قاجار در سال ۱۲۳۸ انجام گرفت. پیش از این تاریخ قبر او در اثر سیل شکافته شد و آشکار شدن جنازه سالم وی پس از گذشت قرن‌ها مایه حیرت همگان شد.[۴]

زندگی

قبرستان ابن بابویه در شهر ری، محل دفن شیخ صدوق.

شیخ صدوق در قم پرورش یافت و ۲۰ سال با پدرش زندگی کرد و از وی و دیگر علمای قم دانش آموخت و سپس به درخواست اهل ری بدانجا رفت. مدتی در آنجا بود و سپس با اجازه حاکم آنجا رکن الدولة بویهی برای زیارت امام رضا(ع) به مشهد رفت و در بازگشت در نیشابور ساکن شد و بزرگان آن شهر از دانش او بهره گرفتند. بدین طریق او با خروج از قم به ری، استرآباد، جرجان، نیشابور، مشهد، مروروذ، سرخس، ایلاق، سمرقند، فرغانه، بلخ از شهرهای ماوراء النهر، همدان، بغداد، کوفه، فید، مکه و مدینه مسافرت کرد.[۵]

ضریح قبر شیخ صدوق

جایگاه علمی

شیخ طوسی می‌گوید: «‌محمد بن علی بن حسین، حافظ احادیث، آگاه به فقه و رجال، و حدیث شناس بود که در حفظ و کثرت علم، مثل او در میان قمی‌ها دیده نشد.‌»

نجاشی در وصفش می‌گوید:

شیخ ما و فقیه ما... که وارد بغداد شد و با اینکه کم سن و سال بود شیوخ طائفه از او حدیث می‌شنیدند.[۶]

مشایخ و اساتید او

وی در شهرهای مختلف نزد مشایخ و حفاظ بسیاری از ائمه حدیث و غیر آنها، به فراگیری علم پرداخته که شمارشان به ۲۶۰ نفر می‌رسد.[۷] برخی از مشایخ وی از این قرارند:

  1. احمد بن علی بن ابراهیم بن هاشم قمی[۸]
  2. احمد بن محمد بن عیسی [۹]
  3. پدرش علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی[۱۰]
  4. محمد بن حسن بن احمد بن ولید قمی[۱۱]
  5. محمد بن موسی بن متوکل[۱۲]

شاگردان و راویان از او

با توجه به اینکه شیخ صدوق از جوانی در کار نشر اخبار بوده، راویان از وی باید بسیار بوده باشند ولی به لحاظ از بین رفتن برخی از کتب مثل تاریخ ری اثر شیخ منتجب الدین، رجال الشیعه اثر ابن بطریق و شیوخ الشیعة اثر علی بن حکم، اسامی راویان از وی به نحو کامل در دست نیست. آنچه امروزه از آن آگاهیم ۲۷ نفرند:[۱۳]

  1. احمد بن علی بن محمد بن عباس بن نوح
  2. احمد بن محمد بن تربک الرهاوی
  3. ابومحمد احمد بن محمد معمری
  4. جعفر بن احمد بن علی ابومحمد قمی ساکن ری که در مشایخ وی نیز نامش آمده است.
  5. جعفر بن احمد مریسی
  6. جعفر بن حسن بن حسکه قمی
  7. حسن بن احمد بن محمد بن هیثم عجلی رازی
  8. حسن بن حسین علی بن بابویه
  9. حسن بن عنبس بن مسعود بن سالم
  10. حسن بن محمد بن حسن شیبانی قمی، نویسنده تاریخ قم.
  11. حسین بن عبیدالله بن ابراهیم غضائری
  12. حسین بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، برادر وی.
  13. عبدالصمد بن محمد تمیمی
  14. علی بن احمد بن عباس نجاشی، فرزند نجاشی رجالی بزرگ.
  15. سید ابوالبرکات علی بن حسین جوزی حلی حسینی
  16. سید مرتضی علم الهدی
  17. علی بن حسین بن موسی
  18. علی بن محمد خزاز
  19. ابوالقاسم علی بن محمد مقری
  20. محمد بن احمد بن عباس بن فاخر دوریستی
  21. محمد بن احمد بن علی
  22. محمد بن احمد بن علی بن حسن بن شاذان قمی، پسر خواهر جعفر بن محمد بن قولویه، نویسنده کتاب ایضاح دفائن النواصب.
  23. محمد بن جعفر بن محمد قصار رازی
  24. محمد بن حسن بن اسحاق بن حسن بن حسین بن اسحاق بن موسی بن جعفر(ع)
  25. محمد بن سلیمان الحمرانی
  26. محمد بن طلحه بن محمد نعالی بغدادی، که از شیوخ خطیب بغدادی است.
  27. محمد بن محمد بن نعمان، شیخ مفید
  28. هارون بن موسی تلعکبری

آثار

نوشتار اصلی: آثار شیخ صدوق

مجموعه تألیفات شیخ صدوق به ۳۰۰ اثر می‌رسد که شیخ طوسی در کتاب الفهرست، ۴۰ عدد از آنها را کتاب می‌شمرد که یکی از آنها من لایحضره الفقیه[۱۴] از کتب اربعه شیعه است؛ و نجاشی (متوفای ۴۵۰ق) در فهرست خویش حدود ۲۰۰ اثر وی را می‌آورد که در شاخه‌های مختلف علوم دینی و همه آنها ارزشمندند و از زمان تألیف تاکنون مورد استفاده علماء بوده است، البته بسیاری از آثار او به دست ما نرسیده است.[۱۵] برخی از آثاری که نجاشی در کتابش نام برده عبارتند از:

  • كتاب التوحيد
  • كتاب النبوة
  • كتاب إثبات الوصية لعلي (ع)
  • كتاب علل الشرائع
  • كتاب ثواب الأعمال
  • كتاب عقاب الأعمال
  • كتاب مدينة العلم
  • كتاب المقنع في الفقه
  • كتاب العرض على (في) المجالس
  • كتاب الأوائل
  • كتاب الأواخر
  • كتاب إثبات النص على الأئمة
  • كتاب المعرفة في فضل النبي و أمير المؤمنين و الحسن و الحسين عليهم السلام
  • كتاب الأوامر
  • كتاب المناهي
  • كتاب الفرق
  • كتاب خلق الإنسان
  • كتاب الرسالة الأولة في الغيبة
  • كتاب الرسالة الثانية
  • كتاب الرسالة الثالثة
  • كتاب الرسالة في أركان الإسلام
  • كتاب المياه‏[۱۶]

پانویس

  1. غفاری، علی اکبر، مقدمه «‌من لایحضره الفقیه‌» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق.، ص۸.
  2. غفاری، علی اکبر، مقدمه «‌من لایحضره الفقیه‌» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق، ص۹.
  3. کمال الدین، ص۲۷۶؛ و مثله قال الطوسی فی کتابه الغیبة، ص۲۰۹؛ به نقل الربانی الشیرازی، عبدالرحیم، مقدمه «‌معانی الاخبار‌» در: الشیخ الصدوق، ۱۳۶۱ه‍.ش.، ص۷۳.
  4. الربانی الشیرازی، عبدالرحیم، مقدمه «‌معانی الاخبار‌» در: الشیخ الصدوق، ۱۳۶۱ه‍.ش.، ص۷۴.
  5. غفاری، علی اکبر، مقدمه «‌من لایحضره الفقیه‌» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق، صص۹-۸.
  6. غفاری، علی اکبر، مقدمه «‌من لایحضره الفقیه‌» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق، ص۸.
  7. غفاری، علی اکبر، مقدمه «‌من لایحضره الفقیه‌» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق، ص۸.
  8. الربانی الشیرازی، عبدالرحیم، مقدمه «‌معانی الاخبار‌» در: الشیخ الصدوق، ۱۳۶۱ه‍.ش.، ص۴۰.
  9. الربانی الشیرازی، عبدالرحیم، مقدمه «‌معانی الاخبار‌» در: الشیخ الصدوق، ۱۳۶۱ه‍.ش.، ص۴۲.
  10. الربانی الشیرازی، عبدالرحیم، مقدمه «‌معانی الاخبار‌» در: الشیخ الصدوق، ۱۳۶۱ه‍.ش.، ص۵۶.
  11. الربانی الشیرازی، عبدالرحیم، مقدمه «‌معانی الاخبار‌» در: الشیخ الصدوق، ۱۳۶۱ه‍.ش.، ص۶۲.
  12. الربانی الشیرازی، عبدالرحیم، مقدمه «‌معانی الاخبار‌» در: الشیخ الصدوق، ۱۳۶۱ه‍.ش.، ص۶۶.
  13. الربانی الشیرازی، عبدالرحیم، مقدمه «‌معانی الاخبار‌» در: الشیخ الصدوق، ۱۳۶۱ه‍.ش.، صص۶۹-۷۲.
  14. الطوسی، الفهرست، ص۲۳۸.
  15. الربانی الشیرازی، عبدالرحیم، مقدمه «‌معانی الاخبار‌» در: الشیخ الصدوق، ۱۳۶۱ه‍.ش.، ص۷۲.
  16. نجاشی، ۱۳۶۵، ص۳۸۹-۳۹۲.

منابع

  • الشیخ الصدوق، من لایحضره الفقیه، التحقیق: علی اکبر غفاری، قم: جامعة المدرسین، الطبعة الثانیة، ۱۴۰۴ق.
  • شیخ صدوق، معانی الاخبار، التصحیح: علی اکبر الغفاری، قم، انتشارات اسلامی، ۱۳۶۱ش.
  • الطوسی، محمد بن الحسن، الفهرست، محقق: جواد القیومی، بی جا: مؤسسة نشر الفقاهة، ۱۴۱۷ق.
  • نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی‏، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۳۶۵ش.

پیوند به بیرون

  • زندگینامه ابوجعفر محمد بن علی بن بابویه قمی: [۱]
  • حیات و شخصیت علمی شیخ صدوق: [۲]
  • آثار شیخ صدوق از زبان شیخ صدوق: [۳]
  • نکاتی در مورد اهمیت آثار شیخ صدوق:[۴]
  • بازیابی متون کهن امامی در آثار شیخ صدوق: [۵]
  • بررسی آرای کلامی شیخ صدوق و مقایسه آن با آرای شیخ مفید: [۶]