مقاله قابل قبول
پیوند کم
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
جانبدارانه
نارسا
عدم جامعیت

حدیث کساء

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
مفهومی از حدیث کساء که با هنر نگارگری به تصویر کشیده شده است.

حدیث کساء، حدیثی در فضیلت پیامبر(ص)، علی(ع)، فاطمه(س)، حسن(ع) و حسین(ع) است. واقعه حدیث کساء در خانه ام سلمه، همسر پیامبر روی داد. پیامبر اکرم (ص) هنگام نزول آیه تطهیر، خود و خاندان خویش را با پارچه‌ای پشمین (کساء) پوشانید. امامان شیعه به این حدیث برای اثبات فضیلت و برتری خود برای به دست گرفتن خلافت مسلمانان استناد کرده‌اند. متن حدیثی که در برخی از مفاتیح‌ها به نام حدیث کساء آمده، در بخش‌هایی متفاوت با حدیثی است که در منابع کهن شیعی و سنی نقل شده است.

معنای لغوی کساء

کساء در زبان عربی به نوعی عبا می‌گویند که بر دوش انداخته می‌شود. همچنین به عنوان زیرانداز و رو انداز نیز به کار رفته است.[۱] اما لفظ کِساء در این حدیث، به معنای پوششی مانند عبا است که روی لباس‌ها می‌پوشند.

شرح ماجرای حدیث کساء

هیچ یک از احادیثی که پیرامون رویداد کساء رسیده است آن را به ‌طور کامل بیان نکرده و هر یک به بخشی از آن اشاره دارند. آنچه که در ذیل می‌آید بهره‌گیری از تمام روایات برای تصویر کامل رویداد کسا است.

پیامبر اسلام(ص) در خانه همسرش، امّ سلمه قرار است پیام مهمی از سوی خداوند درباره چند تن از نزدیکان خود دریافت کند. لذا به همسرش تأکید می‌کند که به هیچ کس اجازه ورود ندهد. از سوی دیگر، در همین روز، فاطمه(س)، دختر پیامبر(ص) تصمیم می‌گیرد برای پدر غذای مناسبی به نام عصیده (کاچی)[۲] تهیه کند. او این غذا را در دیگ کوچک سنگی فراهم می‌کند و آن را روی طبقی گذاشته، برای پدر می‌آورد.امّ سلمه می‌گوید: «من نتوانستم مانع ورود فاطمه شوم». پیامبر(ص) به دخترش فرمود: «برو و همسر و دو فرزندت را هم بیاور». فاطمه(س) بی‌درنگ به منزل بازگشت و همراه همسر و دو فرزندش ـ که در آن وقت، خردسال بودند ـ به خانه پدر وارد شد. ام سلمه با اشارهٔ رسول خدا(ص) برخاست و در کناری مشغول نماز شد.

رسول خدا(ص) با علی(ع) و فاطمه(س) و دو فرزندش حسن(ع) و حسین(ع)، کنار سفرهٔ فاطمه نشستند. پیامبر(ص) کسای خیبری(عبایی از بافته‌های مردم منطقه خیبر) را بر سر داماد و دختر و فرزندانش می‌کشد و با دست راست به آسمان اشاره می‌کند و می‌فرماید:«خدایا! اینان اهل بیت(ع) من هستند. پس هر گونه پلیدی را از آنها دور کن و کاملاً پاکشان گردان!»

آن گاه جبرئیل امین، نازل شد و آیه تطهیر را خواند: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّـهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا ﴿٣٣﴾ (ترجمه: ...خدا فقط مى‌خواهد آلودگى را از شما خاندان [پيامبر ]بزدايد و شما را پاك و پاكيزه گرداند.)[ احزاب–۳۳]

امّ سلمه جلو آمد و گوشه کسا را بلند کرد ولی پیامبر(ص) کسا را از دست او کشید و مانع ورود او به جمع اهل بیت(ع) خود شد.امّ سلمه عرض کرد: آیا من در شمار اهل بیت نیستم؟ پیامبر(ص) خدا فرمود: تو در راه خیر و نیکی هستی، تو از همسران پیامبر خدایی.[۳]

محل وقوع این ماجرا

علامه حلی می‌گوید: نازل شدن آیه تطهیر در خانه ام سلمه از مطالبی است که امت اسلام بر آن اجماع دارد و به صورت متواتر از ائمه(ع) و بسیاری از اصحاب نقل شده است.[۴]

نزول آیه تطهیر و رویداد کسا، بی‌تردید در خانه امّ سلمه واقع شده است. ابن حجر می‌گوید این آیه در خانه‌ام سلمه نازل شده است.[۵] اصحاب حدیث، روایت کرده‌اند که دربارهٔ این آیه از عمر سؤال شد و او گفت: «دربارۀ آن، از عایشه سؤال کنید» و عایشه در پاسخ گفت : «این آیه در خانه خواهرم امّ سلمه نازل شده است. پس درباره آن، از او بپرسید که در زمینه این آیه، از من آگاه‌تر است».[۶]

سیوطی در «دُرُّ المنثور» از ابن مردویه نقل می‌کند که ام سلمه گفت: آیه «انما یرید الله ...» در خانه من نازل شد.[۷]

سند حدیث کساء

این رویداد از نظر سند هیچ‌گونه خدشه‌ای را نمی‌پذیرد محدثان بزرگ آن را در کتب معتبر خود نقل کرده‌اند این حدیث اصطلاحاً مستفیض است و حتی با تحقیقی گسترده می‌توان ادعای تواتر در آن کرد. این رویداد در جامعه اسلامی به قدری معروف شد که روز وقوع آن روز کسا نامیده شد و خمسه طیبه‌ای که مشمول عنایت خاص الهی در آن روز شدند به اصحاب کسا ملقب گردیدند.[۸]

طبری در کتاب دلائل الامامة می‌گوید: مسلمانان اتفاق نظر دارند که همزمان با نزول آیه تطهیر پیامبر(ص)؛ علی(ع)، فاطمه(س)، حسن(ع) و حسین(ع) را فراخواند و با کساء آنان را پوشاند و چنین دعا کرد «اللهم هؤلاء أهلی فأذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهیرا» خدایا اینان اهل بیت من هستند از آن‌ها پلیدی را دور کن و آن‌ها را پاک گردان.[۹]

در کتب شیعه

این روایت در کتب تفسیری شیعه آمده است؛ از جمله تفسیر قمی،[۱۰] تفسیر فرات کوفی،[۱۱] و البرهان فی تفسیر القرآن[۱۲]

در کتب حدیثی شیعه نیز متن این روایت آمده است؛ مانند اصول کافی،[۱۳] و امالی شیخ طوسی[۱۴]

در کتب اهل سنت

این روایت در کتب حدیثی اهل سنت نیز نقل شده است. حدیث کساء در «صحیح مسلم» این چنین آمده است: عایشه گوید: روزی رسول خدا بیرون آمد و عبائی نقشدار که از موی سیاه بافته شده بود، بر دوش داشت. ابتداحسن(ع) آمد، او را به زیر عبا جای داد؛ پس از او حسین(ع) آمد، او را هم به زیر عبا جای داد سپس فاطمه آمد و در زیر عبا قرار گرفت، بعد علی(ع) آمد و او را هم همراه دیگران زیر عبا؛ جای داد و فرمود: «إنّما یُریدُ اللّه‏ُ لِیُذْهِبَ عَنْکُم الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُم تَطْهِیراً»[۱۵]

ابن حجر در صواعق المحرقه می‌گوید: به سند صحیح رسیده که پیامبر(ص) کسائی را بر روی آن چهار نفر انداخت. آن گاه عرض کرد: بارخدایا! اینان اهل بیت من و خاصه من هستند، پلیدی را از آنان دور ساز و آنان را پاک گردان..[۱۶] ابن اثیر در اسد الغابه[۱۷] و احمد بن حنبل در مسند خود[۱۸] این حدیث را آورده‌اند و ابن تیمیه در منهاج السنة می‌گوید: «حدیث کسا از احادیث صحیح السندى است که احمد، ترمذى از ام سلمه نقل کرده و نیز مسلم در صحیح خود از عایشه نقل نموده است.»[۱۹]

این روایت در کتب تفسیری اهل سنت نیز آمده است. زمخشری درالکشاف، [۲۰] فخر رازی در التفسیر الکبیر[۲۱] و هر یک از قرطبی[۲۲]، ابن کثیر[۲۳] و سیوطی[۲۴] در تفسیرهایشان حدیث کساء را نقل کرده‌اند. قُرطُبیّ[۲۵] در تفسیر آیه تطهیر از امّ سلمه چنین نقل نموده‌اند: هنگامی که آیه تطهیر نازل شد، رسول خدا، علی(ع) و فاطمه(س) و حسن(ع) و حسین(ع) را فراخواند و بر آنان کسائی خیبری پوشاند.

استدلال ائمه به حدیث کساء

حضرت علی(ع) در بیان یکی از دلایل حقانیت خود به خلافت و جانشینی پیامبر(ص) از حدیث کساء یاد می‌کند و به خلیفه یادآوری می‌کند: «آیا آیه تطهیر برای من و خاندان و فرزندانم فرود آمده یا برای تو و خاندان و فرزندانت؟ گفت: بلکه تو و خاندانت. فرمود: تو را به خدا! آیا من و خاندان و فرزندانم در روز کساء مشمول فراخوانی پیامبر خدا (ص) بودیم که: «خداوندا! اینان خاندان منند که رهسپار به سوى تو هستند نه به سوى آتش» یا تو؟»[۲۶]

همچنین حضرت علی(ع) در شورایی که خلیفه دوم برای تعیین خلیفه بعدی تشکیل داده بود به حدیث کساء برای برتری خود در امر حکومت و جانشینی پیامبر(ص) استشهاد کرد.[۲۷]

زمانی که اصحاب پیامبر(ص) در مورد فضائل خود به همدیگر تفاخر می‌کردند حضرت علی(ع) در بیان برتری خود و اهل بیت(ع) خود از حدیث کساء یاد کرد.[۲۸]

بعد از صلح امام حسن(ع) با معاویه، و بعد از سخنرانی معاویه، امام حسن(ع) سخنرانی کرد و بعد از ذکر آیه مباهله در شأن اهل بیت(ع) در بیان فضیلت خود و اهل بیت(ع) به حدیث کساء استدلال کرد.[۲۹]

حدیث کسای منقول در مفاتیح الجنان

حدیث پایانی مفاتیح که به نام حدیث کساء مشهور شده است، در هیچ یک از کتب معتبر فریقین حتی در کتاب‌هایی همچون بحارالانوار که هدف آن‌ها جمع‌آوری احادیث منسوب به اهل بیت(ع) بوده است، وجود ندارد.

شیخ عباس قمی در کتاب منتهی الآمال پس از اینکه حدیث کساء را از احادیث متواتر نقل می‌کند درباره حدیث شایع شده می‌نویسد: «اما حدیث معروف به حدیث کسا که در زمان ما شایع است به این کیفیت در کتب معتبره معروفه و اصول حدیث و مجامع متقنه محدثان دیده نشده و می توان گفت از خصایص کتاب منتخب (طریحی) است»[۳۰]

همان طور که شیخ عباس قمی اشاره کرده نخستین کتاب که حدیث کسا را به این صورت نقل کرده است، کتاب منتخب طریحی است که آن هم حدیث را بدون سند ذکر کرده؛ و این، بدان معناست که از صدر اسلام تا حدود هزار سال بعد، از این حدیث، هیچ اثری در کتب حدیثی دیده نمی‌شود.

بسیاری از محدّثان بزرگ شیعه، همچون: کلینی، طوسی، مفید، طبرسی و ابن شهر آشوب در کتب خود، حدیث کسا را همان‌گونه‌ای که در صدر این نوشته آمده است ـ با اختلاف تعابیر ـ آورده‌اند و مخالف متن حدیث کسای شایع است.[۳۱]

شرح‌های حدیث کساء

گروهی از دانشمندان شیعه رساله‌های مستقلی درباره اسناد حدیث کساء و اثبات اعتبار آن پرداخته‌اند که از جمله آن‌هاست:

  1. سند حدیث کساء، از آیت الله مرعشی نجفی، چاپ ۱۳۵۶ ق؛
  2. آیة التطهیر فی الخمسة اهل الکساء، از محیی الدین موسوی غریفی، چاپ ۱۳۷۷ ق؛
  3. حدیث الکساء عند اهل السنه، از سید مرتضی عسکری، چاپ اول ۱۳۹۵ ق، و چاپ دوم با افزودن منابع شیعی، ۱۴۰۲ ق؛
  4. سند حدیث شریف کساء، از علی‌اکبر مهدی پور، چاپ ۱۴۱۰ ق.

همچنین شرح‌هایی بر متن معروف حدیث کساء نوشته شده که از آن جمله است:

  1. التحفه الکسائیه، از شیخ بافقی یزدی (م ۱۳۱۰ ق) ؛
  2. کشف الغطاء عن حدیث الکساء، از شیخ علی آل عبدالغفار کشمیری (م ۱۳۴۵ ق).

و نیز ده‌ها تن از شعرای نامدار عرب و فارس و ترک و لر و اردو، حدیث کساء را به نظم درآورده‌اند.[۳۲]

پانویس

  1. عسکری، حدیث‌الکساء فی‌ کتب مدرسه‌الخلفا و مدرسه‌ اهل‌البیت(ع)، ۱۳۹۱ش، ص۱.
  2. غذایی که با آرد و روغن، درست می‌شود.لسان العرب: ج۳، ص ۲۹۱
  3. ری شهری، اهل بیت(ع) در قرآن و حدیث، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۳۸.
  4. علامه حلی، نهج الحق و کشف الصدق، ۱۹۸۲م، ص ۱۷۴.
  5. ابن حجر، صواعق المحرقه، ۱۳۸۵ق، ص ۱۴۴.
  6. مفید، الفصول المختارة، ۱۳۷۷ش، ص۱۲۲.
  7. سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۲۱ق، ج۵، ص۳۷۶.
  8. ری شهری، اهل بیت(ع) در قرآن و حدیث، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۳۸.
  9. طبری، دلائل الإمامة، ۱۴۱۳ق، ص۲۱.
  10. قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص ۱۹۳.
  11. فرات کوفی، تفسیر فرات الکوفی، ۱۴۱۰ق، ص۱۱۱، ص ۳۳۲-۳۳۷.
  12. بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۱۰۶
  13. کلینی،الکافی، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۸
  14. طوسی، الأمالی، ۱۴۱۴ق، ص۳۶۸، ص۵۶۵.
  15. مسلم، صحیح مسلم، ۱۴۲۳ق، ج۱۵، ص۱۹۰.
  16. ابن حجر، صواعق المحرقه، ۱۳۸۵ق، ص۱۴۳.
  17. ابن الأثیر، أسد الغابة، ۱۳۷۷ق، ج۴، ص۲۹.
  18. احمد بن حنبل، مسند احمد بن حنبل، ۱۴۱۲ق، ج۷، ص۴۱۵.
  19. ابن تیمیه، منهاج السنه، ۱۴۰۶ق، ج۵، ص۱۳.
  20. زمخشری، الکشاف، دارالکتاب العربی، ج۱، ص۳۶۸-۳۷۰.
  21. رک: فخر الرازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۸، ص ۲۴۷.
  22. قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۱۴۰۵ق، ج۱۴، ص۱۸۳.
  23. ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۶، ص ۳۶۹.
  24. سیوطی، الدرالمنثور، ۱۴۲۱ق، ج۵، ص۳۷۶
  25. قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۱۴۰۵ق، ج۱۴، ص۱۸۳.
  26. صدوق، الخصال، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۳۳۵.
  27. صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۵۶۱.
  28. صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ۱۳۹۶ق، ج۱، ص۲۷۸.
  29. طوسی، الأمالی، ۱۴۱۴ق، ص۵۵۹.
  30. عباس قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۸۲۰.
  31. ری شهری، اهل بیت(ع) در قرآن و حدیث، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۴۲.
  32. حائری، «حدیث کساء»، ج۶، ص۱۸۸.

منابع

  • قرآن.
  • ابن اثیر، علی بن ابی الکرم محمد، اسدالغابه فی معرفة الصحابة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۷۷ق.
  • ابن تیمیه، احمد بن عبد الحليم، منهاج السنه النبویة، تحقیق محمد رشاد سالم، ریاض، جامعة الامام محمد بن سعود الاسلامیة، ۱۴۰۶ق.
  • ابن حجر هیثمی، احمد بن محمد، صواعق المحرقه، قاهره، مکتبة القاهرة، ۱۳۸۵ق.
  • ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق محمد حسین شمس الدین، بیروت، دارالکتب العلیمیه منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۱۹ق.
  • ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، نشر ادب الحوزه، قم، ۱۴۰۵ق، ۱۳۶۳ش.
  • احمد بن محمد بن حنبل، مسند احمدبن حنبل، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۱۲ق.
  • بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر قرآن، محقق قسم الدراسات الاسلامیه موسسه البعثة، قم، موسسه البعثة، ۱۳۷۴ش.
  • حائری، سید مهدی، «حدیث کساء»، در دایرةالمعارف تشیع، تهران، نشر شهید سعید محبی، چاپ دوم، ۱۳۸۰ش.
  • زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، محقق مصطفی حسین احمد، بیروت، دارالکتاب العربی، بی تا.
  • سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، الدر المنثور فی تفسیرالماثور، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۱ق.
  • شیخ عباس قمی، منتهی الآمال، قم، موسسه انتشارات هجرت، ۱۳۷۲ش.
  • صدوق، محمّد بن على، الخصال، ترجمه جعفری یعقوب، نسیم کوثر، قم، ۱۳۷۲ش.
  • صدوق، محمّد بن على، الخصال، محقق علی اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین ۱۳۶۲ش.
  • صدوق، محمّد بن على، کمال الدین و تمام النعمة، محقق علی اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، ۱۳۹۶ق.
  • طبری، محمد بن جرير، دلائل الإمامة، محقق قسم الدراسات الاسلامیة موسسة البعثة، قم، موسسة البعثة، ۱۴۱۳ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، الأمالی، محقق موسسةالبعثة، دارالثقافه، قم، ۱۴۱۴ق.
  • عسکری، سید مرتضی، حدیث‌الکساء فی‌ کتب مدرسه‌الخلفا و مدرسه‌ اهل‌البیت(ع)، ترجمه علی اسلامی، تهران، بنیاد بعثت، ۱۳۹۱ش.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، نهج الحق و کشف الصدق، بیروت، دارالکتاب اللبنانی، ۱۹۸۲م.
  • فخر الرازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، الطبعة الثالثة، ۱۴۲۰ق.
  • قرطبی، محمدبن احمد انصاری، الجامع لاحکام القرآن، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
  • قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق موسوی جزایری، قم، دارالکتاب، ۱۴۰۴ق.
  • کلینی، محمدبن یعقوب، الکافی، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۹ق.
  • کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، محقق کاظم محمد، موسسة الطبع و النشر فی وزارة الارشاد الاسلامی، تهران، ۱۴۱۰ق.
  • محمدی ری شهری، محمد، قم، اهل بیت(ع) در قرآن و حدیث، ترجمه رضا شیخی و حمیدرضا آژیر، دارالحدیث، ۱۳۷۹ش.
  • مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، بیروت، دارالمعرفه، بیروت،۱۴۲۳ق.
  • مفید، محمد بن محمد بن النعمان، الفصول المختارة، ترجمه آقا جمال خوانساری، محقق صادق حسن زاده و علی اکبر زمانی نژاد، قم، انتشارات مومنین، ۱۳۷۷ش.

پیوند به بیرون