آیه شاهد

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
آیه شاهد
مشخصات آیه
نام آیه: شاهد
واقع در سوره: هود
شماره آیه: ۱۷
جزء: ۱۲
شأن نزول: تقویت ایمان پیامبر(ص) در مقابل اتهام‌پراکنی مشرکان
مکان نزول: مکه
موضوع: اعتقادی
درباره: شاهد بودن امام علی (ع) بر صدق ادعای نبوت پیامبر اسلام(ص)
سایر: از فضائل امام علی(ع)

آیه شاهد (هود: ۱۷) برای ثبات قدم و تقویت ایمان رسول خدا(ص) به کتاب خدا در مقابل اتهامات مشرکان مبنی بر دروغ‌گویی آن حضرت نازل شد. این آیه صدق نبوت پیامبر(ص) را به وسیله قرآن، کتب آسمانی پیشین و مؤمنان راستین اثبات می‌کند.

مفسران واژه «شاهد» در این آیه را بر جبرئیل، زبان پیامبر، قرآن و امام علی(ع) تطبیق داده‌اند؛ ولی در جوامع روایی و کتب تفاسیر شیعه و اهل سنت در روایات متعددی منظور از شاهد در آیه، امام علی(ع) معرفی شده است.

آیه شاهد دلیلی بر ولایت و خلافت امام علی(ع) دانسته شده است؛ زیرا طبق نص آیه، شاهد باید از نفس پیامبر(ص) باشد و براساس آیه مباهله امام علی(ع) نفس پیامبر معرفی شده است.

معرفی، متن و ترجمه

آیه ۱۷ سوره هود را آیه شاهد نامیده‌اند.[۱]

أَفَمَن کانَ عَلَیٰ بَینَةٍ مِّن رَّبِّهِ وَیتْلُوهُ شَاهِدٌ مِّنْهُ وَمِن قَبْلِهِ کتَابُ مُوسَیٰ إِمَامًا وَرَحْمَةً ۚ أُولَٰئِک یؤْمِنُونَ بِهِ ۚ وَمَن یکفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ ۚ فَلَا تَک فِی مِرْیةٍ مِّنْهُ ۚ إِنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّک وَلَٰکنَّ أَکثَرَ النَّاسِ لَا یؤْمِنُونَ ﴿۱۷﴾
آیا کسی که از جانب پروردگارش بر حجتی روشن است و شاهدی از [خویشان‌] او، پیرو آن است، و پیش از وی [نیز] کتاب موسی راهبر و مایه رحمت بوده است [دروغ می‌بافد]؟ آنان [که در جستجوی حقیقت‌اند] به آن می‌گروند و هر کس از گروه‌های [مخالف‌] به آن کفر ورزد آتش وعده‌گاه اوست. پس در آن تردید مکن که آن حقّ است [و] از جانب پروردگارت [آمده است‌] ولی بیشتر مردم باور نمی‌کنند.

محتوا

ظاهر آیه شاهد را زمینه‌ساز دل‌خوشی، ثبات‌قدم و تقویت ایمان رسول خدا(ص) به کتاب خدا در مقابل اتهامات مشرکان مبنی بر دروغ‌گویی آن حضرت دانسته‌اند و اینکه با مشرکان به قرآن تحدی کند.[۲]

در تفسیر مجمع البیان و همچنین تفسیر نمونه دو تفسیر برای این آیه ذکر شده است:

  • در تفسیر اول فراز «أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَینَةٍ مِنْ رَبِّهِ» را بر شخص پیامبر(ص) تطبیق می‌دهد که از سه راه صدق نبوتش اثبات می‌شود؛ ۱. قرآن که بینه و دلیل روش است؛ ۲. کتب آسمانی پیشین مانند تورات که نشانه‌های او را بیان کرده‌اند؛ ۳. پیروان فداکار و مؤمنان راستینی همچون علی بن ابی طالب که از نشانه‌های حقانیت یک مکتب است و با وجود چنین دلائلی آیا می‌توان او را با دیگر مدعیان قیاس کرد.[۳]
  • در تفسیر دیگری منظور از جمله «أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَینَةٍ مِنْ رَبِّهِ» را تمام مؤمنانی دانسته که با دلائل روشن و قانع‌کننده و شواهدی که بر صدق نبوت پیامبر(ص) آمده و همچنین در گواهی‌هایی که در کتب پیشین است، به پیامبر اسلام(ص) ایمان می‌آورند و به دنبال قرآن شتافتند.[۴]

مراد از واژه بینه در آیه را امور بسیار واضح و روشن مانند نور دانسته‌اند که نه تنها خود را ظاهر می‌کنند، بلکه هر چیزی را که به آنها ملحق شود، نیز روشن می‌سازند. به همین دلیل به آیه و حجت نیز بینه می‌گویند؛ چون باعث ظاهر شدن حق می‌شوند.[۵]

مراد از شاهد

مفسران درباره اینکه مراد از واژه «شاهد» در آیه ۱۷ سوره هود چه کسی یا چه چیزی است، نظرات مختلفی ارائه کرده‌اند. در بسیاری از کتب روایی[۶] و تفاسیر شیعه و اهل سنت، منظور از شاهد در این آیه امام علی(ع) دانسته شده است؛[۷] چنان‌که امیرالمؤمنین(ع) نیز در روایتی خود را مصداق شاهد در آیه معرفی کرده است.[۸]

حسکانی در کتاب شواهد التنزیل بیش از ۱۶ روایت برای اثبات این مطلب آورده است.[۹] ازجمله از انس بن مالک نقل می‌کند که منظور از جمله «اَفَمَنْ کانَ عَلی بَینَة مِنْ رَبِّهِ» محمد(ص) و منظور از جمله «وَیتْلُوُهُ شاهِد مِنْهُ»، علی بن ابی‌طالب(علیه‌السلام) است، او بود که زبان رسول خدا(صلی الله علیه وآله) به سوی اهل مکه به هنگام شکستن پیمان آنها شد و در حدیث دیگری از ابن عباس نقل می‌کند که در تفسیر «وَ یتْلُوهُ شاهِد مِنْهُ» گفت: «هُوَ عَلِی خاصَّة».[۱۰]

طبرسی در مجمع البیان به چند نظر دیگر اشاره کرده است؛ از جمله ابن عباس و مجاهد منظور از شاهد را جبرئیل دانسته‌اند که قرآن را از جانب خدا بر پیامبر(ص) نازل کرده‌ است. نظر دیگر مراد از شاهد را زبان و حرکات پیامبر(ص) گفته‌اند که قرآن را می‌خواند. برخی نیز منظور از بینه را حجت و دلیل عقلی و منظور از شاهد را قرآن دانسته‌اند و در نهایت بر اساس روایات زیادی منظور از شاهد امام علی(ع) معرفی شده که اولین ایمان‌آورنده به پیامبر اسلام(ص) بود.[۱۱]

علامه طباطبایی با رد دیگر نظرات و با استناد به برخی روایات،[۱۲] تعبیر «وَیتْلُوُهُ شاهِد مِنْهُ» را منطبق با امام علی(ع) می‌داند. وی معتقد است شاهدی که بر صحت امر پیامبر(ص) شهادت می‌دهد و بر این شهادت خود استقامت می‌ورزد از نفس پیامبر(ص) است.[۱۳]

دلالت بر مقام ولایت و خلافت

برخی با بررسی‌های ادبی و این استدلال که ضمیر «یتلوه» و «منه» در آیه ۱۷ سوره هود به واژه «أفمَن» در ابتدای آیه باز می‌گردد، معتقدند معنای کلمه «یتلوه» تلاوت نیست، بلکه تبعیت کردن است؛ بنابراین نظریه کسانی که واژه «شاهد» را بر جبرئیل یا زبان پیامبر(ص) تطبیق داده‌اند، صحیح نیست. بر اساس این نظر، مراد از واژه «منه» شاهدی است که ارتباط ذاتی و معنوی با رسول الله(ص) داشته و نفس او باشد.[۱۴]

نکته دیگری که از بررسی‌های ادبی این آیه استخراج شده، دلالت فعل مضارع «یتلوه» بر استمرار است که نتیجه آن تبعیت «شاهد» از رسول خدا(ص) در همه مراتب و در همه زمان‌ها است که چنین اوصافی فقط با مقام ولایت و خلافت در مورد وصی رسول‌الله(ص) ثابت خواهد شد و مصداق آن هم در روایات و آیاتی چون آیه مباهله تعیین شده است.[۱۵]

اشاره به تورات

در آیه شاهد از میان کتب پیشین فقط به نام تورات اشاره شده است. مفسران دلیل این موضوع را انتشار بیشتر افکار یهود در محیط نزول قرآن دانسته‌اند و اینکه مسیحیان در نقاط دورتری مانند شامات و یمن زندگی می‌کردند. دلیل دیگر اینکه در تورات اوصاف پیامبر(ص) به صورت جامع‌تری اشاره شده است.[۱۶]

پانویس

  1. حلی، نهج الحق، ۱۴۰۷ق، ص۱۹۵.
  2. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۰، ص۱۸۳.
  3. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۲۲۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۵۱-۵۲.
  4. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۲۲۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۵۳-۵۴.
  5. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۰، ص۱۸۳.
  6. برای نمونه نگاه کنید به: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۹۰؛ ابن حیون، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۱۹.
  7. حویزی، نورالثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۳۴۴-۳۴۶؛ سیوطی، درالمنثور، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۳۲۴.
  8. هلالی، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص: ۹۰۳؛ ابن عقده کوفی، فضائل أمیرالمؤمنین(ع)، ۱۴۲۴ق، ص۱۹۳.
  9. حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۳۵۹-۳۷۰.
  10. حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۳۶۵.
  11. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۲۲۶-۲۲۷.
  12. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۰، ص۱۹۴-۱۹۶.
  13. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۰، ص۱۸۵.
  14. منصوری و صادقی، «وجوه مختلف ادبی در عبارت آغازین آیه ۱۷ سوره هود و بازتاب آن در تفسیر عبارت شاهد منه»، ص۱۱۹.
  15. منصوری و صادقی، «وجوه مختلف ادبی در عبارت آغازین آیه ۱۷ سوره هود و بازتاب آن در تفسیر عبارت شاهد منه»، ص۱۱۹.
  16. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۵۶.

منابع

  • ابن حیون، نعمان بن محمد مغربی، دعائم الإسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الأحکام، قم، مؤسسة آل‌البیت(ع)، چاپ دوم، ۱۳۸۵ق.
  • ابن عقده کوفی، احمد بن محمد، فضائل أمیرالمؤمنین(ع)، قم، دلیل ما، ۱۴۲۴ق.
  • حسکانی، عبیدالله بن عبدالله، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تهران، موسسه طبع و نشر وزارت ارشاد، ۱۴۱۱ق.
  • حلی، حسن بن یوسف، نهج الحق، قم، مؤسسه ‌دارالهجرة، ۱۴۰۷ق.
  • حویزی، عبدالعلی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، قم، موسسه اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
  • سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، الدر المنثور فی التفسیر بالماثور، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
  • طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تقسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
  • منصوری، سید محمد و زهرا صادقی، «وجوه مختلف ادبی در عبارت آغازین آیه ۱۷ سوره هود و بازتاب آن در تفسیر عبارت شاهد منه»، در مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث، شماره ۲۶، ۱۳۹۴ش.
  • هلالی، سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، قم، الهادی، ۱۴۰۵ق.

پیوند به بیرون