مقاله متوسط
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع خوب

حسن مثنی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
حسن مُثَنّیٰ
اطلاعات یاران امامان
نام کامل: حسن‌ بن‌حسن‌ بن‌علی بن ابی‌طالب
لقب: حسن مُثَنّیٰ، ابومحمد
نسب: بنی هاشم
خویشاوندان
سرشناس:
امام حسن مجتبی(ع)
محل زندگی: مدینه - کوفه
وفات: (زنده در ۸۵ق)
علت وفات: مسمومیت به دست ولید بن عبدالملک
مدفن: بقیع
از یاران: امام حسین(ع)
فعالیت‌های اجتماعی: متولی صدقات و موقوفات امیرالمؤمنین(ع)

حسن‌ بن‌ حسن‌ بن‌ علی بن ابی‌طالب(زنده در ۸۵ق)، مشهور به حسن مُثَنّیٰ، فرزند امام حسن مجتبی(ع) وهمسر فاطمه دختر امام حسین (ع) از بزرگان علویان.

حسن مثنیٰ، در واقعه کربلا در لشکر امام حسین (ع) بود و مجروح شد و با وساطت اسماء بن خارجه فزاری، از معرکه نجات یافت و در کوفه تحت درمان قرار گرفت، او پس از بهبودی، از کوفه به مدینه بازگشت.

او در شورش عبدالرحمان بن محمد بن اشعث، علیه حجاج بن یوسف شرکت کرد. حسن مثنیٰ در زمان خودش، متولی صدقات امیرالمؤمنین(ع) بود. در اینکه آیا حسن مثنیٰ ادعای امامت کرده یا نه، اختلاف نظر وجود دارد. برخی از منابع زیدیه و ملل و نحل نویسان از حسن مثنـی به عنوان یکی از امامان زیدیه یاد کرده‎اند.

نسب و کنیه

پدر حسن مثنیٰ امام حسن مجتبی (ع) است. مادرش خَوْلَه‌ بنت منظور بن زَبّان فَزاری بود.[۱] خوله پس از کشته‌شدن همسرش، محمد بن طلحة بن عبیدالله، در جنگ جمل (۳۶ق)، به همسری امام حسن(ع) درآمد.[۲] کنیه وی ابومحمد است.[۳]

همسر و فرزندان

همسر او، دختر عمویش، فاطمه دختر امام حسین، بود. امام حسین پیش از واقعه عاشورا دختر خود را به عقد وی درآورده بود.[۴] داستان عروسی وی بدین شرح است که: حسن مثنیٰ یکی از دختران امام حسین (ع) را خواستگاری کرد،[۵] امام به وی فرمود هر کدام از دخترانش (فاطمه یا سکینه) را می‌خواهد انتخاب کند. حسن خجالت کشیده و حرفی نزد. امام، فاطمه را به عقد وی در آورد، چون به مادرش شبیه‌تر بود.[۶] به گفته ابن فندق بیهقی این ازدواج در سال شهادت امام حسین(ع) اتفاق افتاده است.[۷] از آنجا که امام در روز دهم محرم ۶۱ق به شهادت رسیده، به احتمال زیاد این ازدواج در ۶۰ق و به مدت کوتاهی از روز عاشورا در مکه اتفاق افتاده‌است، لذا حسن مثنیٰ با همسرش فاطمه در کربلا حضور داشته‎است.[۸]

فرزندان

فرزندان پسر او از فاطمه دختر امام حسین عبارت‌اند از: عبدالله محض، ابراهیم عَمر و حسن مثلث، که هر سه در زندان ابوجعفر منصور، خلیفه عباسی، درگذشتند.[۹]

بعدها نوادگان او بخصوص از نسل عبدالله، که خود فردی عالم و ادیب بود،[۱۰] قیام‌های مهمی علیه عباسیان را رهبری کردند. محمد مشهور به نفس زکیه و ابراهیم مشهور به قتیل باخَمْرا از آن جمله‌اند.

شرکت در قیام عاشورا

حسن مثنـّی روز عاشورا در واقعه کربلا حاضر بود و احمد بن ابراهیم حسنی در روایتی به نقل از ابومخنف سن وی را در آن هنگام نوزده یا بیست سال ذکر کرده است،[۱۱]

وی در روز عاشورا همراه امام حسین(ع) شجاعانه جنگید و زخمی و اسیر شد. دایی‌اش، اسماء بن خارجه فزاری، وی را نجات داد. او در کوفه تحت درمان قرار گرفت و با بازیافتن سلامت خود به مدینه بازگشت.[۱۲]

نقل حدیث

حسن مثنـّی از پدر خود امام مجتبی (ع) و برخی دیگر روایت کرده است.[۱۳]

متولی موقوفات امام علی(ع)

حسن مثنـّی بر اساس وصیت امام علی(ع)[۱۴] عهده‌دار و متولی صدقات و موقوفات امیرمؤمنان (ع) در مدینه بود.[۱۵]

حجّاج‌ بن یوسف ثقفی هنگامی که والی مدینه بود، از حسن مثنـّی خواست عمویش، عمر بن علی، را در تولیت این صدقات با خود شریک سازد، اما او به سبب اینکه تولیت صدقات فقط مختص فرزندان فاطمه سلام‌اللّه‌ علیها است، از این کار امتناع کرد و به شام نزد عبدالملک بن مروان، خلیفه اموی، رفت. خلیفه نیز حجّاج را از این کار منع کرد.[۱۶]

حسن مثنـّی تولیت موقوفات علی(ع) را بعد از خود به‌ فرزندش، عبداللّه، سپرد؛ اما منصور عباسی، عبداللّه را به زندان انداخت و تولیت موقوفات را خود به عهده گرفت.[۱۷]

همکاری با عبدالرحمان بن محمد

هنگامی که عبدالرحمان بن محمد بن اشعث کندی بر حجّاج‌ بن یوسف شورید، قصد داشت خود را خلیفه معرفی کند، اما چون امر خلافت فقط برای فردی قریشی مورد پذیرش بود، با بزرگان علویان، یعنی امام سجاد(ع) و حسن مثنـّی برای پذیرش خلافت نامه‌نگاری کرد. امام سجاد(ع) تقاضای او را رد کرد و حسن مثنّی نیز که احتمال می‌داد شورشیان بیعت خود را بشکنند، از این‌کار سر باز زد، اما در پی اصرار آنها پذیرفت و با او با عنوان خلیفه بیعت شد. عالمان مشهور عراقی چون عبدالرحمان بن‌ابی لیلی، شعبی، محمدبن سیرین و حسن بصری با او، که به الرضا ملقب شد، بیعت کردند.[۱۸]

اما به گفته شیخ مفید، حسن مثنّی هرگز ادعای امامت نکرده و کسی نیز به نام او چنین ادعایی ننموده است.[۱۹]

زیدیان

در منابع زیدیه از حسن مثنـّی به عنوان یکی از ائمه زیدیه یاد می‌شود.[۲۰]

شهادت

پس از کشته شدن ابن‌اشعث در سال ۸۵ق، حسن مثنـّی نیز متواری شد، سرانجام فرستادگان ولید بن عبدالملک او را مسموم کردند و به قتل رساندند. جنازه او را به مدینه منتقل کردند و در بقیع به خاک سپردند.[۲۱]

در صحیح بخاری روایتی نقل شده که بر اساس آن، فاطمه بنت الحسین(ع) همسر حسن مثنیٰ بر مزار وی بقعه‌ای می‌سازد.[۲۲]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. مصعب‌ بن عبداللّه، نسب قریش، ص۴۶؛ ابن‌قتیبه، المعارف، ص۱۱۲؛ طبری، ج۵، ص۴۶۹
  2. ابن‌عنبه، عمدةالطالب فی انساب آل ابیطالب، ص۹۸ ؛ قس ابن‌قتیبه، المعارف ص۱۱۲.
  3. ابن‌عنبه، عمدةالطالب فی انساب آل ابی طالب، ص۹۸.
  4. رجوع کنید به مصعب‌ بن‌عبداللّه، نسب قریش، ص۵۱؛ حسنی، المصابیح، ص۳۷۹.
  5. المنتظم، ج۷، ص۱۸۳
  6. مفید، ارشاد، ص۳۶۶
  7. ابن فندق، لباب الانساب، ص۳۸۵
  8. قاضی، تحقیقی درباره اولین اربعین، ص۳۷۷
  9. ابن‌سعد، ج۵، ص۳۱۹؛ بلاذری، انساب‌الاشراف، ج۲، ص۴۰۳ـ۴۰۴؛ ابن‌عنبه، عمدةالطالب فی انساب آل ابیطالب، ص۱۰۱.
  10. رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانی، ج۲۱، ص۸۵ـ۹۳
  11. رجوع کنید به مقتل، ص۳۷۹؛ قس طبری، ج۵، ص۴۶۹.
  12. رجوع کنید به حسنی، المصابیح، ص۳۷۹؛ مفید، الارشاد فی معرفة حجج‌اللّه علی العباد، ج۲، ص۲۵؛ ابن‌طاووس، ص۶۳.
  13. ر.ک: ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۱۳، ص۶۱ـ۶۲.
  14. ر.ک: مصعب‌ بن عبداللّه، نسب قریش، ص۴۶؛ حسنی، ص۳۸۴
  15. مصعب‌ بن عبداللّه، نسب قریش، ص۴۶؛ بلاذری، انساب‌الاشراف، ج۲، ص۴۰۳؛ مفید، ج۲، ص۲۳.
  16. مصعب‌ بن عبداللّه، نسب قریش، ص۴۶ـ۴۷؛ بلاذری؛ حسنی، المصابیح، ص۳۸۴؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۱۳، ص۶۵؛ ابن‌عنبه، عمدةالطالب فی انساب آل ابیطالب، ص۹۹.
  17. رجوع کنید به حسنی، المصابیح، ص۳۸۳؛ مُحَلِّی، الحدائق الوردیة فی مناقب ائمة الزیدیة، ج۲، ص۲۳۸.
  18. ر.ک: حسنی، المصابیح، ص۳۸۰ـ۳۸۱
  19. مفید، الارشاد فی معرفة حجج‌اللّه علی العباد، ج۲، ص۲۶
  20. ر.ک: حسنی، المصابیح، ص۳۷۹؛ محلی، الحدائق الوردیة فی مناقب ائمة الزیدیة، ج۲، ص۲۳۵.
  21. رجوع کنید به حسنی، المصابیح، ص۳۸۲؛ ابن‌عنبه، عمدةالطالب فی انساب آل ابیطالب، ص۱۰۰.
  22. صحیح بخاری، کتاب الجنائز، باب۶۱؛ فتح الباری فی شرح صحیح بخاری، ج۳، ص۲۵۵، باب۶۱

منابع

  • ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ علی شیری، بیروت، ۱۴۱۵ـ۱۴۲۱/ ۱۹۹۵ـ۲۰۰۱.
  • ابن‌عنبه، عمدةالطالب فی انساب آل ابیطالب، چاپ محمدحسن آل طالقانی، نجف، ۱۳۸۰/۱۹۶۱.
  • ابن فندق، بیهقی علی بن زید،لباب الأنساب و الألقاب و الأعقاب، محقق رجایی، مهدی،کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، قم.
  • ابن‌قتیبه، المعارف، چاپ ثروت‌عکاشه، قاهره، ۱۹۶۰.
  • ابوالفرج‌اصفهانی، کتاب الاغانی، قاهره، ۱۳۸۳ق.
  • احمدبن یحیی بلاذری، انساب‌الاشراف، چاپ محمود فردوس‌العظم، دمشق، ۱۹۹۶ـ۲۰۰۰.
  • احمد بن ابراهیم حسنی، المصابیح، چاپ عبداللّه حوثی، صنعا.
  • طبری، تاریخ، بیروت.
  • حُمید بن احمد مُحَلِّی، الحدائق الوردیة فی مناقب ائمة الزیدیة، چاپ مرتضی بن زید محطوری حسنی، صنعا ۱۴۲۳/۲۰۰۲.
  • قاضی طباطبایی، محمدعلی، تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سید الشهدا علیه‌السلام، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ سازمان چاپ وانتشارات، تهران، ۱۳۸۳.
  • مصعب بن عبداللّه، کتاب نسب قریش، چاپ لوی پرووانسال، قاهره، ۱۹۵۳.
  • محمدبن محمدمفید، الارشاد فی معرفة حجج‌اللّه علی العباد، قم، ۱۴۱۳.
  • مفید، ارشاد، ترجمه محمدباقر محمودی، انتشارات اسلامیه، ۱۳۸۰ش.

پیوند به بیرون