عمرو بن حمق خزاعی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

عَمرو بن حَمِق خُزاعی(درگذشت ۵۰ق) از صحابه پیامبر(ص) و یاران امام علی(ع) و امام حسن(ع) است. وی در جنگ جمل، صفین و نهروان شرکت کرد. عمرو بن حمق به دست افراد معاویه به شهادت رسید و سر او نخستین سَری در اسلام است که شهر به شهر گردانده شد. نام وی در شمار راویان احادیثی از پیامبر(ص) ازجمله حدیث غدیر نیز دیده می‌شود.

پیش از اسلام

عمرو بن حمق بن کاهن بن حبیب خزاعی از قبیله خزاعه است. درباره زندگی او پیش از اسلام اطلاع چندانی در دست نیست. اما از آنجا که درباره او گفته شده که به سن هشتاد سالگی رسید و اینکه سال شهادت او را سال ۵۰ق دانسته‌اند، می‌توان گفت او دست‌کم سی سال قبل از هجرت به دنیا آمده است.

دوران پیامبر (ص)

عمرو بعد از صلح حدیبیه به نزد پیامبر(ص) رفت و اسلام آورد.[۱] وی از اصحاب پیامبر(ص) بود و از ایشان احادیثی حفظ کرد و جبیر بن نُفَیر، رفاعة بن شداد و دیگران از وی حدیث روایت کرده‌اند.[۲] وی همچنین از راویان حدیث غدیر است.[۳] همچنین نقل است روزی عمرو رسول خدا(ص) را سیراب کرد، آن حضرت در حق وی چنین دعا کرد: «اَللّهُمَّ مَتِّعهُ بِشَبابِه» خدایا او را از جوانی‌اش بهره‌مند ساز. عمرو نیز به برکت این دعا، هشتاد سال بر او گذشت ولی یک موی سفید در رویش دیده نشد.[۴]

در زمان خلفای سه‌گانه

پس از پیامبر (ص) او مدتی در شام[۵] (و به نقلی در مصر[۶]) سکونت داشت و پس از آن به کوفه آمد و در آنجا اقامت گزید.

وی از مخالفان عثمان بود. طبری می‌گوید: عمرو بن حمق خزاعی و عده‌ای دیگر که در کوفه مخالف عثمان بودند جلسه‌ای ترتیب دادند. سعید بن عاص مخالفت این عده را به عثمان گزارش می‌کند و عثمان دستور می‌دهد که همگی به شام تبعید شوند.[۷] به گفته ابوعمر در الاستیعاب، عمرو از جمله کسانی بود که به طرف مدینه (برای اعتراض به رویه و انحرافات عثمان بن عفان از سنت) حرکت کرد و یکی از چهار نفری بود که به خانه عثمان حمله کرد.[۸] برخی وی را به عنوان قاتل عثمان معرفی کرده‌اند که نُه ضربه بر وی وارد کرده است.[۹]

همراهی با حکومت امام علی

پس از به خلافت رسیدن امام علی(ع)، عمرو بن حمق یکی از شیعیان نزدیک حضرت شد. کَشّی وی را از حواریون حضرت علی معرفی کرده است.[۱۰] بنابر نقلی عمرو بن حمق برای حضرت علی به منزله سلمان فارسی نسبت به پیامبر(ص) بود.[۱۱]

وی در جنگ جمل، صفین و نهروان شرکت کرد.[۱۲] امام به عمرو فرمود:‌ای کاش در سپاه من صد نفر مانند تو بودند و درباره او چنین دعا کرد: «خدایا دلش را به تقوا روشن گردان و راه راستت را به او بنما».[۱۳]

در جنگ صفین عمرو بن حمق زمانی که سپاهیان معاویه قرآن‌ها را بر نیزه‌ها زدند، به دفاع از امام علی پرداخت و در مخالفت با این گروه خطاب به امام علی(ع) گفت:

ای امیر مؤمنان! به خدا قسم ما تو را به خاطر تعصب بر باطل اجابت و یاری نکردیم. اجابت نکردیم مگر خداوند را و طلب نکردیم مگر حق را. و اگر کسی غیر از تو به آنچه که تو ما را به آن دعوت می‌کردی، دعوت می‌کرد، درگیری و گفتگو در آن قوت می‌گرفت و حق نابود می‌شد.[۱۴]

عمرو از جمله یاران امام(ع) بود که هنگام ماجرای حکمیت در کنار افرادی مانند حسن بن علی(ع)، حسین بن علی(ع)، عبدالله بن عباس، عبدالله بن جعفر و مالک اشتر در جلسه امام علی(ع) با نماینده معاویه، بر شرایطی که امام علی(ع) برای حکمیت تعیین کرد، گواهی دادند.[۱۵]

شهادت

عمرو از یاران امام حسن(ع) نیز به شمار می‌رود.[۱۶] پس از صلح امام حسن (ع) و به حکومت رسیدنِ معاویه، زیاد به حکومت کوفه منصوب شد و به تعقیب و کشتار بزرگان شیعه پرداخت. به همین جهت عمرو بن حمق از کوفه فرار کرد. اما در سال ۵۰ قمری به دست عوامل معاویه به شهادت رسید.[۱۷] درباره نحوه شهادت وی اختلاف است:

برخی گفته‌اند معاویه پس از دادن امان‌نامه، وی را به قتل رساند. نامه امام حسین(ع) به معاویه نیز مؤید همین مطلب است:

«مگر تو نبودی که عمرو بن حمق خزاعی همان مردی که پیکر و صورت او بر اثر کثرت عبادت رنجور گردیده بود را شهید کردی؟ آن هم بعد از آن امان‌ها و پیمان‌ها که به او دادی؟ امان‌ها و پیمان‌هایی که اگر به آهوان بیابان داده بودی از سر کوه‌ها با اطمینان فرود می‌آمدند.[۱۸]

برخی اسارت وی را به دست بلتعه بن ابی عبدالله عامل دست نشانده معاویه دانسته‌اند. بلتعه پس از دستگیری عمرو، وی را نزد عبدالرحمن بن عبدالله ثقفی حاکم موصل فرستاد. عبدالرحمن نامه‌ای به معاویه نوشت و دستگیری عمرو بن حمق را به اطلاع معاویه رساند، معاویه ضمن متهم کردن عمرو به شرکت در قتل عثمان نوشت: «عمرو خودش می‌داند که با نیزه‌ای که در دست داشت نُه ضربه بر عثمان بن عفان نواخته است. ما هم نمی‌خواهیم بیش از این به او تجاوز کنیم، شما هم نُه ضربه بر او وارد سازید.» عبدالرحمن او را بیرون آورد و دستور داد فرمان یاد شده را اجرا کردند. عمرو در ضربه نخستین یا دوم جان سپرد.[۱۹]

ابن عبد البر کشته‌شدن عمرو بن حمق را به وسیله گزیدن ماری در هنگام پنهان‌شدنش در غار دانسته است. وی گفته است عامل زیاد که در تعقیب عمرو بود او را مرده یافت و سرش را از تن جدا کرده و برای زیاد فرستاد و زیاد آن را برای معاویه.[۲۰]

فرستادن سر به شهرها

پس از شهادت عمرو، معاویه دستور داد سر وی در شهرهای مختلف نمایش داده شود.[۲۱] پس از آن معاویه دستور داد سر عمرو را برای همسرش که در زندانی در دمشق به سر می‌برد، بفرستند. همسر عمرو معاویه را نفرین کرد. معاویه دستور احضار او را به دارالخلافه داد،[۲۲] و میان آن‌ها گفت و گوی تندی پیش آمد.[۲۳]

آرامگاه عمرو بن حمق

ابن اثیر (متوفای ۶۳۰ق) زیارتگاهی را در بیرون شهر موصل برای عمرو بن حمق شمرده و بیان داشته است که ابوعبداللَّه سعید بن حمدان (پسر عموی سیف الدوله و ناصر الدوله حَمدانی)این ساختمان را در شعبان سال ۳۳۶ق، ساخته بود.[۲۴]

پانویس

  1. بنا به قولی دیگر عمرو بن حمق، پس از حجة الوداع اسلام آورد لکن قول اول، صحیح‌تر است. ابن اثیر، اسدالغابه، ج۳، ص۳۶۷
  2. ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۲۵۷
  3. الغدیر، امینی، مترجم واحدی، ج۱، ص۱۵۰
  4. ابن اثیر، اسدالغابه، ج ۳، ص ۳۶۷
  5. بن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۲۵۷؛ رجوع کنید به: ابن حجر عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، ج۲، ص۵۲۶
  6. ابن اثیر معتقد است که عمرو بن حمق در مصر ساکن بود و بعد از مصر به کوفه رفت.ابن اثیر، اسدالغابه، ج۳، ص۳۶۷
  7. تاریخ طبری، محمد بن جریر الطبری، مترجم پاینده، ج۶، ص۲۱۹۹
  8. ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۲۵۸
  9. ابن کثیر،‌ البدایه و النهایه، ج۷، ص ۱۸۸
  10. رجال الکشی - إختیار معرفة الرجال، ص۲۱۰
  11. مجلسی، بحار الأنوار، ج۳۴، ص۲۷۴
  12. ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۲۵۸
  13. قرشی، زندگی حسن بن علی، ج۲، ص۴۵۸
  14. وقعة صفین، النص، ص۴۸۲
  15. ابن قتیبه دینوری، الاخبار الطوال، ص۱۹۶
  16. طوسی، رجال طوسی، ص۶۹
  17. ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۲۵۸
  18. الامامه و السیاسه، دینوری، ص۱۵۶.
  19. قرشی، زندگی حسن بن علی، ج۲، ص۴۵۹
  20. ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۲۵۸
  21. ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۲۵۸
  22. ابن اثیر، اسدالغابه، ج۳، ص۳۶۸
  23. قرشی، زندگی حسن بن علی، ج۲، ص۴۶۲-۴۵۹
  24. ابن اثیر، اسدالغابه، ج۳، ص۳۶۸

منابع

  • ابن اثیر، علی بن محمد، اسد الغابه فی معرفه الصحابه، دارالمعرفه، بیروت، ۲۰۰۱م.
  • ابن حجر عسقلانی، الاصابة فی تمییز الصحابه، دارالکتاب العربی، بیروت، بی‌تا.
  • ابن‌ عبد البر، یوسف‌ بن‌ عبد الله، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، درالکتب العلمیه، بیروت ۱۹۹۵م.
  • ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، الامامة و السیاسة، تحقیق: طه محمد الزینی، موسسة الحلبی و شرکاه، بی‌جا، بی‌تا.
  • ابن کثیر، ابوالفداء اسماعیل بن عمر، بیروت،‌ دارالفکر، ۱۴۰۷ق-۱۹۸۶م.
  • امینی، عبدالحسین، الغدیر، ترجمه: واحدی، محمد تقی، انتشارات بنیاد بعثت، ۱۳۹۰م.
  • دینوری، احمد بن داوود، الاخبار الطوال، منشورات الشریف الرضی، قم، ۱۴۱۲ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، رجال طوسی، منشورات رضی، قم، افست از چاپ مکتبة الحیدریه، نجف، ۱۹۶۱م.
  • قرشی، باقر شریف، زندگی حسن بن علی(ع)، ترجمه: حجازی، فخرالدین، موسسه انتشارات بعثت، تهران، ۱۳۵۳ش.
  • کشی، محمد بن عمر، رجال الکشی اختیار معرفة الرجال، محقق: طوسی، محمد بن حسن / مصطفوی، حسن، مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، مشهد، ۱۴۰۹ ق.
  • مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، بحار الأنوار،‌دار إحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۰۳ ق.
  • محمد بن جبیر، طبری، تاریخ الامم و الرسل و الملوک، مترجم: ابوالقاسم، پاینده، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، تهران، ۱۳۵۲ش.
  • مفید، محمد بن محمد، الإختصاص، مصحح: غفاری، علی اکبر و محرمی زرندی، محمود، الموتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، قم، ۱۴۱۳ ق.
  • مفید، محمد بن محمد، الفصول المختارة، محقق: میر شریفی، علی، کنگره شیخ مفید، قم، ۱۴۱۳ ق.
  • نصر بن مزاحم، وقعة صفین، محقق: هارون، عبد السلام محمد، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ ق.