سیده نفیسه

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
امامزاده
سیده نفیسه
ضریح سیده نفیسه.jpg
ضریح سیده نفیسه در مصر
نام سیده نفیسه
زادروز یازدهم ربیع الاول سال ۱۴۵ ه‍.ق
زادگاه مکه
درگذشت رمضان سال ۲۰۸
مدفن مصر
محل زندگی مدینه النبی
پدر حسن بن زید بن حسن
همسر(ان) اسحاق مؤتمن
فرزند(ان) قاسم و ام کلثوم
طول عمر ۶۳سال
امامزادگان مشهور

سیده نفیسه از نوادگان امام حسن مجتبی(ع) و دختر حسن بن زید بن حسن که در کشور مصر مدفون است. منابع تاریخی، او را از زنان عابد، زاهد، محدّث، نیکوکار و حافظ قرآن کریم شمرده‌اند. وی همسر اسحاق مؤتمن فرزند امام جعفر صادق (ع) بود. مقبره این بانو در قاهره از زیارتگاه‌های مشهور مسلمانان به ویژه شیعیان است.

زندگینامه

نفیسه خاتون در یازدهم ربیع الاول سال ۱۴۵ ه‍.ق[۱] در مکه به دنیا آمد.[۲][۳][۴] پدر او حسن بن زید بن حسن بن علی بن ابی‌طالب و مادرش ام ولد است. نفیسه نزد پدرش حسن بن زید در مدینه زندگی می‌کرد. خانه‌ای که نفیسه در آن اقامت داشت در غرب مدینه و درست مقابل خانه‌ای بود که به حضرت امام صادق(ع) تعلق داشته است. [۵]

ازدواج

نفیسه خاتون در پانزده سالگی با اسحاق مؤتمن، فرزندامام صادق (ع) ازدواج کرد. در باره خواستگاری اسحاق و ازدواج او با نفیسه گفته‌اند که ابتدا حسن بن زید با این ازدواج موافق نبود ولی شبی پیامبر اکرم(ص) را در رویا دید که دستور داد با این ازدواج موافقت کند.[۶]

اسحاق مؤتمن در کتاب‌های تاریخی، انسانی پرهیزگار، فاضل و مورد وثوق در نقل حدیث معرفی شده است. اسحاق از جمله شاهدان وصیت امام هفتم درباره فرزندش امام رضا(ع) است. کنیه اسحاق، ابومحمد بود و به دلیل شهرت در امانت، او را «مؤتمن» گفته‌اند. محل تولد و رشد اسحاق را، عُریض (ناحیه‌ای در مدینه) نوشته‌اند.[۷]

گویا سیده نفیسه و اسحاق، دو فرزند به نام‌های قاسم و ام کلثوم از خود بر جای گذاشته‌اند.[۸]

مهاجرت به مصر

نفیسه خاتون، در سال ۱۹۳ ه‍.ق به مصر رفت. وقتی مردم از ورود بانویی علوی به مصر باخبر شدند، به استقبال او آمدند. در ناسخ التواریخ آمده: امرش عظیم و شأنش رفیع گشت و درگاه عفت پناهش ملجأ مردمان مشتاق گردید.[۹][۱۰]

او همراه شوهرش در خانه تاجری به نام جمال الدین بن عبدالله بن جَصّاص سکونت گزید و پس از چند ماهی به منزل ام هانی نقل مکان کرد و سپس به منزل ابوالسریا ایوب بن صابر. استقبال مردم چنان بود که نفیسه خاتون احساس کرد صاحبخانه‌ها آزرده می‌شوند و ازاین‌رو قصد ترک مصر کرد. مردم از حاکم مصر خواستند موجبات اقامت ایشان را فراهم کند و او خانه‌ای به ایشان اختصاص داد و نفسیه خاتون برای همیشه در مصر ساکن شد.[۱۱][۱۲]

انس با قرآن

انس سیده نفیسه با قرآن بسیار بود [۱۳] و بیشتر سیره نویسان آورده‌اند که سیده نفیسه حافظ کل قرآن کریم بوده است. هرچند برخی، از عدم آشنایی‌اش با خواندن و نوشتن خبر داده‌اند[۱۴] اما گفته‌اند قرآن را هزار و نهصد بار ختم کرد.[۱۵] گویند او در حال خواندن آیه «لهم دار السلام عند ربهم وهو ولیّهم بما کانوا یعملون»[۱۶] از دنیا رفته است.[۱۷]

او در طول عمر خود ۳۰ بار به زیارت خانه خدا مشرف شده است.[۱۸] او از خوف خدا بسیار می‌گریست و شب‌ها را به تهجد و بسیاری از روزها را به روزه می‌گذراند.[۱۹] نوشته‌اند که نفیسه خاتون به دست خود، قبری را برای خویش حفر کرده بود. او همه روزه داخل آن می‌رفت و نماز می‌گزارد و قرآن را دهها بار در آن ختم کرد. [۲۰]

القاب و اوصاف

شرح حال نگاران و مورخان، این بانو را به القاب نیکو و پسندیده‌ای وصف کرده‌اند؛ برای نمونه:

  1. احمد ابوکف لقب‌هایی چون نفیسةالدارین، نفیسةالطاهره، نفیسةالعابدة، نفیسةالمصریه و نفیسةالمصریین را برایش ذکر می‌کند.[۲۱] وی گوید: سیده نفیسه بانویی عابد، عارف واهل عمل صالح بود... و برای مصری‌ها گوهری گرانبها بود. آنان در پیمودن طریق حق از وی استمداد می‌طلبیدند. سیده نفیسه کریمةالدارین است چراکه مردم مصر در زمان حیاتش و حتی بعد از رحلت این بانو از وی کراماتی شگفت دیدند.[۲۲]
  2. زرکلی در کتاب مشهور خود، القابی چون تقیه، صالحه، عالمة بالتفسیر و الحدیث را برای این بانو ذکر می‌نماید و بر آن است که مردمان مصر اعتقادی تام به او داشته‌اند.[۲۳]
  3. شیخ محمد ضبان، دانشور اهل مصر می‌گوید: در حالی که سیده نفیسه می‌توانست از امکانات رفاهی و منابع مالی فراوانی استفاده کند،از آن‌ها اعراض کرد و زندگی زاهدانه‌ای را برای خویش برگزید؛ به همین دلیل، مردم به وی علاقه‌مند گردیدند و در گرفتاری‌ها و مصیبت‌های خویش به او مراجعه می‌کردند.[۲۴]
  4. ابونصر بخاری تصریح کرده که مقام این بانو آنقدر والا است که مردم مصر برای اثبات ادعای خویش، به وی سوگند یاد می‌کنند.[۲۵]
  5. جمال الدین بن تغری بُردی، خاطر نشان می‌نماید: از سیده نفیسه کرامات بسیاری مشاهده شده که نشان می‌دهد اهل فضیلت و پوینده طریق معنویت بوده و این کرامتها در همه جا معروف است.[۲۶]
  6. یافعی یمنی، سیده نفیسه را بانویی صاحب مناقب معرفی می‌کند و می‌افزاید: او در عصر خود زنی شایسته و بزرگوار بود.[۲۷]
  7. محمود شرقاوی می‌نویسد: این بانوی بزرگوار به درجه‌ای از کمال رسید که عده‌ای از دانش او استفاده می‌کردند و دلهای بسیاری از مومنان متوجه او گردید.[۲۸]
  8. مقریزی در وصفش گفته است: نفیسه در پرهیزگاری و اعراض از دنیا شهرت جهانی به دست آورد.[۲۹]
  9. ابن خلکان می‌نویسد: سیده نفیسه در نقل روایت مهارت داشت و برخی از مشاهیر و بزرگان از وی حدیث نقل کرده‌اند.[۳۰]
  10. صالح الوردانی نوشته است: سیده نفیسه از خوف خداوند بسیار می‌گریست، قرآن را از حفظ داشت و با علم تفسیر آشنا بود.[۳۱]
  • کرامت‌ها

کرامتهای بسیاری در منابع به سیده نفیسه نسبت داده شده است[۳۲] از جمله: شفای بیمار[۳۳] [۳۴] و حتی رهانیدن مصر و رود نیل از خشکسالی.[۳۵]

شاگردان

بنابر منابع، برخی بزرگان علمی از سیده نفیسه کسب علم و اخذ حدیث کرده‌اند؛ از جمله:

  • محمد بن ادریس شافعی که در دهه سوم عمرش به فقه روی آورد، به مصر رفت و هنگامی که برای تدریس به مسجد فسطاط می‌رفت در سر راهش در منزل این بانو توقف می‌کرد و از او اخذ حدیث می‌نمود؛[۳۶]
  • احمد بن محمد بن حنبل بن هلال معروف به احمد بن حنبل که در مجالس علمی و نقل حدیث سیده نفیسه شرکت می‌کرده؛[۳۷]
  • ذوالنون مصری[۳۸]
  • بُشر بن حارث (بشر حافی) که گفته‌اند گاه درخانه این بانو معتکف می‌گردید واز مراتب فضل و کمالش استفاده می‌کرد.[۳۹]

وفات

نفیسه خاتون درسال ۲۰۸ق. بیمار و بستری شد و در شب جمعه، مصادف با اول ماه رمضان همان سال بیماری‌اش شدت یافت. گویند او در حال قرائت قرآن از دنیا رفته است.[۴۰]

اسحاق مؤتمن که در ایام کسالت همسرش در مدینه بود، توسط نامه از بیماری وی مطلع گردید؛ اما روزی به مصر رسید که سیده نفیسه رحلت کرده بود و اطرافیان در تدارک مقدمات کفن و دفن بودند. اسحاق تصمیم داشت پیکر همسرش را به مدینه ببرد اما مردم مصر تمنا داشتند که او در مصر دفن شود و نزد امیر وقت مصر رفتند و از او خواستند اسحاق را از انتقال پیکر سیده نفیسه به مدینه منصرف کند. واسطه قراردادن حاکم مؤثر واقع نشد. مردم اموال فراوانی فراهم کردند و به وی دادند و از او خواستند تا با درخواستشان موافقت کند. اسحاق نپذیرفت اما سرانجام به سبب رویایی که در خواب دید تن به خواست مردم داد. بنابر این رویا، رسول اکرم فرمان داده بود که اموال را نپذیر ولی همسرت را در همینجا به خاک بسپار. [۴۱]

بارگاه سیده نفیسه

بارگاه سیده نفیسه در مصر

مرقد سیده نفیسه از جمله اماکن معروف مصر است. همه روزه به خصوص در روزهای یکشنبه و پنج شنبه جمعیت انبوهی به زیارت این مکان می‌آیند. همچنین رسم است که جشن‌های ازدواج در اطراف مرقد او برگزار می‌شود.[۴۲]هر ساله در کشور مصر سالروز تولد این بانو و نیز حضرت زینب(س) گرامی داشته می‌شود.[۴۳] نخستین جشن سالروز تولد این بانو در سال ۸۸۹ه‍.ق در عصر ملک اشرف قایتبای (حکومت ۸۷۲ ۹۰۱ هجری) از سلسله ممالیک چرکسی برگزار شد. شب تولد سیده نفیسه جمعیت بسیاری در حرم او گرد می‌آیند و فرقه‌های گوناگون شیعه در کنار اهل سنت تا پاسی از شب با مولودیه خوانی به شادی می‌پردازند. مردم مصر بوسیدن ضریح، تضرع و توسل به سیده نفیسه را برای برآوردن حاجات روا می‌دانند و طواف عروس در حرم او مرسوم است.
برخی شیعیان ایرانی در عهد قاجار، در سفر حج به شامات و مصر نیز می‌رفته و مرقد سیده نفیسه را زیارت می‌کرده‌اند. این زیارتها در برخی سفرنامه‌های حج ایرانیان انعکاس یافته و اطلاعاتی از مرقد آن بانو و باورهای مصریان درباره او به دست داده‌اند.[۴۴]

زیارتنامه

در کتاب‌های شرح حال نگاری مذهبی زیارتنامه‌هایی برای این بانو ذکر کرده‌اند. در این زیارتنامه‌‌ها، مقامات معنوی و شرافت نسبی سیده نفیسه ستوده و بر او به عنوان بانویی از خاندان عترت درود فرستاده شده است.[۴۵]

بنابر برخی گزارش‌ها، مسلمانان قرن‌ها پیش در وقت زیارت سیده نفیسه، متن ویژه‌ای را می‌خواندند و این زیارتنامه در کتاب «درر الاصداف» ذکر شده که بخشی از آن چنین است:

السلام و التحیة و الاکرام و الرضا من العلی الاعلی الرحمن علی سیدة نفیسة سلالة نبی الرحمة و هادی الامة... و اقض حوائجنا فی الدنیا و الاخرة یا رب العالمین.[۴۶]

مردم مصر روز چهارشنبه را روز زیارتی سیده نفسیه می‌دانند.[۴۷]

احمد فهمی محمد
قِف لائذاً بسلیلة الزهراء بنت النبی کریمة الآباء
ذات العلا و المکرمات نفیسة بنت الامیر و سید الکرماء[۴۸]

پانویس

  1. عطاردی ص۷
  2. کحاله ج۵، ص۱۸۷.
  3. السیدةنفیسه،توفیق ابوعلم،ص۱۳
  4. الاعلام،زرکلی، ج۸، ص۴۴.
  5. غلامرضاگلی زواره، ص۳۸.
  6. عطاردی،ص۱۰؛ آل بیت‎النبی فیمصر،ص۱۰۱ ـ ۱۰۲؛ السیدةالنفیسه، توفیق ابوعلم، ص۹۵ ـ۹۶.
  7. ریاحین الشریعه،ج۵ص۹۵
  8. بانوی باکرامت ۱۳۸۲ ش
  9. ناسخ التواریخ امام کاظم (ع)،ج۳،ص۱۲۰؛
  10. ریاحین الشریعه،ج۵،ص۸۸.
  11. عطاری ص۱۳-۲۰-۲۱
  12. آل بیت النبی فی مصر،احمدابوکف،ص۱۰۸
  13. ،ناسخ التواریخ دوران امام کاظم(ع)،ج سوم،ص۱۱۹
  14. ناسخ التواریخ،ص۱۲۸؛ زرکلی، ج۸، ص۴۴.
  15. ریاحین الشریعه،ج۵،ص۹۲
  16. سوره انعام،آیه ۱۲۷
  17. غلامرضاگلی زواره،ص ۱۲
  18. الأعلام،ج‏۸، ص۴۴.
  19. غلامرضاگلی زواره،ص ۳۴
  20. الکواکب السیارة فی تربت الزیارة، ابن زیات، ص۵؛ مساجد مصر و اولیاء الصالحون، سعاد ماهر محمد، ج۱، ص۱۲۵؛ نورالابصار، ص۲۵۸؛ ناسخ التواریخ، ج سوم، ص۱۲۶
  21. آل بیت النبی فی مصر،ص۱۱۱.
  22. آل بیت النبی فی مصر،ص۱۰۷
  23. زرکلی، ج۸، ص۴۴
  24. اسعاف الراعنین،شیخ محمد صبان،ص۲۵۴
  25. سرالسلسلةالعلویه،ص۲۹
  26. النجوم الزاهره، جزءاول، ص۱۸۵ ـ ۱۸۶۶
  27. مرات الجنان ج۲ص ۱۳
  28. اهل البیت،محمودشرقاوی (چاپ لبنان)
  29. المواعظ والاعتبار...،ص۶۳۸ ـ ۶۳۹.
  30. وفیات الاعیان،ابن خلّکان،ج۵،ص۴۲۳ ـ ۴۲۴
  31. شیعه در مصر،صالح الوردانی،ترجمه قاسم مختاری،ص۱۲۶ ـ ۱۲۷.
  32. برای نمونه نک: النجوم الزاهره، ج اول، ص۱۸۶.
  33. نور الابصار، ص۴.
  34. ؛آل بیت النبی فی مصر، ص۱۰۷؛ ناسخ التواریخ، ص۱۱۹؛ ریاحین الشریعه، ج۵، ص۸۷ ـ ۸۸؛ المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الآثار، ج۲، ص۶۴۱.
  35. نورالابصار، ص۲۵۶؛ ناسخ التواریخ، ص۱۲۴؛ ریاحین الشریعه، ج۵، ص۸۵.
  36. نورالابصار، ص۲۵۶؛ شذرات الذهب، حنبلی دمشقی، ج اول، ص۲۱
  37. گوهرخاندان امامت،ص۱۲ و ۲۹؛آل بیت النبی فی مصر،ص۱۰۷
  38. النجوم الزاهره،جاول،ص۱۰۷
  39. النجوم الزاهره،ج اول،ص۱۸۶.
  40. غلامرضاگلی زواره،ص ۱۲
  41. نور الابصار فی مناقب آل البیت النبی المختار، ص۲۵۸؛ آل بیت النبی فی مصر، ص۱۰۴؛ اسعاف الراغبین، ص۲۰۷؛ السیدة نفیسه، توفیق ابوعلم، ص۱۳؛ منتهی الامال، ج۲، ص۳۰۰؛ تتمة المنتهی، ص۱۹۵؛ ریاحین الشریعه، ح۵،
  42. شیعه در مصر، ص۱۳۱
  43. شیعه در مصر، ص۹۹ ۱۰۰ و ۲۱۷.
  44. برای نمونه: عراقی جزائری، ص۲۷۱.
  45. نورالابصار، ص۲۵۹؛ الدرة النفیسه فی ترجمة السیدة نفیسه، ص۷۳؛ مساجد مصر و اولیاءهم الطاهر، سعاد ماهر، ص۱۲۵
  46. عاملی، ص۵۲۲
  47. عطاردی، ص۶۲
  48. توفیق، السیده نفیسه، تهران، ص۲۲۲.

منابع

  • ابوکف، احمد، آل بیت النبی فی مصر، قاهره، دارمعارف، ۱۹۷۵م.
  • توفیق ابوعلم، سیده النفیسه، قاهره، دارالمعارف، بی‌تا.
  • توفیق ابوعلم، السیده نفیسیه، تحقیق: شوقی محمد، تهران، المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیه، المعاونیه الثقافیه، ۱۴۲۸ق/۲۰۰۸م/۱۳۸۶ش.
  • جعفریان، رسول، «سفرنامه حج جزائری عراقی»، پنجاه سفرنامه حج قاجاری، نشر علم، تهران، ۱۳۸۹ش.
  • الزرکلی خیر الدین (م ۱۳۹۶)، الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین،بیروت،‌ دار العلم للملایین، ط الثامنة، ۱۹۸۹م.
  • سپهر، ناسخ التواریخ (دوران امام کاظم (ع) اسلامیه، چاپ اول، ۱۳۵۲ش.
  • شبلنجی، نورالابصار فی مناقب بنت النبی المختار، مطبوع در حاشیه کتاب اسعاف الراغبین، قاهره، چاپ سنگی، بی‌تا.
  • عاملی، زینب بنت یوسف نواز، الدر المنثور، طبقات رابب الخدور.
  • عطاردی عزیز الله، گوهر خاندان امامت یا زندگی نامه سیده النفیسه، انتشارات عطارد، پاییز ۷۳ش.
  • کحاله عمررضا، اعلام النساء، بیروت، موسسه الرساله، ۱۴۱۲ق.
  • گلی زواره، غلامرضا، بانوی باکرامت، انتشارات حسنین، قم، ۱۳۸۲ش.
  • گلی زواره، غلامرضا، "نفیسه؛ گوهری از نسل امام علیه‌السلام"، فرهنگ کوثر، شماره ۵۵، مهر ۱۳۸۱ش.
  • قمی، شیخ عباس، تتمه المنتهی، تهران، مهتاب، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
  • محلاتی ذبیح الله، ریاحین الشریعه، دارالکتب الاسلامیه، طهران.
  • مقریزی، تقی الدین، المواعظ و الاعتبار و الآثار، مدینه الشرقاوی، مکتبه مدبولی، قاهره، ۱۹۹۷م.
  • حافظان پرده نشین /نفیسه دختر حسن بن زید بن حسن علیه‌السلام"، سروش وحی، فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۳ش، شماره۱۱.
  • مجله پیام زن، خانواده و زنان، آذر ۱۳۸۰ش، شماره ۱۱۷.
  • مجله پیام زن، خانواده و زنان، بهمن ۱۳۸۰ش، شماره ۱۱۹.
  • مجله پیام زن، خانواده و زنان، اردیبهشت ۱۳۸۱ش، شماره ۱۲۲.

پیوند به بیرون