سیده نفیسه

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
امامزاده
سیده نفیسه
ضریح سیده نفیسه.jpg
ضریح سیده نفیسه در مصر
نام سیده نفیسه
زادروز یازدهم ربیع الاول سال ۱۴۵ ه‍.ق
زادگاه مکه
درگذشت رمضان سال ۲۰۸
مدفن مصر
محل زندگی مدینه النبی
پدر حسن بن زید بن حسن
همسر(ان) اسحاق مؤتمن
فرزند(ان) قاسم و ام کلثوم
طول عمر ۶۳سال
امامزادگان مشهور

سیده نفیسه از نوادگان امام حسن مجتبی(ع) و دختر حسن بن زید بن حسن که در کشور مصر مدفون است. منابع تاریخی، او را از زنان عابد، زاهد، محدّث، نیکوکار و حافظ قرآن کریم شمرده‌اند. وی همسر اسحاق مؤتمن فرزند امام جعفر صادق (ع) بود. مقبره این بانو در قاهره از زیارتگاه‌های مشهور مسلمانان به ویژه شیعیان است.

زندگی‌نامه

نفیسه خاتون در یازدهم ربیع الاول سال ۱۴۵ ه‍.ق[۱] در مکه به دنیا آمد.[۲] پدر او حسن بن زید بن حسن بن علی بن ابی‌طالب و مادرش ام ولد است. نفیسه نزد پدرش حسن بن زید در مدینه زندگی می‌کرد. خانه‌ای که نفیسه در آن اقامت داشت در غرب مدینه و درست مقابل خانه‌ای بود که به امام صادق(ع) تعلق داشته است. [۳]

ازدواج

نفیسه خاتون در پانزده سالگی با اسحاق مؤتمن، فرزندامام صادق(ع) ازدواج کرد.[۴]

اسحاق مؤتمن در کتاب‌های تاریخی، انسانی پرهیزگار و مورد وثوق در نقل حدیث معرفی شده است. اسحاق از جمله شاهدان وصیت امام هفتم درباره فرزندش امام رضا(ع) است. کنیه اسحاق، ابومحمد بود و به دلیل شهرت در امانت، او را «مؤتمن» گفته‌اند. محل تولد و رشد اسحاق را، عُریض (ناحیه‌ای در مدینه) نوشته‌اند.[۵]

سیده نفیسه و اسحاق، دو فرزند به نام‌های قاسم و ام‌کلثوم از خود بر جای گذاشته‌اند.[۶]


مهاجرت به مصر

نفیسه خاتون، در سال ۱۹۳ ه‍.ق به مصر رفت و مورد استقبال مردم قرار گرفت. در ناسخ التواریخ آمده: امرش عظیم و شأنش رفیع گشت و درگاه عفت پناهش ملجأ مردمان مشتاق گردید.[۷]

او همراه شوهرش در خانه تاجری به نام جمال الدین بن عبدالله بن جَصّاص سکونت گزید و پس از چند ماهی به منزل ام هانی نقل مکان کرد و سپس به منزل ابوالسریا ایوب بن صابر. استقبال مردم چنان بود که نفیسه خاتون احساس کرد صاحب‌خانه‌ها آزرده می‌شوند و ازاین‌رو قصد ترک مصر کرد. مردم از حاکم مصر خواستند موجبات اقامت او را فراهم کند و او خانه‌ای به وی اختصاص داد و نفسیه خاتون برای همیشه در مصر ساکن شد.[۸]

انس با قرآن

انس سیده نفیسه با قرآن بسیار بود [۹] و بیشتر سیره نویسان آورده‌اند که سیده نفیسه حافظ کل قرآن بوده است. هرچند برخی، از عدم آشنایی‌اش با خواندن و نوشتن خبر داده‌اند[۱۰] اما گفته‌اند قرآن را هزار و نهصد بار ختم کرد.[۱۱] گویند او در حال خواندن آیه «لهم دار السلام عند ربهم وهو ولیّهم بما کانوا یعملون»[۱۲] از دنیا رفته است.[۱۳]

وی در طول عمر خود ۳۰ بار به زیارت خانه خدا رفت.[۱۴] اهل تهجد بود و بسیاری از روزها را به روزه می‌گذراند.[۱۵] در نقل‌ها آمده وی به دست خود، قبری را برای خودش حفر کرده بود که همه روزه داخل آن می‌رفت و نماز می‌گزارد و قرآن ختم می‌کرد. [۱۶]

القاب و اوصاف

شرح حال نگاران و مورخان، این بانو را به القاب نیکو و پسندیده‌ای وصف کرده‌اند؛ برای نمونه:

  1. احمد ابوکف لقب‌هایی چون نفیسةالدارین، نفیسةالطاهره، نفیسةالعابدة، نفیسةالمصریه و نفیسةالمصریین را برایش ذکر می‌کند.[۱۷] وی گوید: سیده نفیسه بانویی عابد، عارف واهل عمل صالح بود... و برای مصری‌ها گوهری گرانبها بود. آنان در پیمودن طریق حق از وی استمداد می‌طلبیدند. سیده نفیسه کریمةالدارین است چراکه مردم مصر در زمان حیاتش و حتی بعد از رحلت این بانو از وی کراماتی شگفت دیدند.[۱۸]
  2. زرکلی در کتاب الأعلام، القابی چون تقیه، صالحه، عالمة بالتفسیر و الحدیث را برای این بانو ذکر می‌نماید و بر آن است که مردمان مصر اعتقادی تام به او داشته‌اند.[۱۹]
  3. شیخ محمد صبان، دانشور اهل مصر می‌گوید: در حالی که سیده نفیسه می‌توانست از امکانات رفاهی و منابع مالی فراوانی استفاده کند،از آن‌ها اعراض کرد و زندگی زاهدانه‌ای را برای خویش برگزید؛ به همین دلیل، مردم به وی علاقه‌مند گردیدند و در گرفتاری‌ها و مصیبت‌های خویش به او مراجعه می‌کردند.[۲۰]
  4. ابونصر بخاری تصریح کرده که مقام این بانو آنقدر والا است که مردم مصر برای اثبات ادعای خویش، به وی سوگند یاد می‌کنند.[۲۱]
  5. جمال الدین بن تغری بُردی، خاطر نشان می‌نماید: از سیده نفیسه کرامات بسیاری مشاهده شده که نشان می‌دهد اهل فضیلت و پوینده طریق معنویت بوده و این کرامتها در همه جا معروف است.[۲۲]
  6. محمود شرقاوی می‌نویسد: این بانوی بزرگوار به درجه‌ای از کمال رسید که عده‌ای از دانش او استفاده می‌کردند و دلهای بسیاری از مومنان متوجه او گردید.[۲۳]
  7. مقریزی در وصفش گفته است: نفیسه در پرهیزگاری و اعراض از دنیا شهرت جهانی به دست آورد.[۲۴]
  8. ابن خلکان می‌نویسد: سیده نفیسه در نقل روایت مهارت داشت و برخی از مشاهیر و بزرگان از وی حدیث نقل کرده‌اند.[۲۵]
  9. صالح الوردانی نوشته است: سیده نفیسه از خوف خداوند بسیار می‌گریست، قرآن را از حفظ داشت و با علم تفسیر آشنا بود.[۲۶]
  • کرامت‌ها

کرامتهای بسیاری در منابع به سیده نفیسه نسبت داده شده است[۲۷] از جمله: شفای بیمار[۲۸] و حتی رهانیدن مصر و رود نیل از خشکسالی.[۲۹]

شاگردان

بنابر منابع، برخی بزرگان علمی از سیده نفیسه کسب علم و اخذ حدیث کرده‌اند؛ از جمله:

وفات

نفیسه خاتون درسال ۲۰۸ق. بیمار و بستری شد و در شب جمعه، مصادف با اول ماه رمضان همان سال بیماری‌اش شدت یافت. گویند او در حال قرائت قرآن از دنیا رفته است.[۳۲]

اسحاق مؤتمن که در ایام کسالت همسرش در مدینه بود، توسط نامه از بیماری وی مطلع گردید؛ اما روزی به مصر رسید که سیده نفیسه رحلت کرده بود و اطرافیان در تدارک مقدمات کفن و دفن بودند. اسحاق تصمیم داشت پیکر همسرش را به مدینه ببرد اما مردم مصر تمنا داشتند که او در مصر دفن شود و نزد امیر وقت مصر رفتند و از او خواستند اسحاق را از انتقال پیکر سیده نفیسه به مدینه منصرف کند. واسطه قراردادن حاکم مؤثر واقع نشد. مردم اموال فراوانی فراهم کردند و به وی دادند و از او خواستند تا با درخواستشان موافقت کند. اسحاق نپذیرفت اما سرانجام به سبب رویایی که در خواب دید تن به خواست مردم داد. بنابر این رویا، رسول اکرم فرمان داده بود که اموال را نپذیر ولی همسرت را در همینجا به خاک بسپار. [۳۳]

بارگاه سیده نفیسه

بارگاه سیده نفیسه در قاهره معروف به بارگاه نفیسی.

سیده نفیسه در خانه‌اش دفن شد و اکنون مقبره‌اش در آنجاست. همسرش خواست که جنازه‌ او را به مدینه ببرد؛ اما مردم مصر از او خواستند برای تبرک و توسل به ایشان، وی در مصر دفن شود.[۳۴]

مرقد سیده نفیسه از جمله اماکن معروف مصر است. همه روزه به خصوص در روزهای یکشنبه و پنج شنبه جمعیت انبوهی به زیارت این مکان می‌روند. همچنین رسم است که جشن‌های ازدواج در اطراف مرقد او برگزار شود. هر ساله در کشور مصر سال‌روز تولد این بانو و نیز حضرت زینب(س) گرامی داشته می‌شود. نخستین جشن سال‌روز تولد این بانو در سال ۸۸۹ه‍.ق در عصر ملک اشرف قایتبای (حکومت ۸۷۲-۹۰۱ هجری) از سلسله ممالیک چرکسی برگزار شد. شب تولد سیده نفیسه جمعیت بسیاری در حرم او گرد می‌آیند و فرقه‌های گوناگون شیعه در کنار اهل سنت تا پاسی از شب با مولودیه خوانی به شادی می‌پردازند. مردم مصر بوسیدن ضریح، تضرع و توسل به سیده نفیسه را برای برآوردن حاجات روا می‌دانند و طواف عروس در حرم او مرسوم است.[۳۵]
برخی شیعیان ایرانی در عهد قاجار، در سفر حج به شامات و مصر نیز می‌رفته و مرقد سیده نفیسه را زیارت می‌کرده‌اند. این زیارتها در برخی سفرنامه‌های حج ایرانیان انعکاس یافته و اطلاعاتی از مرقد آن بانو و باورهای مصریان درباره او به دست داده‌اند.[۳۶]

زیارت‌نامه

در کتاب‌های شرح حال نگاری مذهبی زیارتنامه‌هایی‌ برای این بانو ذکر کرده‌اند. در این زیارت‌نامه‌‌ها، مقامات معنوی و شرافت نسبی سیده نفیسه ستوده و بر او به عنوان بانویی از خاندان عترت درود فرستاده شده است.[۳۷]

بنابر برخی گزارش‌ها، مسلمانان قرن‌ها پیش در وقت زیارت سیده نفیسه، متن ویژه‌ای را می‌خواندند و این زیارتنامه در کتاب «درر الاصداف» ذکر شده که بخشی از آن چنین است:

السلام و التحیة و الاکرام و الرضا من العلی الاعلی الرحمن علی سیدة نفیسة سلالة نبی الرحمة و هادی الامة... و اقض حوائجنا فی الدنیا و الاخرة یا رب العالمین.[۳۸]

مردم مصر روز چهارشنبه را روز زیارتی سیده نفسیه می‌دانند.[۳۹]

احمد فهمی محمد
قِف لائذاً بسلیلة الزهراء بنت النبی کریمة الآباء
ذات العلا و المکرمات نفیسة بنت الامیر و سید الکرماء[۴۰]

پانویس

  1. عطاردی، گوهر خاندان امامت، ۱۳۷۳ش، ص۷
  2. کحاله، اعلام النساء، ۱۴۱۲ق، ج۵، ص۱۸۷؛ زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹م، ج۸، ص۴۴.
  3. گلی زواره، بانوی کرامت، ۱۳۸۲ش، ص۳۸.
  4. عطاردی، گوهر خاندان امامت، ۱۳۷۳ش، ص۱۰؛ ابوکف، آل بیت النبی فی مصر، ۱۹۷۵م، ص۱۰۱، ۱۰۲.
  5. محلاتی، ریاحین الشریعه، دار الکتب الاسلامیه، ج۵، ص۹۵.
  6. ابن زیات، الکواکب السیارة في تربة الزیارة، ۲۰۰۹م، ص۳۴؛ شیخ محمد صبان، إسعاف الراغبين، نسخه خطی، ص۸۱.
  7. سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۲ش، ج۳، ص۱۲۰؛ محلاتی، ریاحین الشریعه، دار الکتب الاسلامیه، ج۵، ص۸۸.
  8. عطاردی، گوهر خاندان امامت، ۱۳۷۳ش، ص۱۳، ۲۰-۲۱؛ ابو کف، آل بیت النبی فی مصر، ۱۹۷۵م، ص۱۰۸
  9. سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۲ش، ج۳، ص۱۱۹
  10. زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹م، ج۸، ص۴۴.
  11. محلاتی، ریاحین الشریعه، دار الکتب الاسلامیه، ج۵، ص۹۲
  12. سوره انعام،آیه ۱۲۷
  13. ابن زیات، الکواکب السیارة في تربة الزیارة، ۲۰۰۹م، ص۳۳.
  14. زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹م، ج‏۸، ص۴۴.
  15. گلی زواره، بانوی کرامت، ۱۳۸۲ش، ص۳۴
  16. ابن زیات، الکواکب السیارة في تربة الزیارة، ۲۰۰۹م، ص۳۱؛ سعاد ماهر محمد، مساجد مصر و اولیاءهم الطاهر، وزارة الاوقاف، ج۱، ص۱۲۵؛ سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۲ش، ج۳، ص۱۲۶
  17. ابوکف، آل بیت النبی فی مصر، ۱۹۷۵م، ص۱۱۱.
  18. ابوکف، آل بیت النبی فی مصر، ۱۹۷۵م، ص۱۰۷
  19. زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹م، ج۸، ص۴۴
  20. شیخ محمد صبان، إسعاف الراغبين، نسخه خطی، ص۸۱.
  21. ابو نصر بخاری، سرالسلسلةالعلویه، ۱۳۸۱ق، ص۲۹.
  22. ابن تغری بردی،النجوم الزاهره، وزاره‌‌ال‍ث‍ق‍اف‍ه‌ و‌الارش‍اد‌ال‍ق‍وم‍ی‌، ج۲، ص۱۸۶
  23. الشرقاوی، اهل البیت، ۲۰۰۲م، ص۱۷۲.
  24. مقریزی، المواعظ والاعتبار، ۱۹۹۷م، ج۲، ص۶۳۸ـ۶۳۹.
  25. ابن خلکان، وفیات الاعیان، دار صادر، ج۵، ص۴۲۳ـ۴۲۴
  26. الوردانی، الشیعه فی مصر، ۱۴۱۴ق، ص۱۰۹.
  27. برای نمونه نک: ابن تغری بردی،النجوم الزاهره، وزاره‌‌ال‍ث‍ق‍اف‍ه‌ و‌الارش‍اد‌ال‍ق‍وم‍ی‌، ج۲، ص۱۸۶
  28. ابوکف، آل بیت النبی فی مصر، ۱۹۷۵م، ص۱۰۷؛ محلاتی، ریاحین الشریعه، دار الکتب الاسلامیه، ج۵، ص۸۷ـ۸۸؛ مقریزی، المواعظ والاعتبار، ۱۹۹۷م، ج۲، ص۶۴۱.
  29. شبلنجی، نورالابصار، قاهره، ص۲۵۶؛ محلاتی، ریاحین الشریعه، دار الکتب الاسلامیه، ج۵، ص۸۵.
  30. شبلنجی، نورالابصار، قاهره، ص۲۵۶.
  31. عطاردی، گوهر خاندان امامت، ۱۳۷۳ش، ص۱۲، ۲۹؛ ابوکف، آل بیت النبی فی مصر، ۱۹۷۵م، ص۱۰۷
  32. گلی زواره، بانوی کرامت، ۱۳۸۲ش، ص۱۲
  33. شبلنجی، نورالابصار، قاهره، ص۲۵۸؛ ابوکف، آل بیت النبی فی مصر، ۱۹۷۵م، ص۱۰۴؛ شیخ محمد صبان، إسعاف الراغبين، نسخه خطی، ص۸۱؛ قمی، منتهی الامال، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۳۰۰.
  34. الوردانی، الشیعه فی مصر، ۱۴۱۴ق، ص۱۱۰.
  35. الوردانی، الشیعه فی مصر، ۱۴۱۴ق، ص۱۱۰، ۱۱۳.
  36. برای نمونه: جعفریان، «سفرنامه حج جزائری عراقی»، ۱۳۸۹ش، ص۲۷۱.
  37. شبلنجی، نورالابصار، قاهره، ص۲۵۹؛ سعاد ماهر محمد، مساجد مصر و اولیاءهم الطاهر، وزارة الاوقاف، ج۱، ص۱۲۵
  38. فؤاز العاملی، الدر المنثور فی طبقات ربات الخدور، ۱۳۱۲ق، ص۵۲۲
  39. عطاردی، گوهر خاندان امامت، ۱۳۷۳ش، ص۶۲
  40. توفیق، السیدة نفیسة، ۲۰۰۸م، ص۲۲۲.

منابع

  • ابن تغری بردی، جمال الدین، النجوم الزاهره فی ملوک مصر و قاهره، قاهره، وزاره‌‌ال‍ث‍ق‍اف‍ه‌ و‌الارش‍اد‌ال‍ق‍وم‍ی‌، بی‌تا.
  • ابن خلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان، تحقیق احسان عباس، بیروت، دار صادر، بی‌تا.
  • ابو نصر بخاری، سهل بن عبدالله، سِرّ السلسلة العلویّة، تحقیق سید محمدباقر بحر العلوم، نجف، المکتبة‌الحیدریة، ۱۳۸۱ق.
  • ابوکف، احمد، آل بیت النبی فی مصر، قاهره، دارمعارف، ۱۹۷۵م.
  • الزرکلی، خیر الدین، الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت،‌ دار العلم للملایین، چاپ هشتم، ۱۹۸۹م.
  • الشرقاوی، محمود، اهل البیت، اسکندریه، للتجارة و الطباعة الدولیة، ۲۰۰۲م.
  • الوردانی، صالح، الشیعه فی مصر من الامام علی حتی الامام خمینی، قاهره، مکتبة مدبولی الصغیر، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
  • توفیق، أبوعلم، السیدة نفیسة، تهران، تحقیق شوقی محمد، طهران، المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیه، چاپ دوم، ۲۰۰۸م.
  • جعفریان، رسول، «سفرنامه حج جزائری عراقی»، پنجاه سفرنامه حج قاجاری، تهران، نشر علم، ۱۳۸۹ش.
  • سپهر، عباسقلی خان، ناسخ التواریخ (دوران امام کاظم)، تهران، اسلامیه، چاپ اول، ۱۳۵۲ش.
  • سعاد ماهر محمد، مساجد مصر و اولیاءهم الطاهر، مصر، وزارة الاوقاف، بی‌تا.
  • شبلنجی، مؤمن بن حسن، نورالابصار فی مناقب بنت النبی المختار، مطبوع در حاشیه کتاب اسعاف الراغبین، قاهره، چاپ سنگی، بی‌تا.
  • شیخ محمد صبان، اسعاف الراغبين فى سيرة المصطفى وفضائل اهل بيته، نسخه خطی.
  • عاملی، زینب بنت یوسف نواز، الدر المنثور، طبقات رابب الخدور.
  • عطاردی، عزیز الله، گوهر خاندان امامت یا زندگی نامه سیده النفیسه، تهران، انتشارات عطارد، ۱۳۷۳ش.
  • فؤاز العاملی، زینب بنت علی، الدرّ المنثور فی طبقات رَبّات الخُدُور، مصر، المطبعة الکبری الامیریه، چاپ اول، ۱۳۱۲ق.
  • کحاله، عمررضا، اعلام النساء، بیروت، موسسه الرساله، ۱۴۱۲ق.
  • گلی زواره، غلامرضا، بانوی باکرامت، قم، انتشارات حسنین، ۱۳۸۲ش.
  • محلاتی، ذبیح الله، ریاحین الشریعه، طهران، دارالکتب الاسلامیه، بی‌تا.
  • مقریزی، تقی الدین، المواعظ و الاعتبار و الآثار، مدینه الشرقاوی، قاهره، مکتبه مدبولی، ۱۹۹۷م.

پیوند به بیرون