احقاق الحق و ازهاق الباطل (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
احقاق الحق و ازهاق الباطل
کتاب احقاق الحق.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: قاضی نورالله شوشتری (متوفای ۱۰۱۹ق)
تاریخ نگارش: قرن یازدهم
موضوع: کلام، نبوت، امامت
زبان: عربی
ناشر: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی
تاریخ نشر: ۱۴۰۹ ق

ِاِحْقاقُ الحَقّ و اِزْهاقُ الباطِل مشهور به احقاق الحق کتابی کلامی نوشته شهید قاضی نورالله شوشتری (متوفای ۱۰۱۹ هجری قمری) عالم برجسته شیعه است. شوشتری این کتاب را در دفاع از تثبیت ولایت و امامت امیرمؤمنان و تبیین اندیشه‌های کلامی شیعه و در ردّ کتاب ابطال نهج الباطل و اهمال کشف العاطل نوشتۀ فضل الله بن روزبهان عالم بزرگ شافعیه نوشته است. قاضی نورالله به علت نگارش این کتاب، شهید شد.

پژوهش‌های متعددی در حوزه ترجمه و شرح پیرامون این اثر صورت گرفته است.

درباره مؤلف

سید نورالله حسینی مرعشی در سال ۹۵۶ق در شهر شوشتر از شهرهای خوزستان به دنیا آمد. نسب وی به امام زین العابدین(ع) می‌رسد. پدر او «سید شریف‌الدین»، از علمای بزرگ عصر خود بود که تألیفات و تصنیفاتی نیز در علوم نقلی و عقلی دارد.

انگیزه تألیف

بعد از وفات علامه حلی صاحب کتاب نهج الحق، فضل بن روزبهان اصفهانی از اهل سنت (شافعی مذهب) در رد و نقض بخش امامت این کتاب، کتابی به نام ابطال الباطل و اهمال کشف العاطل تالیف کرد. در مقابل، شهید قاضی نورالله شوشتری نیز در کتابی به نام احقاق الحق، کتاب روزبهان را نقد و از آرای علامه حلی دفاع نمود.[۱] «احقاق الحق» در واقع خلاصه‌ای است از مجادلات شیعه و اهل سنت درباره مباحث الهیات، نبوت و امامت.[۲]

علت نام گذاری

قاضی نورالله شوشتری با اقتباس از آیه شریفه وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ ۚ إِنَّ الْبَاطِلَ کانَ زَهُوقًا ﴿۸۱﴾ (ترجمه: و بگو: «حق آمد و باطل نابود شد. آری، باطل همواره نابودشدنی است.»)[ اسراء–۸۱] اثر خود را احقاق الحق و ازهاق الباطل (به معنای، اثبات‌کردن حق و نابودکردن باطل) نامیده است تا خواننده را به کتاب خدا و احقاق حق فرا خواند.

روش مؤلف

روشی که مؤلف در پیش گرفته است روش مناظره است که در آن از فن جدل بهره می‌برند. قاضی نوراللّه بعد از خطبه، در مقدمه کتاب متن خطبه ابن روزبهان را به صورت کامل نقل می‌کند و سپس به نقد و ارزیابی آن می‌پردازد.

سپس کلمه به کلمه فقراتی از نهج الحق علامه حلی را با جمله: قال المصنف رفع اللّه درجته یا یقول رحمه الله نقل می‌کند. به دنبال آن ردّیه فضل بن روزبهان با جمله: قال الناصب خفضه اللّه را می‌آورد و سپس در ردّ گفته فضل، نظر مستدل خود را در تجزیه و تحلیل حقایق، از لحاظ تاریخی و منطقی ارائه می‌کند.[۳]

محتوای کتاب

قاضی نورالله شوشتری در این کتاب قصد داشته تشیع را در اصول و فروع معرفی کند و کج اندیشی‌های مخالفان را روشن نماید؛ از این رو اصول و فروع دین را هم زمان و به صورت تطبیقی بین شیعه و سنی بحث کرده و مطالب خود را در هشت مسئله تقسیم کرده‌اند که عبارت‌اند از:

  1. ادراک؛
  2. نظر و فکر؛
  3. صفات خداوند؛
  4. نبوت؛
  5. امامت؛
  6. معاد؛
  7. اصول فقه؛
  8. مسائل فقهی که از نظر اهل سنت با قرآن و سنت نبوی مخالف است.

احقاق الحق در کلام بزرگان

وحید بهبهانی می‌نویسد: هر کس در صدد استحکام بخشیدن به عقاید خویش است به احقاق مراجعه کند که این کتاب او را از سایر کتب بی‌نیاز می‌سازد.

محقق قمی صاحب قوانین می‌گوید: معتقدم اگر خود علامه حلّی به ردّ کلمات ابن روزبهان اقدام می‌کرد از عهده آن، چنانکه قاضی شهید برآمده است، بر نمی‌آمد.

محمد تقی مجلسی می‌نویسد: لازم است هر شیعه‌ای نسخه‌ای از این کتاب را داشته و از آن استفاده نماید.[۴]

پژوهش‌های پیرامون کتاب احقاق الحق

تصویر کتاب دلایل الصدق

تکمله

ترجمه‌ها

  • ترجمه احقاق الحق به فارسی با نام «ترجمان الحق و لسان الصدق» توسط میرزا محمد نائینی متوفای سال ۱۳۰۵ قمری.[۶]
  • ترجمه احقاق الحق به فارسی با نام «ایضاح احقاق الحق» توسط سید نصیرالدین حسین بن عبدالوهاب طباطبایی بهبهانی که در کربلا موجود است.[۷]
  • ترجمه به زبان اردو توسط مولوی محمدعلی سندی حائری.[۸]

تعلیقات

  • تعلیقه شیخ مفیدالدین عبدالنبی شیرازی.
  • تعلیقه مولی محمد هادی بن عبدالحسین.
  • تعلیقه توسط یکی از نوادگان قاضی نورالله شوشتری که نام وی ناشناخته است.

شرح و ملحقات

متن احقاق به همراه ملحقات آن که توسط گروهی زیر نظر آیت الله مرعشی نجفی تهیه و تدوین شده است در سی و شش جلد منتشر شده است که سه جلد آخر، فهرست مطالب این مجموعه است. آیت الله مرعشی مقدمه‌‌ای مفصل با عنوان اللئالی المنتظمة و الدرر الثمینة در آغاز این مجموعه نگاشته است. محتوای جلد اول تا جلد چهارم متن احقاق و ملحقات است اما مجلدات بعدی فقط ملحقات است.

  • جلد سوم استدراکات آیات نازله در‌ شأن علی(ع) را ذکر کرده است.
  • جلد چهارم تا یازدهم حاوی مناقب امیرالمؤمنین و فاطمه زهرا(س) و حسنین(ع) است.
  • جلد دوازدهم به زندگی، مناقب و فضایل سایر ائمه اطهار(ع) می‌پردازد.
  • جلد سیزدهم به حضرت مهدی(عج) اختصاص یافته است.
  • جلد چهاردهم به مستدرک آیات نازله درباره امام علی(ع) اختصاص داده شده است.
  • جلد پانزدهم تا جلد سی و سوم به مستدرک روایات وارده درباره فضایل امام علی(ع) و سایر معصومین(ع) اختصاص یافته است.

نسخه‌های کتاب

  1. نسخه خطی کتابخانه آیت اللّه مرعشی نجفی به خط عبد علی بن معصوم شیرازی که در سال ۱۲۳۶ق نگاشته شده است.
  2. نسخه خطی عبدالرحیم ربانی شیرازی که ظاهرا از جمله کتاب‌های کتابخانه علامه محمدتقی مجلسی است.
  3. نسخه خطی کتابخانه میرزا محمد مدرس خیابانی تبریزی، صاحب کتاب «ریحانة الادب» که به نظر می‌رسد نزدیک به زمان مؤلف نگاشته شده است.
  4. نسخه خطی به خط محمد سلیمی کاشانی و محمدعلی ابرجی اصفهانی.
  5. نسخه خطی کتابخانه سید احمد زنجانی به خط مولی محمد زکی بن محمد سلیم بازرگانی تفرشی که در سال ۱۱۲۹ق نگاشته شده است.
  6. نسخه چاپ تهران به خط میرزا ابوالقاسم خوانساری در سال ۱۲۷۳ق.
  7. نسخه ناقص چاپ قاهره در سال ۱۳۲۶ق با تلاش شیخ حسن دخیل النجفی.[۹]

چاپ‌ها

  • احقاق الحق نخستین بار در ایران به سال ۱۲۷۳ق به چاپ رسید.
  • چاپ نیمه نخست آن در مصر به سال ۱۳۲۶ق با اشراف حسن دخیل نجفی.
  • چاپ در تهران در سال ۱۳۷۶ق با تصحیح ابراهیم میانجی.[۱۰]
  • چاپ توسط کتابخانه اسلامیه در سال ۱۳۹۶ ق.
  • چاپ در سال ۱۳۷۷ق با اهتمام و اشراف آیت‌الله مرعشی نجفی با حواشی و ملحقات.

پانویس

  1. شوشتری، ترجمه نهج الحق، ص۴۴.
  2. تهرانی، الذریعة، ج۱، ص۲۹۰.
  3. دائرةالمعارف تشیع، ج۱۰، ص۸۴.
  4. شوشتری، احقاق الحق، ۱۴۰۹ ق، ص۳۳ و ۳۴.
  5. تهرانی، الذریعة، ج۱، ص۲۹۱. البته آقابزرگ نام این کتاب را دلائل الصدق فی نهج الحق ضبط نموده است.
  6. تهرانی، الذریعة، ج۴، ص۷۵.
  7. تهرانی، الذریعة، ج۲، ص۴۹۲.
  8. تهرانی، الذریعة، ج۴، ص۷۵.
  9. شوشتری، احقاق الحق، ۱۴۰۹ ق، ص۲۹.
  10. تهرانی، الذریعة، ج۱، ص۲۹۱.

منابع

  • تهرانی، آقا بزرگ، الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت،‌دار الاضواء.
  • شوشتری، سید نورالله، احقاق الحق، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۹ ق.
  • دائرة المعارف تشیع، تهران، چاپ حکمت.
  • کتاب‌شناخت سیره معصومان، مرکز تحقیقات رایانه‌ای علوم اسلامی نور.

پیوند به بیرون