مقاله قابل قبول
بدون جعبه اطلاعات
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع خوب
شناسه ارزیابی نشده

حسن بن محبوب

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
اطلاعات یاران امامان
نام کامل: حسن‌ بن محبوب
لقب: سرّاد یا زرّاد
ولادت: ۱۲۹ یا ۱۴۹ق
وفات: پس از ۲۲۴ق
از یاران: امام کاظم(ع)، امام رضا(ع)، امام جواد(ع)
مشایخ: علی بن رئاب، عبدالله بن سنان، هشام بن سالم و علاء بن رزین
شاگردان: احمد بن محمد بن عیسی اشعری قمی، سهل بن زیاد آدمی، ابراهیم بن هاشم قمی، عبدالعظیم حسنی، احمد بن محمد بن خالد برقی، فضل بن شاذان
آثار: المشیخة، الحدود، الدیات، الفرائض، النکاح، الطلاق، النوادر، العتق، و المراح، معرفة رواة الأخبار

حسن‌بن محبوب ( ۱۲۹ یا ۱۴۹ق-۲۲۴ق)، از اصحاب امام كاظم(ع)، امام رضا(ع) و امام جواد(ع). وی یکی از اركان چهارگانه شيعه در فقه و حديث و از اصحاب اجماع است، که رجاليان و محدّثان بر وثاقتش اتفاق‌نظر دارند.

نام وی در اسناد روایات بسیاری از کتب اربعه شیعه ديده می‌شود. او از بیشتر اصحاب اجماع روایت کرده است و بسیاری همچون احمد بن محمد برقی، عبدالعظیم حسنی و سهل بن زیاد آدمی از وی روایت کرده‌اند. موضوعات روایات او بیشتر فقهی است.

المشیخه معروف‌ترین اثر ابن محبوب است که از کهن‌ترين آثار در فقه و رجال در نزد شيعه محسوب می‌شود.

نسب

اصحاب اجماع

یاران امام باقر(ع)
۱. زُرارَة بن اَعین
۲. مَعروفِ بنِ خَرَّبوذ
۳. بُرَید بن معاویه
۴. ابوبصیر اَسَدی یا (ابوبصیر مرادی)
۵. فُضَیل بن یسار
۶. محمد بن مُسلِم

یاران امام صادق(ع)
۱. جَمیل بن دَرّاج
۲. عبدالله بن مُسکان
۳. عبدالله بن بُکَیر
۴. حَمّاد بن عثمان
۵. حماد بن عیسی
۶. اَبان بن عثمان

یاران امام کاظم(ع) و امام رضا(ع)
۱. یونس بن عبدالرحمن
۲. صَفوان بن یحیی
۳. اِبن اَبی عُمَیر
۴. عبدالله بن مُغَیرِه
۵. حسن بن محبوب یا (حسن بن علی بن فَضّال، فَضالَة بن ایوب و عثمان بن عیسی)
۶. احمد بن ابی نصر بزنطی

خاندان وی چندین نسل مقیم کوفه و دارای پیوند وَلاء (وابستگی حمایتی) با قبیله بجیله کوفه بودند و به همین سبب او را کوفی بجلی[۱] یا مولای بجیله[۲] نیز خوانده‌اند.[۳]

جدّ سوم حسن، وَهْب، که اهل سِند و برده رسمی جریر بن عبدالله بجلی بود، از امام علی(ع) درخواست کرد وی را از جریر بخرد. جریر که می‌دید با فروش وَهْب او را کاملا از دست می‌دهد، آزادش کرد تا بدین ترتیب میان خود و قبیله‌اش بجیله با وهب و دودمانش، وابستگی (ولای عتق) برقرار شود. وهب نیز از آن پس به خدمت امیرمؤمنان درآمد.

کنیه و لقب

کنیه حسن بن محبوب، ابوعلی[۴] و لقبش سرّاد یا زرّاد[۵] به معنای زره ساز[۶] است که یادگار پیشه جدّ اعلایش، وهب، بوده است.[۷]

تولد

تولد او ـ بنابر اینکه به هنگام وفات، ۷۵ یا ۹۵ ساله بوده باشد ـ سال ۱۲۹ یا ۱۴۹ بوده است. به نظر می‌رسد با توجه به روایات او از کسانی همچون ابو حمزه ثمالی، در نوجوانی به فراگیری حدیث پرداخته است. شاید تشویق پدرش، محبوب، نیز در تعلّم حدیث مؤثر بوده، چنان که کشّی[۸] از راویان شیعه شنیده است که محبوب بابت هر حدیثی که پسرش از علی بن رئاب می‌نوشت، یک درهم به او جایزه می‌داد. سال‌ها بعد، او و سه راوی بزرگ دیگر ارکان چهارگانه شیعه در فقه و حدیث بودند.[۹]

فرزندان

دو پسر او به نام‌های محمد و هارون هر دو از اصحاب امام جواد (ع) بودند[۱۰] و از نوه او جعفر بن محمد نیز در میان راویان حدیث یاد شده است.[۱۱]

وثاقت

همه رجالیان و محدّثان متقدم و متأخر در وثاقتش متفق‌اند [۱۲] نام او در طبقه اصحاب امام کاظم[۱۳]، اصحاب امام رضا [۱۴] و اصحاب امام جواد علیهم السلام[۱۵] آمده است. نام او در شمار اصحاب اجماع نیز آمده است.[۱۶]

کشّی [۱۷] وی را یکی از شش فقیه از اصحاب امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام می‌شمارد که به گفته او، طایفه شیعه بر صحت روایات و علم و فقاهتشان و دو گروه شش نفری دیگر اجماع دارند. البته برخی به جای حسن بن محبوب، حسن بن علی بن فضال و فَضالةبن ایوب اَزْدی یا عثمان بن عیسی رواسی را در این دسته جای داده‌اند.[۱۸]

به نوشته مامقانی [۱۹] و برخی از فقها، از جمله شهید ثانی و محقق سبزواری، بر آن بوده‌اند که وی همانند محمد بن ابی عمیر جز از راویان ثقه، ارسال حدیث و حذف واسطه نمی‌کند، و این بالاترین درجه اعتماد به راوی است.[۲۰]

روایات

نام او در طریق قریب به سه هزار حدیث از کتب اربعه شیعه دیده می‌شود.[۲۱] این روایات، به ترتیب فراوانی، درباره عقائد، اخلاق، احکام عبادات، احکام معاملات و... دیگرند.[۲۲]

طبق بررسی آیت الله خویی، [۲۳] او علاوه بر چند حدیث که بی‌واسطه از امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام روایت کرده، از ۱۸۸ راوی حدیث شنیده است که شصت تن از آنان از اصحاب امام صادق علیه‌السلام بوده‌اند.[۲۴]

بیشترین روایات او، از علی بن رئاب، ابوایوب ابراهیم بن زیاد خزّاز و عبدالله بن سنان (هر سه از اصحاب امام صادق علیه‌السلام) و هشام بن سالم و علاء بن رزین (از اصحاب امام صادق و امام کاظم علیهماالسلام) بوده است.[۲۵]

وی همچنین از هشت تن از اصحاب اجماع روایت کرده است.[۲۶]

روایت کنندگان

تعداد کسانی که از حسن بن محبوب روایت کرده‌اند فراوان است[۲۷] بیشترین احادیث او را، به ترتیب، اشخاص ذیل روایت کرده‌اند:

در میان روایات او، توجه فراوان به فقه و نقل روایاتِ راجع به امامت، به ویژه امامت امام رضا علیه‌السلام[۲۹]، جالب توجه است. همچنین توجه به معیارهای نقد حدیث و مستندات روایی احکام[۳۰] و پیش گامی او در پرداختن به رجال حدیث با تألیف المشیخة [۳۱]، در خور دقت است.

موضوع روایات

عمده روایات او ــ که در موضوعات فقهی (به ویژه مباحث حدود، دیات و قصاص، نکاح و طلاق، نماز و حج) و رفع تعارض میان مستندات حدیثی احکام است ــ از احاطه او به دانش و مسائل فقه حکایت دارد. محقق حلی، که در فقه استدلالی و فقه مقارن، از میان اقوال فقهای امامیه به سخن چند تن بسنده کرده، نام پنج فقیه و پیشتر از همه نام حسن بن محبوب را برده و آنان را ستوده است.[۳۲]

آثار

حسن بن محبوب را از مؤلفان بزرگ مصنفات روایی شمرده‌اند[۳۳] شیخ طوسی در فهرست،[۳۴] وی را دارای کتاب‌های بسیار دانسته و از این کتاب‌های او نام برده است: المشیخة، الحدود، الدیات، الفرائض[۳۵]، النکاح، الطلاق، النوادر، العتق، و المراح، [۳۶] ابن ندیم، [۳۷] نیز برخی از این آثار را نام برده و التفسیر را نیز بدان‌ها افزوده است. ابن شهر آشوب[۳۸] علاوه براینها، از معرفة رواة الأخبار نیز یاد کرده است.

المشیخه

معروف‌ترین کتاب ابن محبوب، المشیخة است که در زمان حضور امامان در اصول شیعه، مشهورتر از کتاب مُزنی [۳۹] و امثال آن دانسته شده است. [۴۰]

این کتاب، که شرح مشایخ حدیثی و روایات آنان بوده است، از قدیمی‌ترین آثار در علم فقه و رجال در میان شیعه محسوب می‌شود.[۴۱]

المشیخة را داود بن کوره قمی، از مشایخ حدیثی کلینی، طبق موضوعات فقهی[۴۲] تبویب کرده و احمد بن حسین بن عبدالملک، از راویان معتمد، آن را براساس نام راویان، تنظیم نموده است.[۴۳] همچنین شهید ثانی منتخبی از آن را در قالب حدود هزار حدیث فراهم آورده[۴۴] که گویای گستردگی و اهمیت کتاب است.

وضعیت آثار

هیچ یک از کتاب‌های حسن بن محبوب در دست نیستند. با توجه به طریق شیخ طوسی [۴۵] به کتاب المشیخة و نیز نقل او از آن در کتابهای حدیثی خویش[۴۶]، احتمالاً کتاب مذکور تا قرن پنجم موجود بوده و از طریق او به قطب راوندی[۴۷]، رسیده است. ابن ادریس حلی در کتاب السرائر، بخش مستطرفات[۴۸]، گزیده‌ای از المشیخة را آورده است.

منتخب شهید ثانی از آن[۴۹]، شاهدی بر وجود این کتاب تا قرن دهم است.

انتقال آثار گذشتگان

حسن بن محبوب، علاوه بر تألیف، نقش عمده‌ای در انتقال آثار حدیثی گذشتگان خویش نیز داشته است، چنان که شیخ طوسی در فهرست[۵۰] و نجاشی[۵۱] نام او را در طریق روایت بیش از چهل اصل و کتاب ذکر کرده‌اند. بیشتر موارد مذکور برگرفته از فهرست ابن بطه قمی است و او نیز غالباٌ به واسطه احمد بن محمد بن عیسی اشعری از ابن محبوب روایت کرده است.[۵۲]

درگذشت

حسن بن محبوب در اواخر سال ۲۲۴ق، در ۷۵ سالگی، و به احتمال بیشتر در ۹۵ سالگی درگذشت؛ زیرا گرچه کشّی[۵۳] عمر او را به هنگام وفات ۷۵ سال دانسته است، اما به دلیل روایات وی از درگذشتگانِ پیش از سال ۱۴۹ق، احتمال بسیار دارد که تصحیفی رخ داده و عبارتِ صحیح، ۹۵ باشد.[۵۴]

پانویس

  1. آقابزرگ طهرانی، ج۲۱، ص۶۹
  2. طوسی، ۱۳۸۰، ص۳۷۲؛ طوسی، ۱۴۲۰، ص۱۲۲
  3. کشّی اختیار معرفةالرجال، ص۵۸۴.
  4. طوسی، ۱۴۲۰، ص۱۲۲
  5. برقی، ص۱۱۸، ۱۲۶؛ طوسی، ۱۴۲۰، ص۱۲۲
  6. ابن منظور، ذیل «‌زرد‌» و «‌سرد
  7. کشّی، اختیار معرفةالرجال، ص۵۸۴
  8. ص۵۸۵
  9. طوسی، ۱۴۲۰، ص۱۲۲
  10. نجاشی، ص۴۳۸ـ۴۳۹؛ طوسی، ۱۳۸۰، ص۴۰۸
  11. کشّی، اختیار معرفةالرجال، ص۵۸۴
  12. از جمله طوسی، ۱۴۲۰، ص۱۲۲؛ ابن داوود حلّی، الرجال، ص۷۷؛ علامه حلّی، رجال العلامة الحلّی، ص۳۷؛ مجلسی، ص۵۹
  13. رجوع کنید به برقی، ص۱۱۸، ۱۲۶؛ طوسی، ۱۳۸۰، ص۳۴۷
  14. ابن ندیم، ص۲۷۶؛ طوسی، ۱۳۸۰، ص۳۷۲
  15. ابن ندیم، ص۲۷۶
  16. کشی، اختیار معرفة الرجال، ص556
  17. اختیار معرفةالرجال، ص۵۵۶
  18. کشّی، اختیار معرفةالرجال، ص۵۸۵؛ نیز رجوع کنید به اصحاب اجماع
  19. تنقیح المقال فی علم الرجال، ج۲۰، ص۳۶۰
  20. نیز رجوع کنید به تنقیح المقال فی علم الرجال، ج۲۰، ص۳۶۰
  21. رجوع کنید به خویی، ج۵، ص۹۲، ۳۳۲ـ۳۷۴، ج۲۳، ص۱۹، ۲۳۷ـ۲۸۴
  22. رجوع کنید به اردبیلی، جامع الرواة و ازاحة الاشتباهات عن الطرق و الاسناد، ج۱، ص۲۲۱ـ۲۲۴.
  23. ج۵، ص۹۲ـ۹۳، ۳۳۳، ج۲۳، ص۱۹ـ۲۱، ۲۳۷
  24. طوسی، ۱۴۲۰، ص۱۲۲.
  25. رجوع کنید به خویی، ج۵، ص۳۳۳ـ۳۷۴، ج۲۳، ص۲۳۷ـ۲۸۴.
  26. رجوع کنید به خویی، ج۵، ص۹۲ـ۹۴، ج۲۳، ص۱۹ـ۲۱.
  27. رجوع کنید به خویی، ج۵، ص۹۴، ج۲۳، ص۲۱
  28. خویی، ج۵، ص۹۴، ج۲۳، ص۲۱
  29. رجوع کنید به طوسی، ۱۴۱۱، ص۳۵، ۶۸
  30. رجوع کنید به حرّعاملی، ۱۴۰۹ـ۱۴۱۲، ج۲۷، ص۱۰۷ـ۱۰۸
  31. فضلی، اصول علم الرجال، ۱۴۱۴، ص۳۱
  32. رجوع کنید به محقق حلّی، ج۱، ص۳۳
  33. بحرالعلوم، ج۲، ص۸۶
  34. ص۱۲۲ـ۱۲۳
  35. ابن ندیم، ص۲۷۶، که الفرائض و الحدود و الدیات را نام یک کتاب دانسته است
  36. ابن شهر آشوب در معالم العلماء ص:۲۸ المُزاح یا المزاج
  37. ص۲۷۶
  38. ، معالم العلماء، ص:۲۸
  39. متوفی ۲۴۶، مؤلف المختصر و از نامورترین فقیهان شافعی
  40. رجوع کنید به طبرسی، ج۲، ص۲۵۸.
  41. فضلی، ۱۴۱۴، ص۳۱.
  42. نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر برجال النجاشی، ص۱۵۸
  43. نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر برجال النجاشی، ص۸۰؛ طوسی، ۱۴۲۰، ص۵۸
  44. آقابزرگ طهرانی، ج۲۱، ص۶۹
  45. ۱۴۲۰، ص۱۲۲ـ۱۲۳
  46. برای نمونه رجوع کنید به شیخ طوسی ۱۴۰۱، ج۱، ص۱۲۱، ج۶، ص۱۶۰؛ شیخ طوسی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۱۰۶، ج۳، ص۶
  47. الخرائج و الجرائح، ج۱، ص۱۷
  48. ج۳، ص۵۸۹ـ۶۰۰
  49. رجوع کنید به حرّ عاملی، ۱۳۶۲ش، قسم ۱، ص۸۷
  50. برای نمونه رجوع کنید به ص۱۵۹ـ۱۶۰، ۱۶۴ـ۱۶۵
  51. برای نمونه رجوع کنید به ص۱۳۵، ۱۴۰، ۱۶۰، ۳۵۷، ۴۴۵
  52. برای نمونه رجوع کنید به نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر برجال النجاشی، ص۱۳۵، ۱۴۰، ۱۶۰، ۳۵۷؛ طوسی، ۱۴۲۰، ص۱۲۲ـ۱۲۳؛ قس نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر برجال النجاشی، ص۲۰، ۱۲۷، ۱۵۰؛ طوسی، ۱۴۲۰، ص۲۲، ۴۰، ۱۲۸
  53. اختیار معرفةالرجال، ص۵۸۴
  54. شوشتری، ج۳، ص۳۵۰

منابع

  • آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذريعة الى تصانيف الشيعة، چاپ على‌نقى منزوى و احمد منزوى، بيروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳
  • ابن ادریس حلّی، کتاب السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم ۱۴۱۰ـ۱۴۱۱.
  • ابن داوود حلّی، کتاب الرجال، چاپ محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۹۲/۱۹۷۲، چاپ افست قم، بی‌تا.
  • ابن شهر آشوب، کتاب معالم العلماء، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران ۱۳۵۳.
  • ابن ندیم، کتاب الفهرست، چاپ محمدرضا تجدد، تهران ۱۳۵۰ش.
  • الاختصاص، (منسوب به) محمدبن محمد مفید، چاپ علی اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، بی‌تا.
  • محمدبن علی اردبیلی، جامع الرواة و ازاحة الاشتباهات عن الطرق و الاسناد، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
  • محمدمهدی بحرالعلوم، رجال السید بحرالعلوم، المعروف بالفوائد الرجالیة، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران، ۱۳۶۳ش.
  • احمدبن محمدبرقی، رجال البرقی، چاپ جواد قیومی اصفهانی، تهران، ۱۴۱۹ق.
  • محمدبن حسن حرّعاملی، امل الآمل، چاپ احمد حسینی، بغداد ۱۹۶۵ق، چاپ افست قم، ۱۳۶۲ش.
  • محمدبن حسن حرّعاملی، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، قم ۱۴۰۹ـ۱۴۱۲.
  • خویی، ابوالقاسم، معجم رجال‌الحديث، بيروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم [بى‌تا.].
  • شوشتری، محمدتقى، قاموس الرجال، قم، ۱۴۱۰ـ۱۴۲۴
  • فضل بن حسن طبرسی، اعلام الوری باعلام الهدی، قم، ۱۴۱۷ق.
  • محمدبن حسن طوسی، الاستبصار، چاپ حسن موسوی خرسان، نجف، ۱۳۷۵ـ۱۳۷۶ق/ ۱۹۵۶ـ۱۹۵۷م، چاپ افست تهران، ۱۳۶۳ش.
  • محمدبن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، چاپ حسن موسوی خرسان، بیروت، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱م.
  • محمدبن حسن طوسی، رجال الطوسی، نجف ۱۳۸۰/۱۹۶۱، چاپ افست قم، بی‌تا.
  • محمدبن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعة و اصولهم و اسماء المصنفین و اصحاب الاصول، چاپ عبدالعزیز طباطبائی، قم ۱۴۲۰.
  • محمدبن حسن طوسی، کتاب الغیبة، چاپ عباداللّه طهرانی و علی احمد ناصح، قم ۱۴۱۱.
  • حسن بن یوسف علامه حلّی، رجال العلامة الحلّی، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م، چاپ افست قم، ۱۴۰۲ق.
  • عبدالهادی فضلی، اصول علم الرجال، بیروت، ۱۴۱۴ق/۱۹۹۴م.
  • عبدالهادی فضلی، دروس فی فقه الامامیة، بیروت، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵م.
  • سعیدبن هبةاللّه قطب راوندی، الخرائج و الجرائح، قم، ۱۴۰۹ق.
  • عنایةاللّه قهپائی، مجمع الرجال، چاپ ضیاءالدین علامه اصفهانی، اصفهان ۱۳۸۴ـ۱۳۸۷ق، چاپ افست قم، بی‌تا.
  • محمدبن عمر کشّی، اختیار معرفةالرجال، (تلخیص) محمدبن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشهد، ۱۳۴۸ش.
  • ابوالقاسم گرجی، تاریخ فقه و فقها، تهران، ۱۳۷۵ ش.
  • محمد بن اسماعیل مازندرانی حائری، منتهی المقال فی احوال الرجال، قم، ۱۴۱۶ق.
  • عبداللّه مامقانی، تنقیح المقال فی علم الرجال، چاپ محیی الدین مامقانی، قم، ۱۴۲۳ق.
  • محمدباقر مجلسی، الوجیزة فی الرجال، چاپ محمدکاظم رحمان ستایش، تهران، ۱۳۷۸ش.
  • جعفر بن حسن حلّی، المعتبر فی شرح المختصر، ج۱، قم، ۱۳۶۴ش.
  • احمدبن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر برجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.
  • Hossein Modarressi Tabataba'i, Tradition and survival: a bibliographical survey of early Shiite literature, vol.1, Oxford 2003.

پیوند به بیرون