مقاله قابل قبول
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
استناد ناقص
عدم جامعیت

فضل بن حسن طبرسی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
فضل بن حسن طبرسی
ابوعلی فضل بن حسن بن فضل طبرسی
زادروز ۴۶۸ یا ۴۶۹ق
زادگاه مشهد
درگذشت ۵۴۸ق - سبزوار
آرامگاه مشهد۳۶°۱۰′۴۸″ شمالی ۵۹°۲۱′۳۶″ شرقی / ۳۶.۱۸۰۰۰° شمالی ۵۹.۳۶۰۰۰° شرقی / 36.18000; 59.36000
محل زندگی مشهد، سبزوار
استادان ابوعلی بن شیخ طوسی، حسن بن حسین بن حسن بن بابویه قمی رازی....
شاگردان ابونصر حسن بن فضل طبرسی، محمد بن علی بن شهر آشوب، شیخ منتجب الدین، قطب راوندی...
نقش‌های برجسته متکلم، مفسر، محدّث، فقیه
لقب امین الاسلام
دین اسلام
مذهب شیعه
آثار مجمع البیان فی تفسیر القرآن، جوامع الجامع، اعلام الهدی فی فضائل الائمة (ع)....

فضل بن حسن بن فضل طَبرِسی (۴۶۸ یا ۴۶۹ق - ۵۴۸ق) ملقّب به امین الاسلام، مفسّر، محدّث، فقیه، متکلّم، ادیب، لغوی، ریاضیدان و از عالمان شیعی در قرن ششم هجری است. تفسیر مجمع البیان وی از تفاسیر مهم شیعه است.

طبرسی منسوب به تفرش است و تلفظ آن طَبرِسی است.

معرفی

طبرسی در سال ۴۶۸ یا ۴۶۹ق در مشهد متولد شد. فرزند او ابونصر حسن بن فضل بن حسن طَبرِسی، صاحب کتاب «مکارم الأخلاق» است و نوۀ او ابوالفضل علی بن حسـن بن فضل طبرسی، صاحب نثر اللئالی و نیز مشکاة الانوار است که در تکمیل کتاب مکارم الاخلاق نگاشته شده است.

اختلاف در آوانگاری طبرسی

در آوانگاری شهرت طبرسی اختلاف شده است، برخی او را طَبَرسی خوانده‌اند، به دعوی آن که نسبت به طبرستان می‌برد. میرزا عبدالله افندی در ریاض العلماء و محمدباقر خوانساری در روضات الجنات بر این اصرار دارند.

بسیاری نیز گفته‌اند نسبت به طبرستان، طبری یا طبرانی یا طبرستانی خواهد بود و نه طبرسی، بلکه نام دقیق مؤلف مجمع البیان، طَبْرِسی است که عربی گردانیدهٌ تَفرِشی است و تفرشی منسوب به شهری در نزدیکی قم و اراک است که شیخ ما بدانجا انتساب دارد.[یادداشت ۱] [۱]

درگذشت

بنابر مشهور در سال ۵۴۸ق در سبزوار (که حدود ۲۵ سال آخر عمر را در آنجا گذرانیده است) وفات یافته است. افندى اصفهانی و نيز محمد باقر خوانسارى هر دو تصريح به شهادت طبرسى نموده‏‌اند، و حاجى نورى می‌نویسد: كسانى كه شرح حال او را نوشته‌‏اند چگونگى شهادت او را ذكر نكرده‏‌اند، شايد وى با سمّ به شهادت رسيده و لذا شهادت او معروف نگرديده است.[۲]

پس از وفات، پیکر او به مشهد انتقال یافت و در محلی نزدیک حرم رضوی که آن زمان به نام قتلگاه شناخته می‌شد به خاک سپرده شد.[یادداشت ۲]

مشایخ

امین الاسلام طبرسی از افراد زیر روایت نقل کرده است:

  1. ابوعلی بن شیخ طوسی؛
  2. ابوالوفاء عبدالجبار بن علی المقری رازی؛
  3. حسن بن حسین بن حسن بن بابویه قمی رازی؛
  4. موفق الدین ابن الفتح الواعظ بکرآبادی؛
  5. سید ابوطالب محمد بن الحسین حسینی قصبی جرجانی؛
  6. ابوالفتح عبدالله بن عبدالکریم بن هوازن قشیری؛
  7. ابوالحسن عبیدالله محمد بن الحسین بیهقی؛
  8. جعفر دوریستی.[۳]

شاگردان

جمعی از علماء از شاگردان وی بوده، از او روایت نقل کرده‌اند. این عده از آن جمله‌اند:

  1. فرزند وی، ابونصر حسن بن فضل صاحب کتاب مشهور مکارم الاخلاق؛
  2. رشید الدین ابوجعفر محمد بن علی بن شهرآشوب؛
  3. شیخ منتجب الدین صاحب الفهرست؛
  4. قطب راوندی صاحب کتاب الخرائج و الجرائح؛
  5. سید فضل الله راوندی
  6. سید ابوالحمد مهدی بن نزار حسینی قاینی؛
  7. سید شرفشاه بن محمد بن زیاده افطسی؛
  8. شیخ عبدالله بن جعفر دورستی؛
  9. شاذان بن جبرئیل قمی.[۴]

آثار

یکی از آثار طبرسی، تفسیر مجمع البیان است. این کتاب تفسیری، از تفاسیر مهم‌ شیعه است.

طبرسی دارای آثار فراوانی است که برخی از آنها مشهورند.

نوشتار اصلی: مجمع البیان
  • مجمع البیان، کتابی است در تفسیر قرآن در ۱۰ مجلد که یکی از تفاسیرمهم‌ شیعی به شمار می‌آید. آن گونه که خود وی در مقدمه این کتاب آورده، در تألیف آن از التبیان شیخ طوسی استفاده کرده است.

برخی دیگر از آثار وی عبارتند از:

  1. جامع الجوامع یا جوامع الجامع: کتابی است که بر اساس ادعای نویسنده در مقدمه، بدین جهت تألیف شده است که واجد جامعیت مجمع البیان و اختصار کشاف باشد.
  2. الوافی: این کتاب نیز تفسیر قرآن است؛
  3. اعلام الوری باعلام الهدی
  4. اعلام الهدی فی فضائل الائمة(ع) در ۲ مجلد؛
  5. تاج الموالید
  6. الآداب الدینیة
  7. النور المبین
  8. الفائق
  9. غنیة العابد
  10. کنوز النجاح
  11. عدة السفر و عمدة الحضر
  12. معارج السؤال
  13. أسرار الأئمة
  14. مشکاة الانوار[یادداشت ۳]
  15. رسالة حقائق الأمور
  16. العمدة فی اصول الدین و الفرائض و النوافل

برخی از علماء کتاب احتجاج را از مصنفات وی دانسته‌اند. اما چنانکه ابن شهر آشوب در معالم العلماء تصریح کرده است، این انتساب نادرست بوده، احتجاج از آثار احمد بن علی بن ابی طالب طبرسی است.[۵]

حکایتی عجیب درباره طبرسی

از صاحب ریاض العلماء چنین نقل شده است که مشهور است طبرسی دچار سکته شد، گمان بردند که وفات یافته است. پس او را دفن کردند. طبرسی به هوش آمد و خود را در قبر دید. نذر کرد که اگر خدا او را از این بلا نجات دهد، کتابی در تفسیر قرآن تألیف کند. از قضا، شخصی قبر او را نبش کرد. هنگامی که نبش قبرکننده به درآوردن کفن‌های او مشغول شد، طبرسی دست او را گرفت. آن شخص ترسید. طبرسی قصه را برای او تعریف کرد. نبش قبر کننده او را بر دوش گرفته، به خانه رساند. طبرسی کفن خود و اموالی به نبش قبر کننده بخشید و آن شخص نیز از کار خود توبه کرد. طبرسی نیز در عمل به نذر خود کتاب مجمع البیان را تألیف کرد.[۶]

با توجه به این که طبرسی عالم قرن ششم است و افندی از علمای قرن دوازدهم است این داستان نیاز به سند دارد ولی افندی این داستان را بدون سند نقل می‌کند و محدث نوری هم تصریح دارد که این داستان در هیچ منبعی قبل از ریاض العلماء نقل نشده است.[۷]

پانویس

  1. فصلنامه پژوهش های قرآنی
  2. ترجمه الآداب الدینیة، ص۲۰۶-۲۰۷
  3. سید محسن امین، ج۸، ص۳۹۸ – ۳۹۹
  4. سید محسن امین، ج۸، ص۳۹۹
  5. سید محسن امین، ج۸، ص۳۹۹-۴۰۰
  6. سید محسن امین، ج۸، ص۴۰۰
  7. توری، مستدرک الوسائل، الخاتمة، ج۳، ص: ۷۰.
  1. درباره آوانگاری شهرت طبرسی برخی به تفصیل سخن گفته اند. مقدمه آیت الله شهید قاضی طباطبایی بر جوامع الجامع چاپ رحلی، مقدمه میرزا محمدباقر مازندرانی بر شرح شواهد مجمع البیان تألیف میرزا طاهرقزوینی، كتاب طبرسی و مجمع البیان نوشته دكتر حسین كریمان، و مقدمه دكتر ابوالقاسم گرجی بر جوامع الجامع چاپ دانشگاه تهران را در این زمینه بنگرید
  2. هم اکنون خیابانی از حرم مطهر رضوی به سمت شمال امتداد یافته که از کنار مرقد او می‌گذرد و به نام او خوانده می‌شود.
  3. نوۀ فضل بن حسن طبرسی نیز کتابی با همین نام دارد که از شهرت بیشتری برخوردار است.

منابع