مقاله قابل قبول
رده ناقص
بدون جعبه اطلاعات
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
شناسه ارزیابی نشده
نارسا
نیازمند خلاصه‌سازی

شهربانو

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

شهربانو یا «شاه زنان»، که طبق برخی روایات، همسر امام حسین(ع) و ایرانی بوده است.

به اعتقاد برخی از تاریخ نگاران و محدثان، شهربانو پس از ورود اسلام به ایران به همسری امام حسین(ع) درآمد و ثمره این ازدواج امام سجاد(ع) بود. بنابر نقل قول معتبرتر مادر امام سجاد(ع) در هنگام تولد امام (ع)، رحلت کرده است.

برخی روایات و منابع تاریخی او را دختر یزدگرد سوم آخرین پادشاه ساسانی دانسته و برخی صرفا به ایرانی بودن وی اشاره کرده‌اند. برخی نیز در این که چنین شخصی همسر امام حسین بوده باشد، اظهار تردید کرده‌اند.

بقعه بی‌بی شهربانو در شمال شرقی شهر ری، منسوب به شهربانو است.

نسب

در اینکه نام پدر شهربانو چه کسی است، بین مورخان اختلاف وجود دارد،[۱] بیشتر گزارش‌ها وی را دختر یزدگرد آخرین پادشاه ساسانی می‌دانند، در قرن سوم یعقوبی[۲]، نوبختی، اشعری قمی، حسن بن محمد قمی،[۳]ابن ابی ثلج بغدادی،[۴]ابن حیون[۵]و خلیفه ابن خیاط[۶] به این امر اذعان کرده‌اند، در قرن چهارم نیز کلینی[۷] و شیخ صدوق[۸] اشاره به این موضوع نموده‌اند. شیخ مفید نیز در کتاب مقنعه[۹] و شیخ طوسی در تهذیب[۱۰]در گزارش‌هایی مادر امام چهارم را دختر یزدگرد معرفی نموده‌اند. اما بعضی از مورخان و محدثان با آنکه مادر امام را بانویی ایرانی دانسته اند، برای این بانو پدری غیر از یزدگرد نام برده‌اند.

در کتاب مجمل التواریخ والقصص ضمن گزارش‌های مختلف، در گزارشی پدر شهربانو سنجان ملک فارس ذکر شده است.[۱۱]

ابن شهر آشوب در مناقب پس از بیان نظرات مختلف نسبت به مادر امام سجاد، در گزارشی وی را فرزند نوشجان می‌داند.[۱۲] اربلی نیز به نقل از ابن خشاب پدر وی را نوشجان ذکر کرده است.[۱۳]

ازدواج با امام حسین(ع)

اخباری که ازدواج امام حسین(ع) با زنی به نام بی بی شهربانو را ذکر کرده اند، در تاریخ این واقعه اتفاق نظر ندارند. آنها زمان این واقعه را هنگامی می دانند که بی بی شهربانو به مدینه آمده ولی به درستی معلوم نیست که ورود به مدینه مربوط به چه زمان بوده و چند نظر در این باره مطرح است:

مادر امام سجاد

بسیاری از منابع متقدم مادر امام سجاد(ع) را دختر یزدگرد ساسانی دانسته، اما در اسم وی اختلاف کرده‌اند، نام‌هایی که بیان شده عبارتند از:

بعضی از گزارش‌ها مادر ایشان را کنیز می‌دانند.

نقدها

اگر چه بسیاری از مورخین شهربانو را مادر امام سجاد و دختر یزدگرد دانسته‌اند، اما محققان معاصر نسبت به این مسئله تردید نموده‌اند. مطهری،[۴۴] شریعتی،[۴۵] دهخدا،[۴۶] شهیدی،[۴۷] تقی زاده،سعید نفیسی و کریستین سن از جمله کسانی هستند که نسبت به این جریان نظر متفاوت دارند.یوسفی غروی، هرچند در گذشته در این مسئله تردید داشت اما سپس با مشهور مورخین هم نظر شد و شهربانو را مادر امام سجاد دانست.[۴۸]

سید جعفر شهیدی در کتاب زندگانی علی بن الحسین، به صورت کامل این قضیه را مورد بحث قرار داده و رد کرده است.[۴۹]

دلایل تردید

  • برخی از تحقیقات تاریخی مادر امام سجاد(ع) را کنیزی از اهالی ناحیه سیستان، سِند یا کابل معرفی کرده‌اند.[۵۰]
  • هیچکدام از مورخین به دختری به نام شهربانو برای آخرین پادشاه ساسانی اشاره نکرده‌اند.[۵۱] تنها مسعودی به سه دختر برای یزدگرد به نام‌های آدرک، شاهین و مردآوند اشاره کرده است.[۵۲]
  • این شاهزاده ایرانی در قرن دوم نزد بنی‌هاشم ناشناخته بوده است. منصور دوانیقی در پاسخ به محمد بن عبدالله (نفس زکیه) نامه نوشته و می‌گوید: «پس از رحلت رسول خدا(ص) برتر از علی بن الحسین(ع) در خاندان شما متولد نشده؛ مادر او هم ام ولد (کنیز) بود.[۵۳]

نظرات منتقدین

سید جعفر شهیدی در این باره می‌نویسد:

منصور، واژه «ام ولد» را برای تحقیر محمد بن عبدالله (ملقب به نفس زکیه) به کار برده است. این نامه نیم قرن پس از رحلت امام سجاد(ع) نوشته شده است که در آن زمان، بسیاری از هاشمیان زنده بوده‌اند. اگر داستان شهربانو واقعیت داشت منصور چنان تعبیری به کار نمی‌برد و اگر دروغ نوشته بود محمد با قاطعیت جواب می‌داد که مادر امام سجاد(ع) شاهزاده بوده است نه کنیز.[۵۴]

به نوشته دهخدا، پژوهش‌ها نشان داده است که این داستان واقعی نیست و یزدگرد را دختری به نام شهربانو نبوده است. داستان شهربانو در واقع از ربیع الابرار زمخشری و قابوس نامه اخذ شده است.[۵۵]

یوسفی غروی گفتۀ یعقوبی را بدلیل بی‌سند بودن نمی‌پذیرد، از طرفی نام حرار که یعقوبی ذکر کرده با اسامی ایران باستان همخوانی ندارد، وی روایت کافی را نیز رد می‌کند زیرا در سند روایت شخصی به نام عمرو بن شمر است که نجاشی وی را تضعیف کرده است، گزارش شیخ صدوق نیز از طریق شخصی به نام سهل بن قاسم نوشجانی روایت شده که وی مجهول است؛ لذا این گزارش نیز از نظر غروی قابل قبول نبود؛ اما وی با تجدید نظر و تحقیقی دوباره در این موضوع بر آن شد که شهربانو، دختر یزدگرد، مادر امام سجاد بوده است.[۵۶]

وفات

به گفته بسیاری از مورخان، مادر امام سجاد(ع) هنگام تولد امام از دنیا رفته‌است.[۵۷] [یادداشت ۱]

در برخی مطالب، به عنوان یک قول بسیار ضعیف نقل می‌کنند شهربانو پس از واقعه عاشورا از کربلا بلافاصله به سمت ایران تاخت و در نزدیکی ری در دل کوه ناپدید گشت.[۵۸] امروزه مقبره‌ای در نزدیکی ری به شهربانو منسوب است.

جستارهای وابسته

پانویس

  1. یوسفی غروی، ص۱۵
  2. تاریخ الیعقوبی،ج۲،ص:۲۴۷
  3. تاریخ قم،ص:۱۹۶
  4. تاریخ أهل البیت نقلا عن الأئمة علیهم السلام، ص: ۱۲۱
  5. شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار علیهم السلام، ج۳، ص ۲۶۶
  6. تاریخ خلیفة،ص:۲۴۰
  7. الکافی (ط - الإسلامیة)، ج۱، ص ۴۶۶؛
  8. کمال الدین و تمام النعمة، ج۱، ص ۳۰۷؛ عیون أخبار الرضا علیه‌السلام، ج۱، ص ۴۱؛
  9. المقنعة، ص: ۴۷۲
  10. تهذیب الأحکام (تحقیق خرسان)، ج۶، ص: ۷۷
  11. مجمل التواریخ والقصص،متن،ص:۴۵۶
  12. مناقب آل أبی طالب علیهم السلام (لابن شهرآشوب)، ج۴، ص: ۱۷۶
  13. کشف الغمة فی معرفة الأئمة (ط - القدیمة)، ج۲، ص: ۱۰۵
  14. کافی، ج۱، ص ۴۶۷
  15. تاریخ یعقوبی،ج۲، ص۳۰۳
  16. اثبات الوصیة، ص: ۱۷۰
  17. الغارات (ط - الحدیثة)، ج۲، ص ۸۲۵
  18. صدوق، عیون اخبار الرضا، ج ۲، ص۱۲۸، ح ۶
  19. مفید، ارشاد ج۱، ص ۱۳۷
  20. روضه الواعظین، ص۳۳۲
  21. تاج الموالید، ص۸۹؛اعلام الوری باعلام الهدی، ج۱ص۴۸۰
  22. کشف الغمه، ج۲، ص ۸۳
  23. عیون أخبار الرضا علیه‌السلام، ج۱، ص: ۴۱؛کمال الدین و تمام النعمة، ج۱، ص: ۳۰۷
  24. تاج الموالید، ص: ۸۸
  25. الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج۲، ص: ۱۳۷
  26. بصائر الدرجات، ج۱ص ۳۳۵
  27. دلایل الامامه،ص۱۹۵
  28. التشریف بالمنن، فی التعریف بالفتن، ص۳۷۳
  29. تاریخ ائمه نقلا علی الائمه...، ۳۲۵
  30. الرجال (لابن داود)، ص: ۳۷۲
  31. تاریخ قم،ص:۱۹۷
  32. الکافی (ط - دارالحدیث)، ج۲، ص: ۵۱۲
  33. البدایه والنهایه، ج۹ص۱۰۴
  34. تاریخ قم،ص:۱۹۷
  35. انساب الاشراف، ج۳ص ۱۰۲
  36. اثبات الوصیة، ص: ۱۷۰
  37. الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج۲، ص: ۱۳۷
  38. المقنعة، ص: ۴۷۲
  39. طبرسی إعلام الوری بأعلام الهدی (ط - القدیمة)، النص، ص: ۲۵۶
  40. روضة الواعظین و بصیرة المتعظین (ط - القدیمة)، ج۱، ص: ۲۰۱
  41. الغارات (ط - الحدیثة)، ج۲، ص: ۸۲۵
  42. مجمل التواریخ والقصص،ص۴۵۶
  43. یعقوبی، ج ۲ص ۲۴۶
  44. مطهری خدمات متقابل اسلام و ایران، صص۱۳۱ -۱۳۳
  45. شریعتی، تشیع علوی و تشیع صفوی، ص۹۱
  46. لغت نامه دهخدا
  47. زندگانی علی ابن الحسین(ع)، ص۱۲
  48. حول سیده شهربانو، ص۲۰ و نیز موسوعة التاریخ الاسلامی، ج۴، ص۳۵۷ و ۶۵۲
  49. شهیدی، زندگی حسین بن علی، ص۱۲- ۲۷
  50. مجلسی، بحارالانوار، ج۴۶، ص۹
  51. زندگانی علی ابن الحسین(ع)، ص۱۲
  52. مروجالذهب،ج۱،ص:۳۱۴
  53. طبری، تاریخ طبری، ج۶، ص۱۹۸.
  54. شهیدی، زندگانی علی بن الحسین، تهران، دفتر نشر فرهنگ، ۱۳۶۵، ص۲۴
  55. قابوس نامه باب ۲۷ ص۱۴۴
  56. حول السیده شهربانو،ص۲۸ و نیز موسوعة التاریخ الاسلامی، ج۴، ص۳۵۷ و ۶۵۲
  57. مسعودی، اثبات الوصیه، ص۱۴۵؛ الرجال (لابن داود)، ص: ۳۷۲
  58. شهیدی، زندگی علی بن حسین، ص ۲۷
  1. ابن سعد قائل است وی پس از امام حسین(ع) زنده بوده و با زُیَید (مصغّر زید) یکی از غلامان امام، ازدواج کرده و فرزندی به نام عبدالله از آنها متولد شد. بدین سبب عبدالله برادر مادری امام سجاد است. (طبقات کبری، ج۵، ص۱۶۳) این مطلب از آنجا ناشی شده که پس از وفات شهربانو، کنیزی به نام وشیکه، دایه امام سجاد می‌شود و امام وی را مادر خطاب می‌کند.(الرجال (لابن داود)، ص ۳۷۲) مسعودی نیز پس از بیان این مطلب، می‌گوید: وقتی امام بزرگ شد این دایه را به ازدواج غلام خود در آورد، برهمین اساس بنی امیه امام را مسخره کرده و می‌گفتند: علی بن الحسین مادر خود به ازدواج غلامش در آورده است.(اثبات الوصیة، ص: ۱۷۰)

منابع

  • ابن داود، الرجال(لابن داود)، محقق / مصحح: بحرالعلوم، محمدصادق، دانشگاه تهران، تهران،۱۳۴۲ ش،چاپ اول.
  • ابن سعد، محمد بن سعد بن منیع الهاشمی البصری (م ۲۳۰)،الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبد القادر عطا، بیروت،‌دار الکتب العلمیة، ط الأولی، ۱۴۱۰ق.
  • ابن طاووس، علی بن موسی(۶۶۴ ق)،التشریف بالمنن فی التعریف بالفتن معروف به ملاحم و فتن،مؤسسة صاحب الأمر(عجل الله تعالی فرجه الشریف)،قم، ۱۴۱۶ ق،چاپ اول.
  • ابن کثیر، أبو الفداء اسماعیل بن عمر بن کثیر الدمشقی (م ۷۷۴)البدایة و النهایة،، بیروت،‌دار الفکر، ۱۴۰۷/ ۱۹۸۶.
  • اربلی، علی بن عیسی (۶۹۲ق)، کشف الغمة فی معرفة الأئمة(ط- القدیمة)، بنی هاشمی، تبریز، ۱۳۸۱ ق،چاپ اول.
  • بغدادی، ابن ابی الثلج، محمد بن احمد(۳۲۵ ق)،تاریخ أهل البیت نقلا عن الأئمة علیهم السلام،آل البیت علیهم السلام، ایران؛ قم، ۱۴۱۰ ق، چاپ اول.
  • بلاذری، أحمد بن یحیی بن جابر(م ۲۷۹)، جمل من انساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت،‌دار الفکر، ط الأولی، ۱۴۱۷/.
  • ثقفی، ابراهیم بن محمد بن سعید بن هلال(۲۸۳ ق)، الغارات(ط- الحدیثة)، انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۹۵ ق،چاپ اول.
  • شهیدی، سید جعفر، زندگانی علی بن الحسین، تهران، دفتر نشر فرهنگ، ۱۳۶۵
  • شریعتی علی، تشیع علوی و تشیع صفوی، تهران: چاپخش، ۱۳۷۷
  • صدوق، عیون اخبار الرضا، تصحیح و تعلیق سید مهدی حسینی لاجوردی، چاپ ۱۳۷۷ هجری قمری، ناشر میرزا محمد رضا مهتدی.
  • صدوق، محمد بن علی(۳۸۱ ق)، کمال الدین و تمام النعمة،سلامیه، تهران،۱۳۹۵ ق، چاپ دوم.
  • صفار، محمد بن حسن(۲۹۰ ق)،بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد صلّی الله علیهم،مکتبة آیة الله المرعشی النجفی،ایران؛ قم، ۱۴۰۴ ق،چاپ دوم.
  • طبرسی، فضل بن حسن(۵۴۸ ق)،إعلام الوری بأعلام الهدی(ط- القدیمة)،اسلامیه،تهران،۱۳۹۰ ق، چاپ سوم.
  • طبرسی، فضل بن حسن۵۴۸ ق، تاج الموالید،‌دار القاری، بیروت، ۱۴۲۲ ق، چاپ اول.
  • طبری آملی، محمد بن جریر بن رستم، دلائل الإمامة(ط- الحدیثة) تاریخ وفات مؤلف: قرن ۵، بعثت،ایران؛ قم، ۱۴۱۳ ق،چاپ اول.
  • طبری، محمد بن جریر. تاریخ طبری (تاریخ الرسل و الملوک). ترجمهٔ ابوالقاسم پاینده. انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۲، چاپ دوم انتشارات اساطیر، ۱۳۶۵
  • عنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندر وشمگیر، قابوس نامه، به کوشش غلامحسین یوسفی، چاپ سوم، تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۸.
  • فتال نیشابوری، محمد بن احمد،روضة الواعظین و بصیرة المتعظین(ط- القدیمة)،انتشارات رضی، قم،۱۳۷۵ ش،چاپ اول.
  • قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، چاپ هجرت.
  • قمی، حسن بن محمد بن حسن (نوشته در ۳۷۸)تاریخ قم، ترجمه حسن بن علی بن حسن عبد الملک قمی (در ۸۰۵)، تحقیق سید جلال الدین تهرانی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق(۳۲۹ ق)،کافی(ط- دارالحدیث)،دار الحدیث، قم، ۱۴۲۹ق، چاپ اول.
  • مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، طبع تهران، ۱۳۰۱.
  • مؤلف مجهول (نوشته در ۵۲۰)، مجمل التواریخ و القصص، تحقیق ملک الشعراء بهار، تهران، کلاله خاور، بی‌تا.
  • مسعودی، اثبات الوصیه، منشورات الرضی، قم.
  • مسعودی، علی بن حسین بن علی، مروج الذهب و معادن الجوهر(م۳۴۶)، تحقیق اسعد داغر، قم،‌دار الهجرة، چ دوم، ۱۴۰۹.
  • مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، مرتضی مطهری، تهران: نشر صدرا، ۱۳۸۰
  • مفید، محمد بن محمد،المقنعة، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید- رحمة الله علیه، قم، ۱۴۱۳ ق،چاپ اول.
  • مفید، ارشاد، کنگره شیخ مفید، قم، ۱۴۱۳ ق،چاپ اول.
  • یعقوبی،احمد بن أبی یعقوب بن جعفر بن وهب واضح الکاتب العباسی (م بعد ۲۹۲)، تاریخ الیعقوبی، احمد بن أبی یعقوب بن جعفر بن وهب واضح الکاتب العباسی المعروف بالیعقوبی (م بعد ۲۹۲)، بیروت،‌دار صادر، بی‌تا.
  • یوسفی، محمدهادی، موسوعة التاريخ الإسلامی، مجمع اندیشه اسلامی، ، قم، 1417ق، چاپ اول.
  • یوسفی، محمد هادی، حول السیدة شهربانو، نشریه رسالة الحسین(ع)، سال اوّل، شماره دوّم، ربیعالاول ۱۴۱۲

پیوند به بیرون