علی بن جعفر الصادق

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
امامزاده
علی بن جعفر
بقعه علی بن جعفرعلیه السلام.jpg
بقعه علی بن جعفر(ع) در قم
نام علی بن جعفر
کنیه ابوالحسن
درگذشت ۲۱۰ یا ۲۲۰ یا ۲۵۰ق
مدفن قم یا مدینه یا سمنان
لقب(ها) عریضی
پدر امام صادق(ع)
مادر نامعلوم
فرزند(ان) ۱۳ پسر و ۷ دختر
امامزادگان مشهور

علی بن جعفر الصادق، مشهور به علی عریضی فرزند امام صادق(ع) است. او از امامان معاصر خود از جمله از برادرش موسی بن جعفر روایات بسیاری نقل کرده است.[۱] علی بن جعفر را کوچکترین فرزند امام صادق(ع) دانسته‌اند که تا زمان امام هادی(ع) زنده بوده است.[۲] بارگاه‌هایی در عریض، نزدیک مدینه، سمنان و قم به او منسوب است.

نسب، ولادت، لقب و کنیه

علی بن جعفر، یکی از فرزندان امام صادق(ع) بوده که نام مادرش در منابع نیامده و تنها به ام ولد بودن مادر او اشاره شده است.[۳]

ولادت

از تاریخ تولد دقیق او خبری در دست نیست. بعضی گفته‌اند که او هنگام شهادت امام صادق(ع) (۱۴۸ق.) دو سال داشته،[۴] ولی بعضی بر آن‌اند که وی هنگام شهادت پدر، جوان بوده است؛[۵] برای مثال، مامقانی سن وی را در آن هنگام، بین ۱۶ تا ۲۰ می‌داند، چون لازمه نقل روایت از پدرش، این سن را اقتضا می‌کند.[۶]

لقب و کنیه

کنیه او ابوالحسن است،[۷] و به دلیل انتسابش به خاندان اهل بیت، وی را حسینی،[۸] هاشمی[۹] و علوی[۱۰] هم ملقب کرده‌اند. معروف‌ترین لقب علی بن جعفر، عریضی است. عریض روستایی است در فاصله یک فرسخی مدینه. از آنجا که این روستا ملک خصوصی امام باقر(ع) بوده و پس از ایشان به امام صادق(ع) رسیده، طبق وصیت امام صادق(ع) به فرزندشان علی بن جعفر(ع) رسید.[۱۱]

فرزندان و همسر

محدث قمی همسر علی بن جعفر را فاطمه دختر عبدالله باهر می‌داند.[۱۲]

علمای انساب، ۱۳ پسر و ۷ دختر برای علی بن جعفر نقل کرده‌اند، این فرزندان عبارتند از:

پسران

  1. ابوعبدالله محمد اکبر،جمال الدین
  2. حسن
  3. احمد الشعرانی
  4. جعفر اصغر
  5. حسین
  6. جعفر اکبر
  7. عیسی
  8. قاسم
  9. علی
  10. عبدالله
  11. محمداصغر
  12. احمد اصغر
  13. محسن [۱۳]

دختران

  1. کلثوم
  2. علیه
  3. ملیکه
  4. خدیجه
  5. حمدونه
  6. زینب
  7. فاطمه[۱۴]

همراهی با امامان

به نقلی، علی بن جعفر، محضر پنج امام (از امام ششم تا امام دهم) را درک کرده است. شیخ طوسی وی را از اصحاب پدرش امام صادق(ع) ذکر کرده است.[۱۵]

بر اساس کتاب تاریخ قم که حاکی از دو ساله بودن علی بن جعفر در هنگام شهادت پدر است،[۱۶] او نمی‌توانسته از امام صادق(ع) حدیثی نقل کند، اما مطابق قول مامقانی، او هنگام شهادت پدرش سنی بین ۱۶ تا ۲۰ سال داشت.[۱۷]

همچنین شیخ طوسی، وی را از اصحاب امام کاظم(ع) هم ذکر کرده[۱۸] و گفته است که او کتابی داشته که در آن مسائلی را از امام کاظم(ع) پرسیده است.[۱۹]

همراهی وی با امام هفتم تا آنجا بوده که خودش نقل می‌کند: همگام با برادرم در حالی که اهل و عیالش را همراه داشت، چهار مرتبه پیاده به عمره مشرف شدم. یک بار ۲۶ روز، بار دگر ۲۵ روز، دگربار ۲۴ روز و بار آخر ۲۱ روز طول کشید.[۲۰]

نام وی در رجال شیخ طوسی، جزء اصحاب امام رضا(ع) هم آمده است.[۲۱] و کتابی از احادیث امام رضا(ع) دارد.[۲۲] حسن بن فضال حدیثی نقل می‌کند که در آن امام کاظم(ع)، امامت امام رضا(ع) را به علی بن جعفر بیان می‌دارد و وی قبول می‌‌کند،[۲۳] در حدیثی که زکریا بن یحیی نقل می‌کند، علی بن جعفر در گفتگویی با حسن بن حسین بن علی بن حسین، نوه امام سجاد، به بیان امامت امام رضا(ع) می‌پردازد.[۲۴]

علی بن جعفر، در تبلیغ امامت امام جواد(ع) هم کوشیده است. چنانکه محمد بن حسن بن عمار می‌گوید: روزی امام جواد(ع) به مسجد رسول خدا(ص) وارد شد، علی بن جعفر به سرعت ایستاد و بدون کفش و عبا نزد او شتافت و دستش را بوسید و احترامش کرد. ابوجعفر به او گفت:‌ ای عمو! بنشین. خدایت رحمت کند. او گفت: آقای من، چگونه بنشینم و شما ایستاده باشی؟! چون علی بن جعفر به جایگاه خود برگشت اصحابش او را سرزنش کرده، گفتند: شما عموی پدر او هستید، با او این‌گونه رفتار می‌کنید؟! او دست به ریش خود گرفت و گفت: خاموش باشید! اگر خداوند متعال صاحب این ریش سفید را سزاوار امامت ندانست و این کودک را شایسته دانست و به او چنان مقامی داد، من فضیلت او را انکار کنم؟! از سخن شما به خدا پناه می‌برم. من بنده او هستم.[۲۵]

وی امام هادی(ع) را هم درک کرده است[۲۶] ولی حدیثی از او نقل نکرده است.[۲۷][۲۸]

مشایخ

سخن هنگام مرگ


پدرم یک سال قبل از رحلتش، هنگامی که اهل بیتش نزد او جمع بودند، می‌فرمود: خداوند متعال به بندگانش درباره چیزی جز اقرار به امامت، این اندازه تأکید نفرمود، و بندگان نسبت به هیچ چیز جز همین امر این قدر انکار و تکذیب روانداشتند.

مسائل علی بن جعفر و مستدرکاتها، ص ۳۱۹.

علاوه بر امام صادق علیه‌السلام و دو امام بعدی، دیگر مشایخ علی بن جعفر عبارتند از:

  1. حسین بن زید بن علی بن الحسین (ع) که تا اندازه‌ای شناخته‌شده است. کنیه‌اش ابوعبدالله و ملقب به مدنی است.[۲۹] وی ملقب به حسین ذوالدمعه هم هست.
  2. سفیان بن عیینه، فرزند عمران هلالی است که جدش ابوعمران، از عمال خالد قسری بود.[۳۰]
  3. محمد بن مسلم، مشهور است.[نیازمند منبع]
  4. عبدالملک بن قدامه.[نیازمند منبع]
  5. معتب غلام امام صادق(ع) اهل مدینه[نیازمند منبع]
  6. ابو سعید مکی.[نیازمند منبع]

شاگردان

آنگونه که در کتاب‌های رجالی و مجموعه‌های روایی آمده، بیش از چهل راوی از وی نقل کرده‌اند که اسامی بعضی از آنها از این قرار است:

آثار

بقعه علی بن جفعر(ع) در قم
بقعه علی بن جعفر در سمنان
مسجد وبقعه علی بن جعفر(ع)در مدینه روستای عریض

اکثر علمای رجالی برای علی بن جعفر کتابی به نام مسائل علی بن جعفر(ع) نوشته‌اند، نجاشی برای وی فقط یک کتاب عنوان نموده است.[۳۲] اما آیت الله شبیری زنجانی معتقد است که وی ۳ کتاب داشته است.

وفات

در تاریخ وفات علی بن ‏جعفر، اتفاق نظر وجود ندارد. بعضی رحلت او را درسال ۲۱۰ق دانسته‌اند،[۳۶] عده‌ای سال ۲۲۰ق[۳۷] و برخی دیگر، طول‏ حیات وی را تا سال ۲۵۲ نیز بعید نشمرده‌‏اند و مدت عمرش را ۱۲۰ سال بلکه بیشتر نوشته‌اند.[۳۸]

مسعودی، وفات وی را دوشنبه ۲۷ ذی‌الحجه و سال وفات را ۲۳۳ق و عمر وی را ۷۲ سال می‌داند.[۳۹] اما این مطلب نمی‌تواند درست باشد، زیرا وی هنگام شهادت پدرش حداقل دو سال داشته است، چطور ممکن است تا سال ۲۳۳ در قید حیات باشد و ۷۲ سال داشته باشد، اگر سال وفات وی را بپذیریم باید هنگام وفات حداقل ۸۷ سال داشته باشد.

بقعه

برای علی بن جعفر(ع) سه بقعه ذکر شده است: ۱. عریض (نزدیکی مدینه)، ۲. قم و ۳. سمنان.

بقعه موجود در قم

مجلسی اول، وی را مدفون در باغ بهشت قم می‌داند و می‌گوید هجرت او به دعوت مردم قم بوده است.[۴۰] مدرسی یزدی هم بر همین عقیده است و مدفون در قم را علی بن جعفر الصادق(ع) می‌داند.[۴۱]

بقعه و مسجد علی بن جعفر در عریض

صاحب مستدرک الوسایل، مدفون بودن علی بن جعفر در قم را بعید می‌داند، چون اولا این مطلب در کتب رجالی نیامده، ثانیا قمیون که در اخذ روایت حتی مسافرت هم می‌کرده‌اند، روایتی از وی نقل نکرده‌اند و ثالثا در کتاب تاریخ قم که حدود ۱۰۰ نفر از مهاجرین سادات و امامزادگان به قم ذکر شده، اسمی از علی بن جعفر و هجرت وی به قم نیامده است.[۴۲][۴۳] صاحب مستدرک، مرقد علی بن جعفر را در عریض در یک فرسخی مدینه می‌داند که داری بقعه و بارگاه و مسجدی به همان نام است.[۴۴]

این مسجد و بقعه در سال ۱۳۸۱ توسط حکومت سعودی تخریب شد.[۴۵]

بقعه‌ سمنان

در مرکز شهر سمنان، بقعه و بارگاهی به نام علی بن جعفر وجود دارد.[۴۶]

پانویس

  1. المفید، ۱۳۸۰ش. ص۵۵۸.
  2. انوار پراکنده، ص۲۶۷.
  3. منتقله الطالبیه، ص۲۲۴؛ الکواکب المشرقیه، ج۲، ص۴۶۷؛ محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج۳، ص۶۲۶.
  4. تاریخ قم، ص۲۲۴؛ محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج۳، ص۶۲۶.
  5. معجم الرجال، ج۱۱، ص۲۹۱.
  6. مامقانی، تنقیح المقال، ج۲، ص۲۷۳.
  7. رجال نجاشی، ص۱۷۶.
  8. شذورات الذهب، ج۲، ص۲۴.
  9. تهذیب التهذیب، ج۲، ص۲۹۳، رقم ۵۰۲.
  10. وفیات المشاهیر والاعلام، ج۱۴، ص۲۶۳.
  11. تاریخ قم، ص۲۲۴.
  12. منتهی آلامال، ج۲، ص۱۸۷.
  13. المعقبون، ج۲، ص۴۰۹-۴۱۰.
  14. المعقبون، ج۲، ص۴۱۰.
  15. رجال شیخ طوسی، ص ۲۲۴ رقم ۳۳۷۹.
  16. تاریخ قم، ۲۲۴.
  17. مامقانی، تنقیح المقال، ج ۲، ص ۲۷۳.
  18. رجال شیخ طوسی، ص ۳۳۹، رقم ۵۰۴۴.
  19. رجال طوسی، ص ۳۳۹.
  20. قرب الاسناد، عبدالله بن جعفر حمیری، ص ۱۲۲.
  21. رجال شیخ طوسی، ص ۳۵۹، رقم ۵۳۱۷.
  22. طوسی، ۳۵۹.
  23. کتاب الغیبة، شیخ طوسی، ص ۳۸.
  24. سفینة البحار، محدث قمی، ج ۲،ص ۲۴۴.
  25. کلینی، ج ۲، ص ۱۰۶ و ۱۰۷؛ بحار الانوار، ج ۵۰، ص ۱۰۴؛ اختیار معرفة الرجال، ص ۴۲۹.
  26. المعقبون، ج ۲، ص ۴۰۹
  27. رجال البرقی، ص ۲۵؛ الارشاد، شیخ مفید، ج ۲، ص ۲۹ و ۲۸۷؛ رجال شیخ طوسی، س ۲۴۱ و۳۵۳؛ مناقب ابن شهرآشوب، ج ۴، ص ۳۸۰
  28. رجال ابن داوود، ص ۲۳۸؛ مستدرک الوسائل، ج ۳، ص ۶۲۶؛ مسائل علی بن جعفر و مستدرکاتها، ص ۵۶ و ۵۷؛ رجال العلامه، ص ۹۲.
  29. مجمع الرجال، القهپایی، ج ۲، ص ۱۷۵.
  30. القهپایی، ج ۳، ص ۱۳۳.
  31. مستدرک الوسائل، محدث نوری، ج ۳، ص ۶۲۷؛ مسائل علی بن جعفر ومستدرکاتها، ص ۶۵-۶۸.
  32. رجال نجاشی، ص ۱۷۶.
  33. رجال نجاشی، ص ۲۵۱-۲۵۲ رقم ۶۶۲؛ الجامع فی الرجال، زنجانی، ج ۲، ص ۵۱۹.
  34. الفهرست، شیخ طوسی، ص ۸۸-۸۷، رقم ۳۶۷؛ الجامع فی الرجال، زنجانی، ج ۲، ص ۵۱۹.
  35. فهرست، شیخ طوسی، ۸۸-۸۷ رقم ۳۶۷؛ الجامع فی الرجال، زنجانی، ج ۲، ص ۵۱۹.
  36. ذهبی، العبر فی خبر، ج ۱، ص ۳۵۸؛ تهذیب التهذیب، ج ۲، ص ۳۳؛ مرآت الجنان، ج ۲، ص ۸۴؛ شذورات الذهب، ج ۲، ص ۲۴؛ الذریعة، ج ۲۰، ص ۳۶۰.
  37. عمدة الطالب، ص۲۳۱؛ معجم الرجال ج ۲۱، صص ۲۹۱-۲۹۲.
  38. تنقیح المقال ج ۲، ص ۲۷۳.
  39. مروج الذهب، ترجمه پاینده، ج ۲، ص ۵۳۴.
  40. روضة المتقین،ج ۱۴، ص ۱۹۱.
  41. تربت پاکان، ص ۴۴.
  42. مستدرک الوسایل، ج ۳، ص ۶۲۶-۶۲۷
  43. علوی، ص ۸.
  44. مستدرک الوسایل، ج ۳، صص ۲۲۷-۲۲۸.
  45. میقات حج - پاییز ۱۳۸۱، شماره ۴۱ - عُرَیْض نزهتگاه امامان علیهم السلام و مقبره علی بن جعفر علیه السلام، ص ۱۳۱
  46. سبزپوشان، احمد محیطی اردکانی، ص ۲۰۱؛ انوار پراکنده، ج ۱، ص ۲۴۴.

منابع

  • آقا بزرگ تهرانی، الذریعه.
  • ابن حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، چاپ اول، هند، ۱۳۲۹R.
  • ابن داوود، رجال
  • ابن طباطبا ابراهیم بن ناصر بن طباطبا، منتقله الطالبیه، نجف اشرف، منشورات المطبعه الحیدریه، ۱۳۸۸ش.
  • ابن عنبه احمدبن علی، عمدة الطالب فی انساب آل ابی طالب، چاپ نجف.
  • ابوفلاح عبدالحی بن المعاد، شذورات الذهب فی اخبار من الذهب، بیروت.
  • برقی، رجال
  • حمیری عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، چاپ اسلامیه، ۱۳۷۰ش.
  • خویی، ابوالقاسم، معجم الرجال الحدیث، مرکز نشرآثار شیعه، ۱۳۶۹ش.
  • ذهبی، العبر فی خبر عن غبر، تحقیق صلاح الدین المنجد، چاپ کویت، ۱۹۶۰م.
  • رجایی، سید مهدی، الکواکب المشرقیه، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ۱۴۲۲ق.
  • رجایی، سید مهدی، المعقبون من آل ابی طالب، موسسه عاشورا، قم، ۱۳۸۵ش.
  • شبیری زنجانی آیت الله موسی، پیروز، قم، ۱۳۹۴ق.
  • شیخ طوسی، رجال
  • شیخ طوسی، الغیبه، اسلامیه، تهران.
  • شیخ طوسی، الفهرست، نجف، به تحقیق سیدصادق بحرالعلوم، منشورات المکتبه المرتضویه.
  • شیخ مفید، الارشاد، ترجمه و شرح فارسی: محمدباقر ساعدی، تصحیح: محمدباقر بهبودی، بی‌جا، انتشارات اسلامیه، ۱۳۸۰ش.
  • علوی، علی بن محمد، المجدی فی انساب الطالبین، به تحقیق سید احمد مهدوی دامغانی، قم: مرعشی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
  • قمی حسن بن محمد، تاریخ قم، تصحیح سید جلال الدین تهرانی، چاپ مجلس.
  • قمی شیخ عباس، سفینة البحار، مهارت، ۱۳۶۳ش.
  • قمی شیخ عباس، منتهی الآمال، چاپ علمی، ج۲.
  • قهپایی، مجمع الرجال، اصفهان، ۱۳۸۴ق.
  • کشی، اختیار معرفه الرجال، دانشگاه مشهد، ۱۳۸۵ش.
  • کلینی، اصول کافی، ترجمه جواد مصطفوی، اسلامیه، تهران.
  • محمدی محمد مهدی، انوار پراکنده، انتشارات مسجد مقدس جمکران، ۱۳۷۶ش.
  • محیطی اردکانی احمد، سبزپوشان، انتشارات زائر، قم، ۱۳۸۴ش.
  • مجلسی محمد باقر، بحارالانوار، اسلامیه، ۱۳۸۵ش.
  • مجلسی محمدتقی، روضه المتقین، ج۱۴، کوشانپور، علمیه قم، ۱۳۹۹ق.
  • مدرسی طباطبایی، سیدحسین، چاپ مهر، ۱۳۳۵ش.
  • مامقانی، تنقیح المقال فی علم الرجال، چاپ نجف، ۱۳۵۰ق.
  • مرات الجنان، یاحقی.
  • مسائل علی بن جعفر ومستدرکاتها، موسسة ال البیت، ۱۴۰۹ق.
  • مسعودی علی بن حسین، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، چاپ چهارم، علمی، ۱۳۷۰ش.
  • مناقب، ابن شهر آشوب، چاپ چهارم، تصحیح هاشم محلاتی، علامه قم، ۱۳۶۲ق.
  • نجاشی احمد بن علی، رجال نجاشی، داوی، قم، ۱۳۹۸ق.
  • نوری میرزا حسین، مستدرک الوسائل، چاپ رحلی، ج۳.