مقاله متوسط
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
نارسا
نیازمند خلاصه‌سازی

زیارت جامعه کبیره

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
نیایش
مسجد جامع خرمشهر.jpg

زیارت جامعه کبیره از مهم‌ترین زیارتنامه‌های امامان معصوم(ع). این زیارتنامه از طرف امام هادی(ع) در پاسخ به درخواست یکی از شیعیان صادر شده است. مضمون زیارتنامه باورهای شیعه درباره امامت، مقام ائمه اطهار(ع) و وظایف شیعیان در مقابل آنهاست. زیارت جامعه کبیره را می‌توان حاوی یک دوره مباحث امام شناسی به حساب آورد.

سبب نامگذاری

نوشتار اصلی: زیارت‌های جامعه

به زیارتنامه‌‌ای که ویژه زیارت امام خاصی نیست، «زیارت جامعه» می‌گویند و از آنجا که این زیارت متنی مفصل‌تر از بقیه زیارتنامه‌ها دارد به «زیارت جامعه کبیره» معروف شده است. متن زیارت جامعه کبیره به گونه‌ای است که می‌توان آن را هنگام زیارت هر یک از امامان(ع) از دور یا نزدیک قرائت کرد.

سند زیارت جامعه

این زیارت را شیخ طوسی در تهذیب[۱] و ابن بابویه در من لایحضره الفقیه[۲] نقل کرده‌اند.

متن این زیارت از امام هادی(ع) نقل شده است. ابن بابویه آن را از طریق محمد بن اسماعیل برمکی از موسی بن عبداللّه نخعی و او از امام هادی نقل کرده است[۳] جوینی خراسانی در فَرائِدُ السِّمْطَین [۴] آن را از حاکم نیشابوری از طریق ابن بابویه آورده است.

با وجود این، این زیارتنامه بر پایۀ تقسیم حدیث به روش سَنَدی، به علت وجود موسی بن عبداللّه نخعی در میان راویان آن، که شخصی مُهمل و ناشناخته است صحیح به حساب نمی‌آید. [۵] البته، از نظر حدیث‌شناسان سده‌های نخستین هجری، که به کمک قرائنی حدیث را تنها به صحیح و غیرصحیح تقسیم می‌کردند،[۶] این زیارتنامه صحیح به شمار می‌آمده است.

اعتماد ابن بابویه به این زیارت، خود از مُرجِّحات و از قرائن تقویت کننده سند آن است.[۷] افزون بر این، شیعه امامی آن را به گونه‌ای تلقی به قبول کرده‌اند که اگر فرد بصیر و اهل نقدی بخواهد، می‌تواند بر صحت آن ادعای اجماعِ کاشف از قول معصوم کند.

شُبَّر[۸] این زیارت را در ردیف نهج البلاغه و صحیفه سجادیه قرار داده که فصاحت و بلاغت آنها در مرتبه‌ای است که صدور آن از غیر معصوم پذیرفتنی نیست. احسائی [۹] نیز پس از بررسی سند زیارت جامعه کبیره می‌گوید این زیارت از جهت لفظ و معنا در مرتبه‌ای است که انسانِ آگاه پی می‌برد که کلام معصوم است و لذا نیاز به بررسی سند ندارد.

علامه مجلسی درباره آن می‌گوید:

این زیارت کامل‌ترین زیارت‌ها از دور یا نزدیک است.[۱۰]

مجلسی اول نیز در شرح من لایحضره الفقیه می‌گوید:

این زیارت، بهترین زیارت و کامل‌ترین آنهاست و من همواره در پرتو آن به زیارت ائمه اطهار(ع) در اعتاب مقدسه نایل می‌شدم.

محدث نوری معتقد است که ابن بابویه در روایت خود، متن آن را تلخیص و برخی قسمتها را که منطبق بر عقایدش نبوده حذف کرده است.[۱۱]

محتوای زیارت جامعهٔ کبیره

زیارت جامعه کبیره در واقع توصیف بلند و بلیغی است از جوانب گوناگون اصل امامت، که از نظر شیعه استمرار دین، منوط به اعتقاد و تمسک به این اصل است. به دلیل محتوای این زیارت بر مضامینِ ناظر به مقامات امامان، امام هادی(ع) علیه‌السلام فرموده‌اند که پیش از خواندن این زیارت، زائر صد بار تکبیر بگوید تا دچار غلو در حق امامان نشود.[۱۲]

در این زیارت، اهل بیت پیامبر جانشینان بر حق وی وصف شده‌اند و به تمام آموزه‌های شیعی به زبانی فصیح اشاره شده است، از جمله به ارتباط ائمه با پیامبر اکرم، برشمردن مقامات علمی و اخلاقی و سیاسی ائمه، اسوه بودن آنان، ارتباط امامت و توحید، رابطه شناختِ امام با شناخت خدا. از دیگر مباحث مطرح در این زیارت، عصمت اهل بیت (ع)، یکپارچگی خلقت ایشان، تولی و تبرّی و رجعت و تسلیم است. در این زیارت فضائل امامان به زبانی فصیح و در پیوند با قرآن و سنّت به بهترین وجه بیان شده است.

فرازهایی از زیارت جامعه کبیره

در مقطع ابتدایی زیارت‌نامه، «‌السَّلامُ عَلَیکُمْ یا أَهْلَ بَیتِ النُّبُوَّةِ وَ مَوْضِعَ الرِّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفَ الْمَلائِكَةِ‌(سلام بر شما اى اهل بيت نبوّت، و جايگاه رسالت،و عرصه رفت‏‌وآمد فرشتگان)» امام هادی(ع) این معانی را آورده‏ است:

  • اهل بیت(ع) پایگاه رسالت خداوندی بوده‏‌اند. چراکه خداوند متعال آن‏ها را گذشته از رهبری مسلمانان، برای تصدّی منصب رهبری بشریت انتخاب کرده است.

امام هادی(ع) در فراز «‌اَلسَّلامُ عَلی اَئِمَهِ الهُدی وَ مَصابیحِ الدُّجی‌(سلام بر پيشوايان هدايت، و چراغ‌هاى تاريكى)» بر نکات ذیل تاکید می‌کند:

  • اهل بیت(ع) پیشوایان هدایت‏‌اند و دیگر کسانی که از اهل بیت(ع) نیستند اما متصدّی امر امامت می‏شوند، مخالف خطّ هدایت بوده و جزو ائمۀ ضلال یا پیشوایان گمراهی محسوب می‏گردند. به همین دلیل است که معارف دین را جز از پیشوایان از اهل پیامبر اکرم(ص) نباید گرفت و مسیر حرکت جز مسیر حرکت آنان نباید باشد.
  • ائمه(ع) کسانی هستند که دارای عقل کامل بوده، پناهگاه مردم جهان و وارثان پیامبران بوده و آنان مَثَل اعلای انسانیت‌اند که دیگران باید به آن‏ها اقتدا کنند و صاحبان دعوت به بهترین کمال‌‏ها هستند که دیگران باید دنباله‌رو آنان باشند.
  • اهل بیت(ع) محلّ معرفت خدا و مسکن برکت خدا هستند. آنان معدن حکمت خداوند متعال، حافظان سرّ حضرت حقّ، حاملان علم کتاب او و جانشینان پیامبر او هستند.
  • این دعوت‌کنندگان به سوی حقّ دارای چند ویژگی هستند که اصالت آن‏ها را در مسیر الهی‌‏شان روشن می‌‏کند:
  1. آنان دعوت‌کنندگان به سوی خدا و راهنمایان مردم به راههای رضایت و خشنودی حضرت احدیت‏‌اند.
  2. ائمه(ع) در راه اطاعت از اوامر خداوند متعال ثابت قدم هستند.
  3. به خداوند متعال محبّت تام و تمام دارند.
  4. در توحید خداوند متعال مخلص هستند.
  5. شعائر الهی از قبیل امر و نهی خداوند متعال توسّط آنان آشکار می‌شود.
  6. آنان هیچگاه در کلام و گفتار و همچنین در عمل از امر خداوند متعال پیشی نمی‏گیرند.

در ادامه زیارت به اصلی‏ترین عناصر فکری تشیع اشاره می‌کند:

  • ایمان به این‏که جز خدای یکتا خدائی نیست و از هر گونه شریک منزّه است.
  • ایمان به این‏که حضرت محمد(ص) بنده خاصّ و برگزیده و رسول پسندیده خداوند است.

در فرازهایی از این زیارت به جنبه‏‌های عملی رفتار ائمه اطهار این چنین اشاره شده است:

  1. برقرار داشتن عهد و میثاق الهی و محکم نمودن پیمان طاعت آن ذات اقدس.
  2. نصیحت کردن مردم و خیرخواهی برای آنان در آشکار و پنهان برای رضای خدا.
  3. دعوت مردم به راه حقّ به وسیله برهان و حکمت و پند و موعظه نیکو.
  4. ایثار دائم در راه خداوند با گذشتن از جان و صبر کردن بر ناملایمات.
  5. برپاداشتن نماز و پرداخت زکات و عمل کردن دائم به سایر عبادات و حدود دین اسلام.
  6. حفظ شریعت اسلامی به جهت سالم ماندن از تحریف.
  7. تسلیم در برابر قضا و قدر الهی.
  8. تأکید بر وحدت راه پیامبران و تصدیق پیامبران گذشته.

فراز دیگر این زیارت «‌فالراغب عنکم مارق واللازم لکم لاحق والمقصر فی حقکم زاهق‌ (روگردان از شما خارج از دين، و ملازمِتان ملحق‌شونده‌ی به شما،و كوتاهى‌كننده در حقّتان قرين نابودى است)» به عاقبت گروه دوستداران اهل بیت(ع) و دشمنان اهل بیت(ع) می‌پردازد و دوستداران را اهل سعادت و دشمنان را اهل شقاوت معرفی می‌کند.

در فقرات «‌فَبَلَغَ اللَّهُ بِکُمْ اَشْرَفَ مَحَلِّ الْمُکَرَّمینَ وَاَعْلی مَنازِلِ الْمُقَرَّبینَ وَاَرْفَعَ دَرَجاتِ الْمُرْسَلینَ‌» این نکات را بیان می‌کند:

  1. ضرورت ایمان به رجعت ائمه و بر پا شدن دولت آنان.
  2. اهمّیت زیارت قبور ائمه(ع).
  3. اهمّیت ایمان به رجعت.
  4. ضرورت آمادگی دائم برای کمک رسانی به دولت آنان تا این‏که آن دولت در سرتاسر زمین حکم فرما شود.
  5. ضرورت بیزاری جستن از دشمنان آنان.
  6. خوشحالی مؤمنین به آنچه خداوند متعال به دست اهل بیت(ع) روزی آنان گردانیده است.
  7. وحدت مسلمانان به صورت صحیح، جز تحت لوای اهل بیت(ع) تحقّق نخواهد یافت.
  8. ایمان به اهل بیت(ع) امری عاطفی نبوده بلکه باید از سر بیداری، ادراک، تحقیق و پژوهش باشد.

شرح‌های زیارت جامعه

بر این زیارت شرح‌های متعددی نوشته شده است. محمدتقی مجلسی (متوفی ۱۰۷۰ق) آن را دوبار شرح کرده است:

شیخ احمدبن زین الدین اَحسائی (متوفی ۱۲۴۱ یا ۱۲۴۳) نیز در کتابی به نام شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، در چهار مجلد، به شرح این زیارت پرداخته است. این شرح بر مشرب شیخیه نوشته شده و آکنده از مباحث کلامی و ادبی و حدیثی و فلسفی است. الانوار اللامعة، از شروح متأخر زیارت جامعه به قلم سید عبداللّه شُبّر، نیز موجز و مفید است.

دیگر شرح‌ها عبارتند از:

شرح های عربی

  • الأنوار الساطعة فی شرح زیارة الجامعة، جواد کربلایی [۱۴]
  • الأنوار اللامعة فی شرح الزیارة الجامعة سیّد عبداللّه بن محمّدرضا شبّر کاظمی(۱۱۸۸ ـ ۱۲۴۲ق) تحقیق: فاضل فراتی و علاء کاظمی.[۱۵] این اثر با عنوان «با اختران تابناک ولایت» عباسعلی سلطانی گلشیخی ترجمه شده است.[۱۶]
  • حقائق الأسرار، محمد تقی آقا نجفی اصفهانی(م ۱۳۳۲ق )، تألیف: ۱۲۹۶ق [۱۷]
  • سند الزیارة الجامعة، سیّد یاسین موسوی [۱۸]
  • شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، شیخ احمد احسایی(۱۱۶۶ ـ م ۱۲۴۳ق) [۱۹] این کتاب، مکرّر در ایران و عراق به چاپ رسیده و در برگیرنده آرا و نظریات خاصّ مؤلّف است که فرقه شیخیه بدو منتسب اند و مورد پذیرش علمای شیعه قرار نگرفته است.
  • احادیث شرح الزیارة الجامعة، حسین المطوع [۲۰]
  • شرح الزیارة الجامعة الکبیرة(تلویح الإشارة فی تلخیص شرح الزیارة) احمد احسایی (م ۱۲۴۳ق) تلخیص: سیّد محمدحسین مرعشی شهرستانی (۱۲۵۵ ـ ۱۳۱۵ ق) [۲۱] مؤلف، در این کتاب، لبّ مطالب را با حذف مکرّرات و مستطردات آورده و در حاشیه آن، متشابهات و اشتباهات کتاب را تصحیح نموده و خود را با نام مستعار «عبدالصمد حائری مازندرانی» شناسانیده است.
  • الشموس الطالعة فی شرح الزیارة الجامعه، آقا ریحان اللّه بن سیّد جعفر کشفی بروجردی (۱۲۶۷ ـ ۱۳۲۸ق) [۲۲]
  • الشموس الطالعة فی شرح الزیارة الجامعة، سیّد حسین همدانی درودآبادی (م ۱۳۴۴ق) [۲۳] [۲۴]
  • الصوارم القاطعة و الحجج اللاّ معة فی إثباة صحّة الزیارة الجامعة، عبدالکریم عقیلی [۲۵]
  • فی رحاب الزیارة الجامعة الکبیرة سیدعلی حسینی صدر [۲۶]

شرح های فارسی

  • ادب فنای مقرّبان، آیت الله جوادی آملی [۲۷]
  • شرح زیارت جامعه کبیره، فخرالمحققین شیرازی
  • اسرار الزیارة و برهان الإنابة فی شرح زیارة الجامعة محمّدتقی آقا نجفی اصفهانی (م ۱۳۳۲ق)، چاپ ۱۲۹۶ق. [۲۸]
  • أنوار الولایة الساطعة فی شرح زیارة الجامعة سیّد محمّد بن رضی الدین حسینی وحیدی شبستری(۱۳۳۵ ـ ۱۴۲۱ق) ترجمه و تحقیق: شیخ هاشم صالحی [۲۹]
  • الانوار التالعة فی شرح الزیارة الجامعة شیخ علی اصغر منوری تبریزی(م ۱۴۲۴ ق) [۳۰]
  • خزان العلم و اهل بیت الوحی سیّد حسین آیت اللهی جهرمی جهرم، [۳۱]
  • سیمای ائمه: شرح زیارت جامعه، علی نظامی همدانی، تقریر: خانم حصاری همدانی [۳۲]
  • شرح زیارت جامعه کبیره محمّدتقی مجلسی اصفهانی (۱۰۰۳ ـ ۱۰۷۰ق) مقدّمه و شرح حال: مهدی فقیه ایمانی اصفهانی [۳۳] این کتاب، برگرفته از اللوامع صاحبقرانی، شرح فارسی کتاب من لا یحضره الفقیه است. همچنین، زیارت جامعه را در روضة المتقین (شرح عربی کتاب من لا یحضره الفقیه) هم شرح نموده است.
  • شرح زیارت جامعه کبیره سیّد ضیاءالدین استرآبادی [۳۴]
  • شرح زیارت جامعه کبیره سیّد محمّدتقی نقوی قایینی [۳۵]
  • شرح زیارت جامعه کبیره محمّدهادی فخرالمحقّقین شیرازی (۱۳۴۰ ـ ۱۴۲۰ق)مقدّمه و تحقیق: سیّد محمّدجواد طبسی حائری [۳۶] [۳۷]
  • شرح زیارت جامعه کبیره (= پرتو ولایت) سیّد محمد وحیدی شبستری (۱۳۳۵ ـ ۱۴۲۱ق) تحقیق: هاشم صالحی [۳۸] [۳۹]
  • شرح و تفسیر زیارت جامعه کبیره، رحیم توکل [۴۰]
  • شمس طالعه در شرح زیارت جامعه، محمّد طبیب زاده احمدآبادی اصفهانی [۴۱]
  • علی علیه‌السلام و زیارت جامعه کبیره عبدالعلی گویا(۱۳۴۰ ـ ۱۴۱۵ق) [۴۲]
  • فوائد نافعه شریفه در شرح زیارت جامعه، محمّد توتونچی تبریزی (م ۱۳۹۵ق) [۴۳]
  • مقامات اولیا: شرحی بر زیارت جامعه کبیره، سیّد مجتبی حسینی [۴۴]
  • نجوم لامعه در شرح زیارت جامعه، ابوتراب هدایی (۱۲۷۴ ـ ۱۳۷۳ ش) [۴۵]

کتاب‌های خطّی عربی

  • الأعلام اللامعة فی شرح الزیارة الجامعة، سیّد محمد طباطبایی بروجردی (م ح ۱۱۶۰ق) (جدّ پدری سیّد بحرالعلوم) [۴۶]
  • الانوار الساطعة فی شرح الزیارة الجامعة، علامه شیخ محمدرضا غراوی نجفی (۱۳۰۴ ـ ۱۳۸۵ ق) [۴۷]
  • أنیس الطلاّ ب، محمّد جعفر بن آقا محمّدعلی بن وحید بهبهانی پایان تألیف: ۱۲۴۵ق [۴۸]
  • شرح بعض عبارات الزیارة الجامعة الکبیرة، معین الدین بن محمّد صادق خادم الحسینی، [۴۹]
  • شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، بهاءالدین سیّد محمد نایینی مختاری (م ۱۱۳۰ ـ ۱۱۴۰ ق) (معاصر شیخ حرّ عاملی) [۵۰]
  • شرح الزیارة الجامعة الکبیرةمحمّد قاسم بن محمدکاظم رازی پایان تألیف: نوزدهم جمادی الثانی ۱۱۳۳ به نام شاه سلطان حسین صفوی [۵۱]
  • شرح الزیارة الجامعة الکبیرة علی نقی حائری طباطبایی (آل صاحب ریاض) (م ۱۲۸۹ق) [۵۲]
  • شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، حاج میرزا علی غروی علیاری تبریزی (۱۳۱۹ ـ ۱۴۱۷ق) [۵۳]
  • شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، سیّد محمدعلی موحد ابطحی اصفهانی (۱۳۴۷ ـ ۱۴۲۳ق) [۵۴]
  • شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، مؤلف: ناشناخته. [۵۵]
  • کاشف الأسرار، میرزا هدایة اللّه گلپایگانی

کتاب‌های خطّی فارسی

  • الإلهامات الرضویة، سیّد محمد بن محمود حسینی لواسانی تهرانی (م ۱۳۵۵ق) [۵۶]
  • القاطعة فی شرح [الـ]زیارة الجامعة، سیّد حسن رضوی قمی(... ـ ۱۳۵۸ق )، [۵۷]
  • شرح زیارت جامعه کبیره علاّ مه میرزا محمّدعلی چهاردهی رشتی نجفی (م ۱۳۳۴ق) [۵۸]
  • شرح زیارت جامعه کبیره، شیخ عباس حائری تهرانی (۱۲۹۸ ـ ۱۳۶۰ق) [۵۹]
  • شمس طالعه در شرح زیارت جامعه، علامه سیّد عبداللّه موسوی بلادی بوشهری(۱۲۹۰ ـ ۱۳۷۲ق) [۶۰]

مطالعه بیشتر

پانویس

  1. طوسی، تهذیب، جلد ۶، ص۱۰۲ ـ ۹۶
  2. من لایحضره الفقیه: ج۲، ص۶۱۰
  3. ابن بابویه، ج۲، ص۶۱۰
  4. فرائد السمطین، ج۲، ص۱۷۹ـ۱۸۶
  5. رجوع کنید به احسائی، ج۱، ص۳۰
  6. رجوع کنید به مدیر شانه چی، ص۱۴۶
  7. رجوع کنید به احسایی، ج۱، ص۳۱
  8. شُبَّر، ص ۳۳
  9. احسائی، ج۱، ص۳۰
  10. مجلسی، زادالمعاد، ص۳۰۱
  11. مستدرک الوسائل، ج۱۱، ص۱۷۰ـ۱۷۱
  12. محمدتقی مجلسی، ۱۳۷۷ ش، ج۸، ص۶۶۶
  13. بحار الانوار، ج۹۹، ص۱۳۴ـ ۱۴۴
  14. قم، مؤسسه دارالحدیث، ۱۳۷۷ش، ۵ ج، دوم، وزیری
  15. قم، مکتبة الأمین، ۱۴۲۲ق، ۲۰۸ص، وزیری
  16. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۷۲ ش، ۲۴۴ص، وزیری
  17. اصفهان، ۱۲۹۶ق. ۳۵
  18. دمشق، حوزة أهل البیت(ع)، ۱۴۱۹ق، ۶۰ص، رقعی
  19. بیروت، دارالمفید، ۱۴۲۰ق، ۴ ج، وزیری.
  20. کویت، ۴ ج (قطور)
  21. بیروت، مؤسسة البلاغ، ۱۴۲۴ق، ۱۷۰ص، وزیری
  22. تهران، ۱۳۵۴ق. ر. ک: الذریعة، ج ۱۴، ص ۲۲۲
  23. تهران، مرکز نشر کتاب، ۱۳۷۸ق، ۵۴۴ ص، رقعی
  24. این کتاب، یکی از بهترین شروح زیارت جامعه و حاوی تحقیقات ارزشمند و مطالب سودمند است.
  25. قم، مؤسسة بضعة المصطفی، ۱۴۲۱ق، ۱۸۰ص، وزیری
  26. قم، دارالغدیر، ۱۳۸۲ش، وزیری، ۷۰۰ ص
  27. از این مجموعه تاکنون، هشت جلد توسط انتشارات اسراء منتشر شده است
  28. این نوشتار، ترجمه شرح عربی ایشان، به نام حقائق الأسرار است که در حاشیه آن به چاپ رسیده است. ر. ک: الذریعه، ج ۲، ص ۳۵ و ج ۷، ص ۲۹
  29. قم، وفایی، ۱۳۷۶ش، ۳۰۰ص، وزیری
  30. قم، مؤمنین، ۱۳۸۰ش، وزیری، ۵۲۱ ص
  31. مجتمع شهید مصلی نژاد، ۱۳۷۷ش، ۱۰۸ ص، رقعی
  32. قم: فرایض، ۱۳۷۸ش، ۳ جلد، ۵۳۶+۳۶۸+۳۶۸ص، وزیری
  33. اصفهان: حسینیه عمادزاده، ۱۳۷۳ش، ۱۹۰ص (۴۰ ص، زندگی نامه و مقدمه + ۱۵۰ ص) وزیری
  34. تهران: مکتب قرآن، ۱۳۷۲ ش / ۱۴۱۳ ق، ۳۴۱ص، وزیری
  35. تهران: نشر صادق(ع)، ۱۳۷۸ش، ۵۳۰ص، وزیری
  36. مشهد، فدک، ۱۳۶۸ ش / ۱۴۱۰ق، ۲ ج (۵۵۲ + ۵۵۰ص )، وزیری
  37. این شرح، یکی از بهترین شرح‌های زیارت جامعه به فارسی و آکنده از فواید تاریخی، حدیثی، تفسیری، ادبی و لغوی است.
  38. قم: وفایی، ۱۳۷۸ش، ۳۰۲ص، وزیری.
  39. این کتاب، به عربی ترجمه شده است.
  40. تهران، کلینی، ۱۳۷۲ش / ۱۴۱۴ق، ۱۵۸ص، رقعی.
  41. تهران، ۱۳۷۶ق، ۲ ج، سوم
  42. تهران، زراره، ۱۳۷۸ش، ۳۱۰ص، وزیری.
  43. تبریز، ۱۳۴۱ش.
  44. تهران، نیستان، ۱۳۷۹ش، ۳۳۳ ص، وزیری
  45. مشهد، چاپ خانه خراسان، ۱۳۶۶ش، ۳۲۴ص، رقعی.
  46. نسخه خطّی آن، به ش ۱۹۴ در کتاب خانه فاضل خوانساری (در شهر خوانسار) به کتابت شیخ موسی خوانساری موجود است ر. ک: الذریعه، ج ۲، ص ۲۳۹؛ فهرست کتاب خانه، ج ۱، ص ۱۴۲.
  47. المنتخب من اعلام الفکر والادب / ۴۹۶
  48. بخشی از کتاب، شرح زیارت جامعه است ر. ک: الذریعة، ج ۲، ص ۴۵۹
  49. نسخه خطّی آن به ش ۷۴۹د، در کتاب خانه دانشکده الهیات دانشگاه تهران موجود است ر. ک: فهرست کتاب خانه الهیات، ج ۱، ص ۳۰۸
  50. نسخه خطّی آن به ش ۳۹۱۸ در کتاب خانه آیت اللّه گلپایگانی (قم) موجود است ر. ک: الذریعة، ج ۱۳، ص ۳۰۶؛ فهرست کتاب خانه، ج ۱، ص ۱۳۹.
  51. نسخه خطّی آن به ش ۳۹۴۳ در کتاب خانه دانشگاه تهران موجود است. ر. ک: فهرست کتاب خانه، ج ۱۲، ص ۲۹۳۳
  52. شرح مزحی گسترده‌ای بوده که ناتمام مانده است. ر. ک: الذریعة، ج ۱۳، ص ۳۰۶
  53. ر. ک: السلسلات فی الإجازات، ج ۲، ص ۵۷۸؛ مجلّه آینه پژوهش، ش ۴۳، ص ۱۱۱
  54. المسلسلات فی الإجازات، ج ۲، ص ۵۸۳؛ مجلّه آینه پژوهش، ش ۷۶، ص ۱۳۲
  55. نسخه خطی آن، در مجموعه ش ۴۳۷۳ در کتاب خانه مجلس شورای اسلامی، در ۴۶ برگ موجود است ر. ک: فهرست کتاب خانه مجلس، ج ۱۲، ص ۸۳
  56. ر. ک: الذریعة، ج ۲، ص ۳۰۲
  57. نسخه خطّی آن، به خط مؤلف، در ۱۴۶برگ (۲۹۲ صفحه )، در کتاب خانه آیت اللّه گلپایگانی قم به ش ۲۴۰/۳۹ موجود است
  58. ر. ک: الذریعه، ج ۱۳، ص ۳۰۶
  59. ر. ک: نقباء البشر، ج ۴، ص ۹۹۰؛ گنجینه دانشمندان، ج ۴، ص ۴۲۶
  60. ر. ک: الذریعة، ج ۱۴، ص ۲۲۳.

منابع

  • ابن بابویه، محمدعلی، من لایحضره الفقیه، مصحح: غفاری، علی اکبر، جامعه مدرسین، قم، ۱۴۱۳ق.
  • احسائی، احمد بن زین الدین، شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، بیروت، ۱۴۲۰ق.
  • مدیر شانه چی، کاظم، علم الحدیث، قم ۱۳۶۲ش
  • شبر، عبدالله، الانوار الامعة فی شرح زیارة الجامعة، بیروت، ۱۴۰۳ق، چاپ افست قم(بی تا)
  • طوسی، محمد بن حسین، تهذیب الاحکام، مصحح: خرسان، حسن الموسوی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۴۰۷ق.
  • مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، داراحیاء تراث عربی، بیروت، ۱۴۰۳ق.
  • جوینی، ابراهیم بن محمد، فرائد السمطین، محقق:محمودی، محمد باقر، موسسه المحمودی، بیروت.
  • مجلسی، محمدباقر، زادالمعاد، بیروت، چاپ علاءالدین اعلمی، ۱۴۲۳ق، ۲۰۰۳م.
  • نوری، حسین بن محمد تقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، موسسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، بیروت، ۱۴۱۱ق، ۱۹۹۱م.

پیوند به بیرون