عریضه‌نویسی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

عَریضه‌نویسی به معنای نوشتن حاجت است که مخاطب آن می‌تواند خداوند یا یکی از معصومان باشد. این نوشته‌ها را معمولاً در کنار مزار معصومان یا آب روان یا چاه می‌اندازند. مضمون این کار نوعی دعا و توسل است ولی روایات مربوط به آن سند معتبری ندارند. برخی عالمان دینی این شیوه توسل را قبول داشته و به آن عمل کرده‌اند و در مقابل، برخی نیز آن را عامل سست نشان دادن باورهای شیعه دانسته‌اند.

معنای عریضه

عَریضَه مؤنث «عَریض» به معنای «بیان خواسته» است و در اصطلاح رایج، برای عرض حال و درخواستنامه از طرف فرد کوچک‌تر به بزرگ‌تر به کار می‌رود.[۱][۲]

ماهیت عریضه نوعی توسل و دعا است که در آن به جای به زبان آوردن خواسته‌ها، آنها را در نامه‌ای نوشته و به طور نمادین در جوار قبر امام(ع) یا در آب یا چاه می‌اندازند، بدون اینکه امام نیاز به باز کردن و خواندن آن نامه داشته باشد. این کار به دلیل اینکه شامل نوعی عرض حاجت و نگاشتن آن است به «عریضه‌نویسی» مشهور شده است.[۳] علامه مجلسی نمونه‌هایی از عریضه‌ها را در کنار سایر توسلات در بحار الانوار آورده است.[۴]

تاریخچه و سند عریضه‌نویسی

رسم عریضه‌نویسی، در ادیان پیش از اسلام نیز وجود داشته و مهمترین و قابل توجه‌ترین مورد آن، عریضه‌نویسی یهودیان در پای دیوار ندبه است. آن‌ها نامه‌های خود را با مضون دعا و درخواست، خطاب به خدا نوشته و با آرزوی اجابت، آن را در شیارهای این دیوار قرار می‌دهند.[۵]

موارد متعددی از سنت عریضه‌نویسی یا همان نامه نوشتن و درخواست حاجت از امامان در زمان حضور ایشان نقل شده است و این کار در زمان غیبت صغرا نیز با تحویل این نامه‌ها به نائبان خاص امام زمان(عج) ادامه داشت؛ یکی از مشهورترین این عریضه‌ها، ماجرای به دنیا آمدن شیخ صدوق است.[۶]

در برخی کتاب‌های دعا و منابع حدیثی عریضه‌هایی عمومی نقل شده است که می‌توان در هر زمانی به خداوند یا امامان عرض حاجت داشت و نامه نگاشت.[۷] این احادیث و عریضه‌ها از محتوایی مقبول برخوردارند ولی سند معتبری ندارند و بیشتر آنها در منابع متأخر حدیثی مانند مصباح کفعمی و بحارالانوار نقل شده‌اند.[۸]

عریضه نوشتن و حاجت گرفتن، از برخی عالمان دینی مانند سید محمدرضا گلپایگانی،[۹] میرزای نائینی[۱۰] و محمدجواد صافی نیز نقل شده است.[۱۱] در ایران عریضه‌نویسی اختصاص به مسجد جمکران نداشته و در برخی مساجد شهرهای دیگر مانند اصفهان و کرمان نیز چنین سنتی رایج است. در مسجد جامع اردکان یزد نیز چاهی بوده که نزد مردم آن سامان مقدس بوده است اما امروزه آن را پوشانده‌اند.[۱۲] این سنت در میان برخی شیعیان هند، پاکستان و بنگلادش نیز مرسوم بوده و در شب نیمه شعبان برای امام زمان(عج) عریضه‌هایی نوشته و به دریا می‌اندازند.[۱۳]

محتوای عریضه‌ها

علامه مجلسی در جلد ۹۹ بحارالانوار در ضمن فصل «کتابة الرقاع للحوائج إلی الأئمة صلوات الله علیهم و التوسل و الاستشفاع بهم فی روضاتهم المقدسة و غیرها»[۱۴] بیش از ده رقعه از منابع مختلف گردآوری کرده که برخی نقل خواب بوده و بقیه حدیث مرسل هستند. جمع‌بندی ۱۳ عریضه از کتابهای مختلف نشان می‌دهد نُه متن از این سیزده نوع عریضه، به طور مستقیم برای عرض حاجت به خداوند نگاشته شده است و دیگر متون، مخاطب خاصی مانند امامان یا نائبان امام زمان دارند.

وجه مشترک عریضه‌ها و درخواست‌ها پیرامون چند مسئله است: شروع با نام خدا و شهادت به عظمت پروردگار؛ استفاده خاص از اسماء و صفات الهی که رابطه مستقیم با همان خواسته دارد؛ درود و سلام بر معصومان و توسل به ایشان؛ اقرار و اعتراف به عجز، نیاز و کوچکی نویسنده عریضه؛ درخواست و بیان نیاز و استمداد برای رفع حاجت؛ پایان‌بخش متون نیز یاد عظمت پروردگار است و این‌که تمام امور به اذن و مشیت او تحقق می‌یابد.[۱۵]

کیفیت عریضه نویسی

برخی محققان معتقدند لازم نیست عریضه متن مشخصی داشته باشد و با رعایت محتوای پیش گفته و نیاز شدید و اضطرار نویسنده و قطع امید او از مردم می‌توان به هر زبانی عریضه را نگاشت.[۱۶]

نمونه‌ای از عریضه‌ها

کفعمی ضمن حدیثی مُرسَل عریضه‌ای را از امام صادق(ع) نقل می‌کند: «هر کس رزق و روزی‌اش کم باشد و زندگی بر او سخت بگذرد و یا حاجت مهم دنیوی یا اخروی داشته باشد، بر روی ورقه سفیدی این متن را طوری بنویسد که نام‌ها در یک سطر قرار گیرد و سپس آن را به هنگام طلوع آفتاب در آب جاری بیندازد:

عریضه کفعمی
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ الْمَلِکِ الْحَقِّ [الْجَلِیلِ] الْمُبِینِ مِنَ الْعَبْدِ الذَّلِیلِ إِلَی الْمَوْلَی الْجَلِیلِ سَلَامٌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلِی وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَینِ وَ عَلِی وَ مُحَمَّدٍ وَ جَعْفَرٍ وَ مُوسَی وَ عَلِی وَ مُحَمَّدٍ وَ عَلِی وَ الْحَسَنِ وَ الْقَائِمِ سَیدِنَا وَ مَوْلَانَا صَلَوَاتُ اللَّهِ وَ سَلَامُهُ عَلَیهِمْ أَجْمَعِینَ رَبِّ إِنِّی مَسَّنِی الضُّرُّ وَ الْخَوْفُ فَاکْشِفْ ضُرِّی وَ آمِنْ خَوْفِی بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَسْأَلُکَ بِکُلِّ نَبِی وَ وَصِی وَ صِدِّیقٍ وَ شَهِیدٍ أَنْ تُصَلِّی عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ یا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ اشْفَعُوا لِی یا سَادَاتِی بِالشَّأْنِ الَّذِی لَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ فَإِنَّ لَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ لَشَأْناً مِنَ الشَّأْنِ فَقَدْ مَسَّنِی الضُّرُّ یا سَادَاتِی وَ اللَّهُ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ فَافْعَلْ بی‌یا رَبِّ کَذَا وَ کَذَا.
المصباح کفعمی، ص۴۰۳

حاجات خاص

علامه مجلسی از کتاب العتیق الغروی خوابی را نقل می‌کند که در آن سفارش شده هر یک از حاجات را از کدام امام بخواهیم.[یادداشت ۱]

در چاه انداختن

در برخی موارد بیان شده که پس از نوشتن عریضه، آن را داخل گِل قرار داده و در آب روان یا چاه یا دریا بیندازند[۱۷] و در برخی موارد بیان شده که نوشته را به حرم امامان(ع) برسانند[۱۸] و در برخی تنها به نوشتن مطالب اشاره شده است.[۱۹]

چاه جمکران

نوشتار‌های اصلی: مسجد جمکران و چاه عریضه

یکی از مکان‌هایی که برخی شیعیان عریضه‌های خود به امام زمان(عج) را در آنجا می‌اندازند چاه مسجد جمکران، مشهور به «چاه عریضه» است؛ برخی به اشتباه، این چاه را «چاه امام زمان» می‌دانند. این چاه نه تنها ویژگی خاصی ندارد بلکه در ساختار کنونی، اصولاً چاه نبوده و اتاقکی به ارتفاع سه تا چهار متر است. انداختن نامه‌های خطاب به امام زمان در این چاه موجب اعتراضات زیادی شده و این کار را باعث سُست نشان دادن اعتقادات شیعه دانسته‌اند. در سال ۱۳۱۰ش میرزا محمد فیض چاهی را که در مسجد جمکران حفر شده و خاک آن را به عنوان تبرک برمی‌داشتند پر کرد و سنگ مرمری را که برخی قدمگاه امام زمان می‌پنداشتند، از بین برد.[۲۰] تا سال ۱۳۷۲ش چاه دیگری در کنار مسجد وجود داشت که عریضه‌ها را داخل آن می‌انداختند؛ با توسعه مسجد، این چاه داخل مسجد فعلی قرار گرفت و اتاقکی به ارتفاع ۳ تا ۴ متر در مکان عریضه نویسی جدید ایجاد شد که عریضه‌ها را از ورودی بالای آن داخل این مکان می‌اندازند.[نیازمند منبع] هر دو تا سه ماه یکبار عریضه‌ها را جمع‌آوری کرده و به خمیر کاغذ تبدیل می‌کنند.[۲۱]

به گفته حسین احمدی مدیر وقت پژوهش مسجد جمکران، سالانه حدود یک میلیون عریضه در این چاه انداخته می‌شود و هدف از ساخت این چاه رعایت مسائل زیست‌محیطی و تمیزی مسجد عنوان شده است. در این مکان تابلوهایی نیز نصب شده که از تقدس نداشتن چاه حکایت می‌کنند.[۲۲]

پانویس

  1. فرهنگ معین، ۱۳۶۲، ج ۲، ص۲۲۸۸
  2. سایت رسمی مسجد جمکران
  3. دانشنامه امام مهدی(عج)، ج۶، ص۳۵۶
  4. رجوع کنید به: مجلسی، بحار الانوار، ج۹۹، ص۲۳۱، باب کتابة الرقاع للحوائج الی الائمه.
  5. Sperling, Avraham Yitzchak (1999). Sefer Tamei Ha-minhagim U’mekorei Ha-dinim; Inyanei Hilula D’Rashbi, p. 270. Jerusalem: Shai Le-morah Publishing
  6. الغیبة، ص۲۰۱؛ به نقل ربانی شیرازی، مقدمه «معانی الاخبار»، ۱۳۶۱ش.، ص۷۳.
  7. بحار الانوار، بیروت، ج۹۹، ص۲۳۲ و مصباح کفعمی، چاپ دارالرضی، ص۳۹۹–۴۰۵
  8. دانشنامه امام مهدی(عج)، ج۶، ص۳۵۷
  9. شیفتگان حضرت مهدی، قاضی زاهدی، ص۲۳۶
  10. عریضه‌نویسی به اهل بیت و امام زمان، ص۴۲–۷۴
  11. دانشنامه امام مهدی(عج)، ج۶، ص۳۶۴
  12. پیری اردکانی، ص۱۰۱
  13. فصلنامه علمی پژوهشی شیعه شناسی، بهار ۱۳۹۱ش، شماره ۳۷، مقاله چاه عریضه جمکران، از خرافه تا واقعیت، ص۱۷۸
  14. مجلسی، بحار الانوار، ج۹۹، ص۲۳۱–۲۵۳، چاپ بیروت
  15. مؤسسه آینده روشن
  16. مؤسسه آینده روشن
  17. بحارالانوار چاپ بیروت، ج۹۹، باب کتابة الرقاع للحوائج إلی الأئمة صلوات الله علیهم و التوسل و الاستشفاع بهم فی روضاتهم المقدسة و غیرها، ح ۱و۲و۳ و ۶و۷
  18. بحارالانوار چاپ بیروت، ج۹۹، باب کتابة الرقاع للحوائج إلی الأئمة صلوات الله علیهم و التوسل و الاستشفاع بهم فی روضاتهم المقدسة و غیرها، ح۵
  19. مجلسی، بحارالانوار چاپ بیروت، ج۹۹، باب کتابة الرقاع للحوائج إلی الأئمة صلوات الله علیهم و التوسل و الاستشفاع بهم فی روضاتهم المقدسة و غیرها، ح۱۱
  20. فصلنامه علمی پژوهشی شیعه‌شناسی، بهار ۱۳۹۱، شماره ۳۷، مقاله چاه عریضه جمکران، از خرافه تا واقعیت، ص۱۷۸
  21. سایت تابناک
  22. سایت آینده روشن
  1. أما علی بن الحسین فللنجاة من السلاطین و معرة الشیاطین و أما محمد بن علی و جعفر بن محمد فللآخرة و ما تبتغیه من طاعة الله و رضوانه و أما أبو إبراهیم موسی فالتمس به العافیة من الله عز و جل و أما أبو الحسن الرضا فاطلب به السلامة فی الأسفار و فی البراری و البحار و أما أبو جعفر الجواد فاستنزل به الرزق من الله عز و جل و أما علی بن محمد فللنوافل و بر الإخوان و ما تبتغیه من طاعة الله عز و جل و أما الحسن فللآخرة و أما صاحب الزمان فإذا بلغ منک السیف المذبح فاستغث به و تمام الحدیث قد تقدم فی الروایة. مجلسی، بحارالانوار، چاپ بیروت، ج۹۹، ص۲۵۰

منابع