امامیه

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

شیعه
السعید۲.jpg
اصول دین (عقاید)
عقائد اصلی توحید • نبوت • معاد • عدل • امامت
سایر عقائد عصمت • ولایت • مهدویت: غیبت (غیبت صغری، غیبت کبریانتظار، ظهور و رجعت • بداء •
فروع دین (احکام عملی)
احکام عبادی نماز • روزه • خمس • زکات • حج • جهاد •
احکام غیرعبادی امر به معروف • نهی از منکر • تولی • تبری
منابع اجتهاد کتاب (قرآن) • سنت (روایات پیامبر و ائمه) • عقل • اجماع
اخلاق
فضائل عفو • سخاوت • مواسات •
رذائل كبر • عجب • غرور • حسد
منابع نامه امام علی به امام حسن • نهج البلاغه • صحیفه سجادیه • سایر کتابها
مسائل چالشی
جانشینی پیامبر • شفاعت • توسل • تقیه • عزاداری • متعه • عدالت صحابه
شخصیت‌ها
امامان شیعه امام علی(ع) • امام حسن(ع) • امام حسین(ع) • امام سجاد(ع) • امام باقر(ع) • امام صادق(ع) • امام کاظم(ع) • امام رضا(ع) • امام جواد(ع) • امام هادی(ع)  • امام عسکری(ع)  • امام مهدی(عج)
صحابه

حمزه • جعفر بن ابیطالب • سلمان فارسی • مقداد بن اسود • ابوذر غفاری • عمار یاسر • مالک اشتر • محمد بن ابی بکر • عقیل • عثمان بن حنیف • ابو ایوب انصاری • جابر بن عبدالله انصاری • ابن عباس • عبدالله بن جعفر • خزیمة بن ثابت • بلال • یاسر
زنان:

خدیجه • فاطمه(س) • زینب • ام کلثوم بنت علی • اسماء بنت عمیس • ام ایمن  • ام سلمه
علما ادیبان • اصولیان • شاعران • رجالیان • فقها • فیلسوفان • کتابشناسان • مفسران
زیارتگاه‌ها
مکه مکرمه و مسجد الحرام • مدینه منوره، مسجد النبی و بقیع • بیت المقدس و مسجد الاقصی • نجف اشرف، حرم امام علی و مسجد کوفه • کربلای معلی و حرم امام حسین • کاظمین و حرم کاظمین • سامرا و حرم عسکریین • مشهد مقدس و حرم امام رضا
دمشق و زینبیه • قم و حرم فاطمه معصومه  • شیراز و شاه چراغ • ری و شاه عبدالعظیم
اعیاد مذهبی
عید فطر • عید قربان (عید اضحی) • عید غدیر • عید مبعث • میلاد پیامبر • میلاد امامان
سوگواری‌ها
ایام فاطمیه • محرّم (سوگواری محرم، تاسوعا، عاشورا و اربعین)
رویدادها
رویداد مباهله • واقعه غدیر خم • سقیفه بنی‌ساعده • ماجرای فدک • رویداد خانه فاطمه • جنگ جمل • جنگ صفین • جنگ نهروان • واقعه کربلا • حدیث ثقلین • اصحاب کسا • آیه تطهیر • شیعه‌کُشی
کتاب‌ها
قرآن • نهج‌البلاغه • صحیفه سجادیه
کتب اربعه: الاستبصار • الکافی  • تهذیب الاحکام • من لایحضره الفقیه
مصحف فاطمه  • مصحف علی • اسرار آل محمد
وسائل الشیعه • بحار الأنوار • الغدیر • مفاتیح الجنان
مجمع البیان • تفسیر المیزان • کتاب‌های شیعه
فرق تشیع
دوازده‌امامی (اثنی‌عشری) • اسماعیلیان • زیدیه • کیسانیه

امامیه یا شیعه دوازده‌امامی یا شیعه اثناعَشَری، بزرگ‌ترین شاخه از مذهب شیعه. بر طبق مذهب امامیه پس از پیامبر، رهبری جامعه بر عهده امام است و امام از سوی خدا تعیین می‌شود. شیعیان امامی بر پایه احادیثی چون حدیث غدیر، حضرت علی را جانشین پیامبر اسلام و تخستین امام می‌دانند. آنها به دوازده امام اعتقاد دارند و بر این باورند که امام دوازدهم، مهدی، زنده است و در غیبت کبرا به سر می‌برد. هرچند از زمان حضرت علی برخی به امامت به عنوان منصبی الهی اعتقاد داشتند، از اواخر قرن سوم هجری، شیعه امامی از دیگر فرقه‌های شیعی متمایز شده است.

اصول اعتقادی شیعیان امامی پنج چیز است. آنها مانند دیگر مسلمانان، توحید، نبوت و معاد را اصول دین خود می‌دانند. افزون بر اینها به دو اصل امامت و عدل اعتقاد دارند که آنها را از اهل سنت جدا می‌کند. شعیان برای اندیشه‌های کلامی، فقهی، اخلاقی و... خود، به چهار منبع قرآن، روایات پیامبر و ائمه، عقل، و اجماع استناد می‌کنند.

آمار دقیقی از شمار شیعیان دوازده‌امامی جهان در دست نیست و آمار موجود شیعیان زیدی و اسماعیلی را هم شامل می‌شود. جمعیت شیعیان جهان بنا بر برخی آمارها بین ۱۵۴ تا ۲۰۰ میلیون نفر، برابر با ۱۰ تا ۱۳ درصد مسلمانان جهان و بنا بر برخی دیگر از آمارها بیش از سیصد میلیون، یعنی ۱۹ درصد جمعیت مسلمانان جهان، برآورد شده است؛ بیشتر شیعیان، یعنی بین ۶۸ تا ۸۰ درصد آنان، در چهار کشور ایران، پاکستان، هند و عراق زندگی می‌کنند.

تاریخچه پیدایش

درباره تاریخ پیدایش شیعه، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد؛ از جمله از زمان حیات پیامبر اسلام(ص)، پس از ماجرای سقیفه، بعد از قتل عثمان و پس از ماجرای حکمیت به عنوان تاریخ پیدایش شیعه نام برده شده است؛[۱] باید توجه داشت که تا چند قرن پس از پیدایش اسلام، واژه شیعه تنها درباره کسانی به امامت الهی ائمه اعتقاد داشتند، به کار نمی‌رفت؛ بلکه به دوستداران اهل بیت یا کسانی که حضرت علی(ع) را بر عثمان مقدم می‌دانستند هم شیعه علی می‌گفتند؛[۲] اتفاقا بیشتر اصحاب اهل بیت(ع)، جزء دو دسته اخیر بودند.[۳]

گفته‌اند که از زمان حضرت علی(ع) هم شیعه اعتقادی وجود داشته است و برخی از پیروان وی، معتقد بودند که او از سوی خداوند به امامت منصوب شده است؛[۴] البته شمار این گروه بسیار اندک بود.[۵] در دوره امام حسن و امام حسین هم با آنکه تعداد شیعیان امامی بیشتر شد، هنوز به اندازه‌ای نمی‌رسید که بتوان آنها را فرقه دینی نامید.[۶] با آنکه در آن زمان اهل بیت شیعیان و دوستداران فراوانی داشتند، بر طبق برخی از روایات شمار کسانی که برای آنها منصب الهی قائل بودند، به پنجاه نفر نمی‌رسید.[۷]

از اواخر قرن سوم هجری، شیعه امامی از دیگر فرقه‌های شیعی متمایز شد. پس از شهادت امام حسن عسکری(ع)، گروهی از شیعیان که معتقد بودند زمین هیچ‌گاه بدون امام باقی نمی‌ماند، به وجود امام دوزادهم و غیبت او اعتقاد پیدا کردند. این گروه به شیعه امامی یا دوازده‌امامی شناخته شدند.[۸] از این زمان به بعد به تدریج، شمار این فرقه شیعه زیاد شد؛ به گونه‌ای که به گفته شیخ مفید، در زمان او یعنی سال ۳۷۳ق، تشیع دوازده امامی، بیشترین پیروان را در میان دیگر فرقه‌های شیعه داشته است.[۹]

باورها

اصول اعتقادی شیعیان امامی پنج چیز است. آنها مانند دیگر مسلمانان، توحید، نبوت و معاد را اصول دین خود می‌دانند و افزون بر آن به دو اصل امامت و عدل اعتقاد دارند که آنها را از مذهب اهل سنت جدا می‌کند.[۱۰] به باور آنها، پس از پیامبر، لازم است شخصی به نام امام در جایگاه او قرار گیرد و مأموریت او را ادامه دهد. آنها تعیین امام را مانند تعیین پیامبر از سوی خدا می‌دانند و می‌گویند: خدا از طریق پیامبر این کار را انجام می‌دهد.[۱۱]

شیعیان دوازده‌امامی، بر طبق روایاتی که از پیامبر نقل می‌کنند، معتقدند که پیامبر اسلام به فرمان خدا، امام علی را به عنوان جانشین خود و نخستین امام معرفی کرده است.[۱۲]آنها بر طبق احادیثی چون حدیث لوح، به دوازده امام اعتقاد دارند. امامان دوزاده‌گانه امامیه، به ترتیب عبارتند از:

  1. علی بن ابیطالب
  2. حسن بن علی
  3. حسین بن علی
  4. علی بن الحسین(امام سجاد)
  5. محمد بن علی(امام باقر)
  6. جعفر بن محمد(امام صادق)
  7. موسی بن جعفر(امام کاظم)
  8. علی بن موسی(امام رضا)
  9. محمد بن علی(امام جواد)
  10. علی بن محمد(امام هادی)
  11. حسن بن علی(امام عسکری)
  12. حجة بن الحسن(امام مهدی)[۱۳]

به باور شیعیان دوازده‌امامی، امام دوازدهم، مهدی، زنده است و در غیبت کبرا به سر می‌برد و زمانی قیام خواهد کرد و عدالت را در زمین برقرار خواهد ساخت.[۱۴]

عدل مانند امامت از اصول مذهب شیعه است و شیعیان را نیز مانند معتزله به جهت اعتقاد به آن، عدلیه می‌گویند. بر طبق آموزه عدل، خداوند فیض و رحمت و همچنین بلا و نعمت خود را بر اساس استحقاق‌های ذاتی و قبلی می‌دهد.[۱۵]

اعتقاد به رجعت از باورهای مخصوص شیعه امامیه است.[۱۶] رجعت به این معنا است که پس از ظهور امام مهدی(ع)، برخی از مؤمنان و شیعیان و دشمنان اهل بیت(ع) که مرده‌اند، دوباره زنده خواهند شد؛ مؤمنان و شیعیان با دیدن حکومت صالحان در زمین خشنود خواهند شد و دشمنان اهل بیت به سزای اعمالشان خواهند رسید.[۱۷]

باورهای شیعه در کتاب های کلامی آنها بررسی شده است. شیخ مفید(۳۳۶یا۳۳۸-۴۱۳ق)، محمد بن حسن طوسی(۳۸۵-۴۶۰ق)، خواجه نصیر الدین طوسی(۵۹۷-۶۷۲ق) و علامه حلی(۶۴۸-۷۲۶ق)، از برجسته‌ترین متکلمان و کتاب‌های اوائل المقالات، تجرید الاعتقاد و کشف المراد، از مهم‌ترین کتاب‌های کلامی شیعه امامی است.

احکام

شیعیان دوازده‌امامی، همچون دیگر مذاهب اسلامی، بسیاری از امور زندگی چون عبادت‌ها، معاملات، پرداخت وجوهات شرعی چون خمس و زکات، ازدواج و تقسیم ارث را بر طبق احکام شرعی انجام می‌دهند. قرآن و روایاتِ امامان دوازده‌گانه، دو منبع اصلی احکام فقهی امامیه است. احکام فقهی با کمک دانش‌هایی چون اصول فقه، رجال، درایه و به‌ویژه فقه به دست می‌آید.

کتاب‌های المُقنَع، من لایحضره الفقیه، شرایع الاسلام، اللمعة الدمشقیة، شرح لمعه، جواهر الکلام، مکاسب و العروة الوثقی مشهورترین کتاب‌های فقهی شیعه امامی است. برجسته‌ترین فقیهان این مذهب هم عبارتند از: شیخ طوسی، محقق حلی، علامه حلی، شهید اول، شهید ثانی، کاشف الغطاء، میرزای قمی، شیخ مرتضی انصاری.

امروزه احکام شرعی در کتاب‌هایی به نام توضیح المسائل، ارائه می‌گردد که توسط مراجع تقلید نوشته می‌شوند.

مناسک مذهبی

شیعیان برخی از روزهای سال را عید می‌نامند و در آن روزها جشن‌هایی برپا می‌کنند. عید فطر، عید مبعث، عید غدیر، میلاد پیامبر، میلاد امام علی، میلاد حضرت فاطمه و میلاد امام زمان، مهم‌ترین عیدهای شیعیان دوازده‌امامی است. آنها میلاد دیگر ائمه دوازده‌گانه را نیز جشن می‌گیرند.

شیعیان در برخی از این روز‌ها اعمال مذهبیِ توصیه‌شده را انجام می‌دهند؛ برای مثال، در روز عید قربان، اعمالی مانند غسل، نماز عید قربان، قربانی‌کردن، زیارت امام حسین (ع) و خواندن دعای ندبه را مستحب می‌دانند.[۱۸]

برخی از روزهای سال، مراسم عزداری برگزار می‌کنند. عزاداری، با انگیزه‌های دینی مانند ابراز محبت به معصومان و اظهار غم و اندوه در مصیبت آنان و در قالب مجالس و مراسم مشخص برگزار می‌شود.[۱۹] بیشتر عزاداری‌های شیعیان، در سوگ امام حسین و یارانش در ماه محرم انجام می‌شود. مهم ترین آیین‌های سوگواری‌ شیعیان در دهه اول محرم، دهه آخر صفر، اربعین و ایام فاطمیه، برگزار می‌شود.

در مذهب شیعه، زیارت پیامبر(ص) و اهل بیت، از مهم‌ترین آیین‌های مذهبی است. آنها همچنین زیارت امام‌زاده‌ها و بزرگان دینی را نیز مهم می‌شمارند. در روایات شیعه، به نیایش و توسل توصیه فراوان شده و دعاها و زیارتنامه‌های بسیاری معرفی شده‌اند. دعاهای کمیل، عرفه، ندبه و مناجات شعبانیه و همچنین زیارت عاشورا، زیارت جامعه کبیره، زیارت امین الله، از مشهورترین دعاها وزیارتنامه‌های شیعه است.

منابع اندیشه شیعه

شعیان برای اندیشه‌های کلامی، فقهی، اخلاقی و... خود، به چهار منبع قرآن، روایات پیامبر و ائمه، عقل و اجماع استناد می‌کنند.[۲۰]

  • قرآن

شیعیان امامی قرآن را نخستین و مهم‌ترین منبع آموزه‌های دینی و معارف می‌دانند. اهمیت قرآن نزد آنان به گونه‌ای است که اگر روایتی با آن در تضاد باشد، اعتبار نخواهد داشت.[۲۱] به گفته التمهید، شیعیان همگی قرآنی را که امروزه در دست است، درست و کامل می‌دانند.[۲۲]

  • روایات پیامبر و ائمه

امامیه همچون دیگر مذاهب اسلامی سنت پیامبر، یعنی گفتار و رفتار او را حجت می‌داند.[۲۳] شیعیان امامی بر پایه احادیثی چون حدیث ثقلین و حدیث سفینه که به مراجعه به اهل بیت و پیروی از آنان امر کرده‌اند، روایات اهل بیت را هم از منابع اصلی اندیشه دینی خود به شمار می‌آورند.[۲۴] آنها اهتمام زیادی بر ثبت احادیث پیامبر و ائمه دوازده‌گانه خود داشته‌اند.[۲۵] مهم‌ترین کتاب‌های روایی شیعه امامی، کافی، تهذیب الاحکام، استبصار و من لایحضر هستند که آنها را کتب اربعه یا اصول اربعه می‌نامند.[۲۶]دیگر جوامع حدیثی مشهور شیعه عبارت است از: الوافی، بحارالانوار، وسایل الشیعه[۲۷]، مستدرک، میزان الحکمه، جامع احادیث الشیعه، الحیاة و آثار الصادقین.[۲۸]

شیعیان هر حدیثی را معتبر نمی‌دانند. آنان ملاک‌هایی چون عدم مخالفت با قرآن، مورد اعتمادبودن راویان و تواتر را در اعتبار احادیث در نظر می‌گیرند و برای این کار از دانش‌هایی چون درایه و رجال بهره می‌برند.[۲۹]

  • عقل

عقل جایگاه ویژه‌ای در مذهب امامیه دارد. شیعیان امامی برای اثبات اصول عقاید خود به عقل استناد می کنند؛[۳۰] آنها همچنین آن را از منابع احکام شرعی می‌دانند و برخی از قواعد فقهی و اصولی و احکام فقهی را با عقل اثبات می‌کنند.[۳۱]

  • اجماع
نوشتار اصلی: اجماع

اجماع از منابع چهارگانۀ استنباط احکام شرعی است و در دانش اصول فقه از جهات گوناگون مورد بحث قرار گرفته است.[۳۲] فقیهان امامی، بر خلاف اهل سنت، اجماع را دلیلی مستقل در کنار قرآن و سنت و عقل، به شمار نمی‌آورند؛ بلکه آن را از آن رو که از نظر معصوم، خبر می‌دهد، معتبر می‌دانند.[۳۳]

جغرافیا

بیشتر شیعیان، یعنی بین ۶۸ تا ۸۰ درصد آنان، در چهار کشور ایران، پاکستان، هند و عراق زندگی می‌کنند. در ایران ۶۶ تا ۷۰ میلیون ایرانی زندگی می‌کنند که برابر با ۳۷ تا ۴۰ درصد کل شیعیان جهان است. هر یک از کشورهای پاکستان، هند و عراق هم بیش از ۱۶ میلیون نفر شیعه دارند.[۳۴]

در چهار کشور ایران آذربایجان، بحرین و عراق، شیعیان اکثر جمعیت کشور را تشکیل داده‌اند.[۳۵] در مناطقی چون خاورمیانه، شمال آفریقا، منطقه آسیا-اقیانوسیه، ترکیه، یمن، سوریه، عربستان سعودی، آمریکا و کانادا هم شیعه زندگی می‌کند.[۳۶]

آمار دقیقی از شمار شیعیان دوازده‌امامی جهان در دست نیست و آمار موجود شیعیان زیدی و اسماعیلی را هم شامل می‌شود. در گزارش «انجمن دین و زندگی عمومی پیو»، تعداد شیعیان جهان، بین ۱۵۴ تا ۲۰۰ میلیون نفر تخمین زده شده‌ است که برابر با ۱۰ تا ۱۳ درصد مسلمانان جهان است؛[۳۷] اما مترجم این گزارش، این آمار را غیرواقعی دانسته و جمعیت واقعی شیعیان را بیش از سیصد میلیون، یعنی ۱۹ درصد جمعیت مسلمانان جهان، برآورد کرده است.[۳۸]

پانویس

  1. محرمی، تاریخ تشیع، ۱۳۸۲ش، ۴۳، ۴۴؛ گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، ۱۳۸۹ش، ۲۰-۲۲؛ فیاض، پیدایش و گسترش تشیع، ۱۳۸۲ش، ص۴۹-۵۳.
  2. جعفریان، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی، ۱۳۹۰ش، ص۲۲، ۲۷.
  3. فیاض، پیدایش و گسترش تشیع، ۱۳۸۲ش، ص۶۱.
  4. جعفریان، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی، ۱۳۹۰ش، ص۲۹، ۳۰.
  5. فیاض، پیدایش و گسترش تشیع، ۱۳۸۲ش، ص۶۱.
  6. فیاض، پیدایش و گسترش تشیع، ۱۳۸۲ش، ص۶۳-۶۵.
  7. فیاض، پیدایش و گسترش تشیع، ۱۳۸۲ش، ص۶۲.
  8. فیاض، پیدایش و گسترش تشیع، ۱۳۸۲ش، ص۱۰۹، ۱۱۰.
  9. سید مرتضی، الفصول المختاره، ۱۴۱۳ق، ص۳۲۱.
  10. مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۱۴.
  11. مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۱۴.
  12. علامه طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۹ش، ص۱۹۷، ۱۹۸.
  13. علامه طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۹ش، ص۱۹۸، ۱۹۹.
  14. علامه طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۹ش، ص۲۳۰، ۲۳۱.
  15. مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۹۹.
  16. ربانی گلپایگانی، درآمدی به شیعه‌شناسی، ۱۳۹۲ش، ص۲۷۳؛ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۰۶.
  17. ربانی گلپایگانی، درآمدی به شیعه‌شناسی، ۱۳۹۲ش، ص۲۷۳.
  18. مجلسی، زادالمعاد، ۱۳۸۹ش، ص۴۲۶-۴۲۷.
  19. مظاهری، «عزاداری»، ص۳۴۵.
  20. مظفر، اصول الفقه، ۱۴۳۰ق، ج۱، ۵۱.
  21. ربانی گلپایگانی، درآمدی به شیعه‌شناسی، ۱۳۹۲ش، ص۱۱۵، ۱۱۶.
  22. معرفت، التمهید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۴۲.
  23. ربانی گلپایگانی، درآمدی به شیعه‌شناسی، ۱۳۹۲ش، ص۱۱۵، ۱۲۴.
  24. ربانی گلپایگانی، درآمدی به شیعه‌شناسی، ۱۳۹۲ش، ص۱۱۵، ۱۳۳-۱۳۵.
  25. مهدوی راد، «سیر انتقال میراث مکتوب شیعه در آینه فهرست ها»، ص۱۴۰.
  26. مؤدب، تاریخ حدیث، ۱۳۸۸ش، ص۸۶.
  27. مؤدب، تاریخ حدیث، ۱۳۸۸ش، ص۱۲۹.
  28. مؤدب، تاریخ حدیث، ۱۳۸۸ش، ص۱۴۸-۱۵۲.
  29. علامه طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۹ش، ۱۲۸، ۱۲۹.
  30. ربانی گلپایگانی، درآمدی به شیعه‌شناسی، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۹.
  31. ربانی گلپایگانی، درآمدی به شیعه‌شناسی، ۱۳۹۲ش، ص۱۴۴، ۱۴۵.
  32. ر.ک: شیخ انصاری، فرائد الاصول، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۱۷۹-۲۲۹.
  33. مظفر، اصول الفقه، ۱۴۳۰ق، ج۳، ص۱۰۳.
  34. انجمن دین و زندگی عمومی پیو، نقشه جمعیت مسلمانان جهان، ۱۳۹۳ش، ص۱۹.
  35. انجمن دین و زندگی عمومی پیو، نقشه جمعیت مسلمانان جهان، ۱۳۹۳ش، ص۲۰.
  36. انجمن دین و زندگی عمومی پیو، نقشه جمعیت مسلمانان جهان، ۱۳۹۳ش، ص۱۹، ۲۰.
  37. انجمن دین و زندگی عمومی پیو، نقشه جمعیت مسلمانان جهان، ۱۳۹۳ش، ص۱۹.
  38. انجمن دین و زندگی عمومی پیو، نقشه جمعیت مسلمانان جهان، ۱۳۹۳ش، ص۱۱.

منابع

  • انجمن دین و زندگی عمومی پیو، نقشه جمعیت مسلمانان جهان، ترجمه محمود تقی‌زاده داوری، قم، انتشارات شیعه‌شناسی، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
  • انصاری، مرتضی، فرائد الأصول، قم، مجمع الفکر الاسلامی، چاپ نهم، ۱۴۲۸ق.
  • جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران، از آغاز تا طلوع دولت صفوی، تهران، علم، چاپ چهارم، ۱۳۹۰ش.
  • ربانی گلپایگانی، علی، درآمدی به شیعه‌شناسی، قم، مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی، چاپ چهارم، ۱۳۹۲ش.
  • سید مرتضی، الفصول المختاره من العیون و المحاسن، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
  • فیاض، عبدالله، پیدایش و گسترش تشیع، ترجمه سیدجواد خاتمی، سبزوار، انتشارات ابن یمین، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
  • گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، قم، مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران، چاپ سوم، ۱۳۸۹ش.
  • طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیرالقرآن، قم، انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
  • طباطبایی، سیدمحمدحسین، شیعه در اسلام، قم، اسماعیلیان، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
  • مجلسی، محمدباقر، زادالمعاد، قم، جلوه کمال، ۱۳۸۹ش.
  • محرمی، غلامحسن، تاریخ تشیع از آغاز تا پایان غیبت صغری، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ دوم، ۱۳۸۲ش.
  • مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، چاپ پانزدهم، ۱۳۸۹ش.
  • مظاهری، محسن حسام، «عزاداری»، فرهنگ سوگ شیعی، خیمه، ۱۳۹۵ش.
  • مظفر، محمد رضا، اصول الفقه، قم، انتشارات اسلامی، قم، چاپ پنجم، ۱۴۳۰ق.
  • معرفت، محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
  • مهدوی راد، محمد علی و روح الله شهیدی، «سیر انتقال میراث مکتوب شیعه در آینه فهرست‌ها»، ش۴۴، ۱۳۸۶ش.
  • مؤدب، رضا، تاریخ حدیث، قم، مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی، چاپ دوم، ۱۳۸۸ش.