اهواز

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
اهواز
اهواز بر ایران واقع شده‌است
اهواز
اهواز (ایران)
اطلاعات کلی
مختصات جغرافیایی ۳۱°۱۸′شمالی ۴۸°۳۹′شرقی / ۳۱٫۳۰°شمالی ۴۸٫۶۵°شرقی / 31.30; 48.65
کشور ایران
مساحت بیش از ۲۱ هزار هکتار
جمعیت کل بیش از یک میلیون و صد هزار نفر
اطلاعات تاریخی
پیشینه اسلام سال ۱۶ تا ۲۳ قمری
پیشینه تشیع قرن اول قمری
اماکن
زیارتگاه آرامگاه علی بن مهزیار اهوازی

اهواز از شهرهای تاریخی شیعه‌نشین در ایران است. پیشینه تشیع در این شهر به قرن نخست قمری و مهاجرت قبایل شیعی از عراق به آن برمی‌گردد.

از جمله ویژگی‌های این شهر حضور خاندان‌های معروف شیعی از جمله آل مهزیار و آل حضینی و همچنین حضور کارگزاران معروف شیعه، چون عبدالله بن عباس و رفاعه بن شداد است.

وجود وکلای امامان معصوم(ع) در این شهر و عبور امام رضا(ع) از آن در سفر خود به مرو، بر اهمیت آن شهر نزد شیعیان افزوده است.

نمای کلی

موقعیت اهواز در استان خوزستان

اهواز مرکز استان خوزستان است. مساحت این شهر ۲۱۹۵۴ هکتار و جمعیت آن بیش از یک‌میلیون و صد هزار نفر است.[۱] دو قوم عرب و بختیاری بیشترین جمعیت را در شهر به خود اختصاص داده‌اند.[۲] حمدالله مستوفی جغرافی‌دان قرن هشتم قمری، حدود اهواز را ولایت عراق عرب، کردستان، لرستان و فارس دانسته است.[۳]

وجه نامگذاری شهر

در مورد وجه نام‌گذاری چنین نقل شده که خوجی‌ها یا خوزی‌ها که از طوایف اصیل ایرانی هستند، در اراضی اطراف کارون به کشت نیشکر پرداخته و توانستند محصولات خود را به کشورهای دیگر صادر کنند و به‌واسطه رونق کار نیشکر به خوجستان وازار و هوجستان وازار یعنی بازار خوزی‌ها شهرت یافت. با سقوط ساسانیان، اعراب، خوجی و هوجی را به جمع مکسر عربی درآورده، «اهواز» نامیدند و گاه نیز آن را سوق الاهواز خطاب می‌کردند.[۴][یادداشت ۱] یاقوت حموی نیز واژه خوز را با هوز، هویزه و اهواز هم ریشه دانسته که اعراب نام اهواز را هم بر کل خوزستان اطلاق می‌کردند.[۵] نام این شهر در زمان قاجار، بندر ناصری بوده است. در شهریور سال ۱۳۱۴ش به تصویب هیئت‌وزیران نام اهواز برای مرکز استان برگزیده شد.[۶]

پیشینه تاریخی

اهواز از شهرهای کهن ایران است و پیشینه تاریخی آن به قرن سوم میلادی بازمی‌گردد.

پیش از اسلام

اهواز یکی از کهن‌ترین شهرهای ایران است که توسط اردشیر (۲۲۴م)[۷] یا شاپور[۸]بنا شده است. این شهر در روزگار ساسانیان از شهرهای عمده خوزستان به شمار می‌رفت و از مراکز عمده صنایع نساجی در این منطقه بود. اهواز پیش از اسلام یکی از کانون‌های مسیحیت در ایران و از اسقف‌نشین‌های خوزستان محسوب می‌شد.[۹] در بیشتر منابع تاریخی از این شهر با نام «هرمز اردشیر»[۱۰] و در بعض دیگر «هوزمسیر»[۱۱]، یا هرمزدان اردشیر[۱۲] و یا هرمشیر[۱۳] و... یاد شده است.

دوران اسلامی

اهواز در زمان خلافت خلیفه دوم و مقارن با حکومت یزدگرد (۶۳۲–۶۵۲م، ۱۱ –۳۱ق) آخرین پادشاه ساسانیان، توسط مسلمانان فتح شد. فرماندهی سپاه مسلمین را حرقوص بن زهیر[۱۴] یا ابو موسی اشعری[۱۵] به عهده داشت. در منابع تاریخی جزئیات فتح اهواز آمده است.[۱۶]

درباره زمان دقیق فتح اهواز توسط مسلمانان، اختلافاتی در منابع وجود دارد. منابع این اختلاف را از سال ۱۶ق تا ۲۳ق ذکر کرده‌ و فتح اهواز را در سال‌های ۱۶،[۱۷]۱۷،[۱۸]۱۸،[۱۹]۱۹،[۲۰]۲۰،[۲۱] و ۲۳ق،[۲۲] دانسته‌اند.

تشیع در اهواز

به گفته رسول جعفریان، تشیع در اهواز به قدمت تشیع در قم بوده است و ارتباط این دو شهر در منابع روایی و رجالی شیعه قابل اثبات است.[۲۳] نفوذ تشیع در اهواز، به سبب کارگزارن معروف و مهاجرت قبایل و خاندان‌های شیعی و پیوند نزدیک این شهر با کوفه و رفت‌وآمد ساکنان آن به اهواز، از قرن اول هجری شکل‌ گرفته است.

کارگزاران معروف

عبدالله بن عباس، از سوی امام علی(ع)، والی بصره و نواحی شرقی، از جمله اهواز بود[۲۴] همچنین رفاعه بن شداد، قاضی منصوب امام علی در این شهر بود.[۲۵]

در اوائل قرن دوم، سلیمان بن حبیب بن مهلب، کارگزار اهواز شد. او در زمان مروان حمار به‌ طرفداری از عباسیان در اهواز قیام کرد.[۲۶]

از دیگر کارگزاران معروف این شهر، یکی از شیعیان، به نام عبدالله بن نجاشی از قبیله بنی اسد بود که از سوی منصور حاکم اهواز شد. [یادداشت ۲]

خاندان‌ها، قبایل و حکومت‌ها

از قرن اول قمری بعضی از قبایل عرب شیعی مانند بنی‌اسد، عبدالقیس و آل رسان، از عراق به‌خصوص کوفه به اهواز مهاجرت کردند. و زمینه ساز گسترش تشیع در منطقه اهواز شدند[۲۷] و خاندان‌هایی همچون آل مهزیار و ابن حماد و قبیله عبدالقیس، آل حضینی و آل رسان در پرورش یاران و وکلای امامان، عالمان و متفکران شیعی نقش داشتند. همچنین حکومت‌های شیعی چون آل برید [۲۸] و مشعشیان [۲۹] که در این منطقه حکمرانی کردند.

اصحاب و وکلای امامان

برخی از اصحاب و وکلای ائمه(ع) دراهواز زندگی می‌کردند. تعدادی از آنان، از مؤلفان شیعی در قرن دوم و سوم محسوب می‌شدند؛ از جمله:

همچنین می‌توان به حضور و نقش شعرایی چون دعبل خزایی و ابن سکیت و سید حمیری که مدتی را در این شهر سکونت داشتند، اشاره نمود.

مسیر حرکت امام رضا (برای بزرگنمایی موش‌واره را روی تصویر ببرید)
سرخس
قریتین
هوسجه
نباج
حفر ابوموسی
بهبهان
ابرکوه
اصطخر
ده شیر
خرانق
رباط پشت بادام
ده سرخ
دامغان
آهوان
سمنان
نایین
شوشتر
دزفول
کرمانشاه
مسیر حرکت مشهور
مسیر حرکت غیرمشهور
گزارش‌های اشتباه
قدمگاه
مسیر حرکت امام رضا (ع)
از مدینه به مرو

سفر امام رضا(ع)

امام رضا(ع) در سفر خود از مدینه به مرو، از شهر اهواز گذر نمود[۴۶] پس از عبور ایشان از اهواز شیعیان و محبان اهل‌بیت(ع) ساکن این شهر در محل اقامت آن حضرت مسجدی بنا کردند که به نام مسجد علی بن موسی الرضا(ع) معروف شد. علی بن مهزیار در این مکان دفن شده است.[۴۷]و همچنین قدمگاه‌های دیگری که منتسب به آن حضرت، در شهر اهواز و اطراف آن وجود دارد. شیعیان برای زیارت به این اماکن می‌روند.

موقعیت حساس جغرافیایی

اهواز با توجه به همجواری با عراق، در مسیر دسترسی ایران به عراق بوده و این موقعیت جغرافیایی و همچنین قرار گرفتن در مسیر شهرهای شیعه‌نشین چون قم و... می‌توانسته است در انتقال و تبادل حدیث و دانش بین علمای قم و اهواز و نفوذ تشیع در این شهر نقش داشته باشد.[۴۸]

مرکز علمی در اهواز

مکتب علمی اهواز را در کنار حوزه‌های علمی کوفه و قم از نخستین حوزه‌ها و پررونق‌ترین آنان در قرون نخستین دانسته‌اند که موارد زیر به عنوان شواهدی بر این مدعا ذکر شده است:

  1. رفت‌وآمد بین علمای این شهر با قم و کوفه و مراودات علمی بین آن‌ها، همچون آل مهزیار و خاندان اشعری و اعتماد کامل مشایخ قمی و نقل احادیث از ایشان.[۴۹]
  2. حضور برخی از اصحاب و وکلای خاص امامان در این شهر.
  3. میراث علمی به جای مانده از محدثان، فقها و دانشمندان اهوازی در مهم‌ترین کتب حدیثی، از جمله کتب اربعه و قرار گرفتن به عنوان مرجع و منبع مهم و مورد اعتماد علمای امامیه در طول تاریخ.
  4. شباهت‌های زیاد بین دو مکتب علمی قم و اهواز در حوزه‌های فقه، حدیث و کلام.[۵۰]

آرامگاه علی بن مهزیار

از آثار مذهبی، تاریخی و گردشگری شهر اهواز آرامگاه علی بن مهزیار اهوازی است. او از فقیهان و دانشمندان بزرگ شیعه و از اصحاب نزدیک امام رضا(ع)، امام جواد(ع)، امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) بوده است.[۵۱] این بنا که در منطقه قدیمی شهر واقع شده و تغییرات و تعمیرات فراوانی در گذشت زمان بر روی آن صورت گرفته است.

اهواز و انقلاب اسلامی

برخی از عالمان اهوازی مانند آیت‌الله میرسیدعلی بهبهانی، آیت‌الله سیدمرتضی علم الهدی، آیت‌الله ابوالقاسم خزعلی، آیت‌الله موسوی جزایری و آیت‌الله سیدعلی شفیعی در انقلاب اسلامی ایران فعال بودند. همچنین انجمن‌های مختلفی چون مرکز القرآن، انجمن دانشوران، انجمن موحدین و انجمن دین و دانش برای مبارزه با حکومت شاه فعالیت می‌کردند.[۵۲]

بعد از پیروزی انقلاب، در شهریور سال ۱۳۵۹ش، جنگ عراق علیه ایران آغاز شد. عراق با پیشروی در خاک ایران و گرفتن شهرهای خرمشهر، بستان، هویزه و سوسنگرد، خود را به نزدیکی اهواز رساند[۵۳] اما با مقاومت مردم در ۱۵ کیلومتری شهر در منطقه دب حردان متوقف شد.[۵۴] نیروهای ایران، در چندین عملیات از جمله عملیات بیت‌المقدس، طریق‌القدس، عملیات شکست حصر سوسنگرد محاصره شهر اهواز را شکستند.[۵۵]

در جنگ عراق علیه ایران سامان‌دهی نیروهای اعزامی ایران و انتقال آنان به خطوط مقدم در اهواز انجام می‌شد. بیشترین حملات هوایی، موشکی و خمپاره‌ای عراق نیز علیه این شهر صورت گرفت که در پی این حملات خسارت‌ها و آسیب‌های فراوانی به شهر وارد شد.[۵۶] تعداد شهدای اهواز و استان خوزستان در طول هشت سال دفاع مقدس، بیش از ۲۱ هزار نفر اعلام شده است.[۵۷]

پانویس

  1. سامانه اطلاعات و آمار شهرداری اهواز
  2. خوزستان تیراژه اقوام، سایت خبری ایرنا
  3. مستوفی، نزهه القلوب، ۱۳۶۲ش، ص۱۳۰.
  4. بارتولد، تذکره جغرافیای تاریخ ایران، ۱۳۷۳ش، ص۱۹۹.
  5. یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت، ج۱، ص۲۸۴.
  6. علم، انقلاب اسلامی در اهواز،۱۳۸۶ش، ص۳۶.
  7. حمزه اصفهانی، تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیا، بیروت، ص۴۰.
  8. یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت، ج۱، ص۲۸۴.
  9. همدانی، دائره المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۰، ج۱، ص۴۸۲.
  10. مقدسی، احسن التقاسیم، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۶۰۷؛ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۴۱؛ بلعمی، تاریخ‌نامه طبری، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۶۰۴؛ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۱۰۶؛ مؤلف مجهول، مجمل التواریخ و القصص، تهران، ص۶۳؛ یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت، ج۱، ص۲۸۵.
  11. ابن فقیه، البلدان، ۱۴۱۶ق، ص۴۰۰؛ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۳۷۲.
  12. دینوری، اخبارالطوال،۱۳۶۸ش، ص۴۵.
  13. یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت، ج۱، ص۲۸۴؛ حمزه اصفهانی، تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیا، بیروت، ص۴۰.
  14. ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۵۵۰.
  15. قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۹۵؛ ابن العربی، تاریخ مختصر الدول، ۱۹۹۲ ق، ص۱۰۱؛ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۲۴۳.
  16. یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بیروت، ج۲، ص۲۳؛ بلعمی، تاریخ‌نامه طبری، ۱۳۷۳ش، ج۳، ص۵۰۱؛ مجهول، مجمل التواریخ و القصص، بیروت، ص۲۷۶؛ ابن اثیر، الکامل، ۱۳۸۵ ق، ج۲، ص۵۲۶، ابن کثیر؛ البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ ق، ج۷، ص۸۲؛ ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ۱۴۰۸ ق، ج۲، ص۵۵۰؛ قمی، تاریخ قم،۱۳۶۱ش، ص۲۹۵؛ ابن العربی، تاریخ مختصر الدول، ۱۹۹۲م، ص۱۰۰.
  17. ابن کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ ق، ج۷، ص۸۲.
  18. ابن اثیر، الکامل، ۱۳۸۵ ق، ج۲، ص۵۲۶.
  19. ابن حجر عسقلانی، الاصابه، ۱۴۱۵ ق، ج۷، ص۲۶۹.
  20. بلعمی، تاریخ‌نامه طبری، ۱۳۷۳ش، ج۳، ص۵۰۱.
  21. مجهول، مجمل التواریخ و القصص، بیروت، ص۲۷۶.
  22. یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بیروت، ج۲، ص۲۳.
  23. جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۱۹۲.
  24. دینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۱۵۲.
  25. قاضی نعمان، دعائم الاسلام، ۱۹۶۳م، ج۱، ص۲۲۷ و ج۲، ص۱۷۶.
  26. یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بیروت، ج۲، ص۳۴۱.
  27. هدایت پناه و خانجانی، مناسبات فکری دو حوزه علمی تشیع قم و اهواز در قرن‌های دوم و سوم هجری، ص۹.
  28. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، ص ۶۱۰، ذیل مدخل آل بریدی.
  29. جعفریان، اطلس شیعه، ص۲۸۱.
  30. کلینی، الکافی،۱۴۰۷ق، ج۷، ص۵۵۰.
  31. نجاشی، رجال نجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۲۲۷.
  32. ابن داود، رجال ابن داود، ۱۳۴۲ش، ص۲۷۱.
  33. نجاشی، رجال نجاشی،۱۳۶۵ش، ص۲۲۷؛ حلی، رجال حلی، ۱۴۱۱ ق، ص۱۰۹.
  34. ، طوسی، فهرست طوسی، ۱۴۲۰ ق، ص۳۴-۵۸.
  35. کشی، رجال کشی، ۱۴۰۹ق، ص۹۴.
  36. برقی، رجال برقی، ۱۳۴۲ش، ص۵۴.
  37. کشی، رجال کشی، ۱۴۰۹ق، ص۹۴.
  38. برقی، رجال برقی، ۱۳۴۲ش، ص۵۴.
  39. طوسی، رجال طوسی، ۱۳۷۳ش، ص۴۸۰.
  40. طوسی، رجال طوسی،۱۳۷۳ش، ص۳۵۶.
  41. نجاشی، رجال نجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۲۵۳؛ طوسی، رجال طوسی، ۱۳۷۳ش، ص۳۸۸؛ طوسی، فهرست طوسی، ۱۴۲۰ ق، ص۲۶۵، ابن داود، رجال ابن داود، ۱۳۴۲ش، ص۲۵۱.
  42. کشی، رجال کشی، ۱۴۰۹ق، ص۵۶۳.
  43. نجاشی، رجال نجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۳۷۶.
  44. طوسی، رجال الطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۳۷۹.
  45. طوسی، رجال طوسی، ۱۳۷۳ش، ص۳۹۷.
  46. برای آشنایی بیشتر رجوع کنید به: عرفان منش، جغرافیای تاریخی حرکت امام رضا(ع) از مدینه تا مرو،۱۳۸۲ ش، ص۴۷.
  47. سایت خبرگزاری بین المللی قرآن، ایقنا.
  48. برای اطلاعات بیشتر رجوع کنید به مقاله: هدایت پناه، خانجانی، محمدرضا، قاسم، «مناسبات فکری دو حوزه علمی تشیع قم و اهواز در قرن‌های دوم و سوم هجری»، ص۱۸.
  49. جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۱۹۲.
  50. برای اطلاعات بیشتر رجوع کنید به مقاله: هدایت پناه، خانجانی، محمدرضا، قاسم، «مناسبات فکری دو حوزه علمی تشیع قم و اهواز در قرن‌های دوم و سوم هجری»، تاریخ اسلام، زمستان ۹۵، شماره چهارم.
  51. نجاشی، رجال نجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۲۵۳؛ طوسی، رجال طوسی، ۱۳۷۳ش، ص۳۸۸؛ طوسی، فهرست طوسی، ۱۴۲۰ق، ص۲۶۵؛ ابن داود، رجال ابن داود، ۱۳۴۲ش، ص۲۵۱.
  52. برای اطلاعات بیشتر رجوع کنید به: انقلاب اسلامی در اهواز، ج۱، ص۲۳۶ و ص۳۷۳ تا ۴۶۴ و ج۲، ص۵۰.
  53. تاریخ جنگ تحمیلی، روز شمار آغاز تهاجم زمینی عراق به ایران، سامانه وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات.
  54. سایت خبری مشرق نیوز، ناشناخته‌های خوزستان.
  55. سایت سازمان حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، عملیات‌های سال اول و دوم جنگ.
  56. سایت خبری مشرق نیوز.
  57. سایت خبری مشرق نیوز.
  1. درباره چگونگی تأسیس این شهر نقل شده: هرمز اردشیر نام دو شهر است چون اردشیر آن‌ها را بنا کرد هریکی را به نامی مُرکب از نام خود و نام خدا نامید، آنگاه بزرگان و اشراف را دریکی جای داد و بازاریان را در دیگری، لذا شهر بازاریان به «هوجستان وازار» معروف شد اعراب آن را معرب نموده به «سوق الاهواز» و نام شهر دیگر را معرب کرده «هرمشیر» گفتند که آن در فتح اعراب خراب شده و فقط جای بازاریان مانده است (حمزه اصفهانی، تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیا، بیروت، ص۴۰؛ یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت، ج۱، ص۲۸۴ و ۲۸۵؛ مقدسی، احسن التقاسیم،۱۳۸۵ش، ص۶۰۷.
  2. وی در زمان حاکمیت بر اهواز نامه‌ای به امام صادق(ع) نوشت و در آن مسائلی پرسید و امام پاسخ او را داد. این پاسخ امام، در منابع با عنوان الرساله الاهوازیه یا رساله عبدالله بن نجاشی شهرت یافته است.

منابع

  • ابن اثیر، أبوالحسن علی بن ابی الکرم، الکامل، بیروت،‌ دار صادر، ۱۳۸۵ ق.
  • ابن الفقیه، احمد بن محمد، کتاب البلدان، تحقیق یوسف الهادی، بیروت، عالم الکتب، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
  • ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابه، تحقیق عادل احمد عبد الموجود و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
  • ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، عبد الرحمن بن محمد، تحقیق خلیل شحادة، بیروت،‌ دار الفکر،چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
  • ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه،، بیروت،‌ دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
  • بارتولد،واسیلی ولادمیروویچ، تذکره جغرافیای تاریخ ایران، تهران، ۱۳۷۳ش.
  • برقی، احمد بن محمد، رجال برقی، تحقیق حسن مصطفوی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول، ۱۳۴۲ش.
  • بلاذری، أحمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت،‌ دار و مکتبة الهلال، ۱۹۸۸ق.
  • بلعمی، تاریخنامه طبری، تحقیق محمد روشن، تهران، البرز، چاپ سوم، ۱۳۷۳ش.
  • جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۸۷ش.
  • حافظ ابرو، شهاب الدین عبدالله، جغرافیای حافظ ابرو، تحقیق صادق سجادی، تهران، دفتر نشر میراث مکتوب (آیینه میراث،)،۱۳۸۷ش.
  • حلی، حسن بن علی بن داود، رجال ابن داود، تهران، دانشگاه تهران، چاپ اول، ۱۳۴۲ش.
  • حلی، حسن بن یوسف، رجال حلی، تحقیق محمدصادق بحرالعلوم، نجف،‌ دار الذخائر، چاپ دوم، ۱۴۱۱ق.
  • حمزه اصفهانی، حمزه بن حسن، تارخ سنی ملوک الارض و الانبیا، ص۴۰، بیروت،‌ دار مکتبه الحیاه، بی‌تا.
  • دینوری، ابو حنیفه احمد بن داود، الأخبار الطوال، تحقیق عبد المنعم عامر، قم، منشورات الرضی، ۱۳۶۸ش.
  • سامانه اطلاعات و آمار شهرداری اهواز، تاریخ بازدید: ۲ آبان ۱۳۹۶
  • سامانه وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، تاریخ جنگ تحمیلی، روز شمار آغاز تهاجم زمینی عراق به ایران، تاریخ انتشار: ۳۱ شهریور ۱۳۸۹، تاریخ بازدید: ۱۲ آبان ۱۳۹۶.
  • سایت خبری ایرنا، اهواز تیراژه اقوام، تاریخ انتشار: ۱۳ شهریور ۱۳۹۵، تاریخ بازدید: ۳ آبان ۱۳۹۶
  • سایت خبری مشرق نیوز، ناشناخته‌های خوزستان، کد خبر ۳۹۷۶۷۷، تاریخ انتشار: ۲۳ اسفند ۱۳۹۳، تاریخ بازدید: ۱۳ آبان ۱۳۹۶.
  • سایت سازمان حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، عملیات‌های سال اول و دوم، تاریخ بازدید: ۱۰ آبان ۱۳۹۶.
  • سمعانی، أبو سعید عبد الکریم بن محمد، الأنساب، تحقیق عبد الرحمن بن یحیی المعلمی الیمانی، حیدر آباد، مجلس دائرةالمعارف العثمانیة، چاپ اول، ۱۳۸۲ق.
  • شوشتری، علی محمد امام، تاریخ جغرافیای خوزستان، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۱ش.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، تحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم، بیروت،‌ دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنّفین و أصحاب الأصول، تحقیق عبدالعزیز طباطبائی، قم، مکتبه المحقق طباطبایی، ۱۴۲۰ق.
  • طوسی، رجال طوسی، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجامع، ۱۳۷۳ش.
  • عرفان منش، جلیل، جغرافیای تاریخی حرکت امام رضا(ع) از مدینه تا مرو، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۸۲ش.
  • علم، محمد رضا، انقلاب اسلامی در اهواز، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۶ش.
  • قاضی نعمان، محمد بن نعمان، دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الاحکام عن اهل بیت رسول الله(ص)، تحقیق آصف بن علی اصغر فیضی، قاهره، مؤسسه آل البیت، ۱۹۶۳م.
  • قمی، حسن بن محمد، ترجمه حسن بن علی بن حسن عبد الملک، تحقیق سید جلال‌الدین تهرانی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
  • کشی، محمد بن عمر، رجال الکشی- إختیار معرفة الرجال، تحقیق حسن مصطفوی، مشهد، مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۴۰۹ق.
  • مجهول (نوشته در ۵۲۰)، مجمل التواریخ و القصص، تحقیق ملک الشعراء بهار، تهران، کلاله خاور، بی‌تا.
  • مجهول، تاریخ سیستان، تحقیق ملک الشعرای بهار، تهران، کلاله خاور، چ دوم، ۱۳۶۶ش.
  • مستوفی، حمد الله بن ابی بکر، تاریخ گزیده، تحقیق عبد الحسین نوایی، تهران، امیر کبیر، چاپ سوم، ۱۳۶۴ش.
  • مستوفی، حمدالله، نزهه القلوب، تصحیح گای لیسترانج، تهران، دنیای کتاب، چاپ یکم: ۱۳۶۲ش.
  • مقدسی، محمد بن احمد، احسن التقاسیم، ترجمه علیی نقی منزوی، تهران، کومش، ۱۳۸۵ش.
  • نجاشی، احمد بن علی، رجال نجاشی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ ششم، ۱۳۶۵ش.
  • هدایت پناه، محمدرضا و قاسم خانجانی، «مناسبات فکری دو حوزه علمی تشیع قم و اهواز در قرن‌های دوم و سوم هجری»، تاریخ اسلام، شماره چهارم، زمستان ۹۵.
  • همدانی، علی کرم، دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، تهران، مرکز دایرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۰ش.
  • یاقوت حموی، معجم البلدان، لبنان، بیروت، دار صادر.
  • یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بیروت، دار صادر، بی‌تا.

پیوند به بیرون