مقاله قابل قبول
بدون جعبه اطلاعات
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
نارسا
نیازمند خلاصه‌سازی

حرم کاظمین

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
حرم کاظمین علیهما السلام.jpg

حرم کاظمین آرامگاه دو امام شیعیان، موسی بن جعفر (ع) و محمد تقی (ع) است که در منطقه کاظمین در شمال بغداد واقع شده است.

این حرم را پادشاهان آل بویه بازسازی و تزیین کردند. پس از ظهور سلسله صفویه و رسمیت یافتن مذهب تشیع دوازده امامی در ایران، شاه اسماعیل صفوی پس از فتوحات در عراق و زیارت کربلا و نجف، به بغداد و سپس به کاظمین رفت. وی در سال ۹۲۶ قمری، دستور داد تمام بناهای موجود حرم را که در اثر سیلاب‌های دجله و وقایع تاریخی دیگر، وضعیتی نامطلوب داشت، خراب کنند و به جای آن عمارتی زیبا و باشکوه بسازند. شاه عباس اول صفوی، برای حرم کاظمین ضریحی فولادی ساخت و حرم و رواق‌های نزدیک به قبور مطهر را تزیین و بازسازی کرد.

در عصر قاجاریه اقدامات عمرانی وسیعی در حرم کاظمین صورت گرفت و وسیع‌ترین اقدام بازسازی و توسعه حرم در این دوره را فرهادمیرزا معتمدالدوله عموی ناصرالدین شاه انجام داد. صحن امروزی کاظمین که با حاشیه‌های اطراف آن ۲۶ هزار متر مربع است، از اقدامات فرهادمیرزا به شمار می‌آید. ستاد بازسازی عتبات عالیات، دو گنبد حرم کاظمین را طلاکاری کرده است.

تاریخچه حرم کاظمین

تصویر قدیمی حرم کاظمین

باغ‌های حاصلخیز و پررونقی در مناطق همجوار بغداد و نزدیک به کرخ وجود داشت که به «شونیزیه» معروف بود. منصور در سال ۱۴۵ قمری که عملیات ساختمانی بغداد را آغاز کرد، منطقه شونیزیه را محل مقبره خانوادگی برگزید و آن را مقابر قریش نامید.

بعد از شهادت امام کاظم (ع) عباسیان از ترس اینکه مبادا محل دفن امام کاظم (ع) محل تجمع و حضور شیعیان باشد، پیکر مطهر حضرت را در مقابر قریش یا‌‌ همان شونیزیه به خاک سپردند و پس از آن، تعدادی از خلفا و اعضای خاندان بنی‌عباس در این مقابر دفن شدند. [۱]

در سال ۲۱۸ قمری در دوران حکومت معتصم عباسی (۲۲۷-۲۱۸ق.) حضرت محمدبن علی (ع) امام نهم شیعیان از مدینه به بغداد منتقل شدند. دو سال بعد، معتصم توسط‌ام الفضل دختر مأمون و همسر امام جواد (ع) حضرت را مسموم کرد و به شهادت رساند. شیعیان علیرغم جلوگیری بنی‌عباس جمع شدند و پس از تشییع باشکوهی پیکر مطهر حضرت را در جوار قبر جدشان حضرت موسی بن جعفر (ع) دفن کردند. شیعیان پس از مدتی و در عهد دوم عباسی، بر قبر این دو امام بقعه و عمارتی ساختند و آن را کاظمیه نامیدند که باعث شد بعد از آن مقابر قریش به کاظمیه تغییر نام دهد. در کنار این بقعه مسجدی به نام «باب التین» قرار داشت که پس از خاکسپاری دو امام، کانون حضور شیعیان امامیه شد و شیعیان قبر دو امام را از داخل این مسجد زیارت می‌کردند. به همین دلیل، بقعه کاظمیه یا کاظمین به مشهد «باب التین» نیز معروف بود. [۲]

در عهد آل‌بویه

کاظمین قدیم
نوشتار اصلی: آل بویه
  • در سال ۳۳۶ قمری، به دستور احمدبن بویه معزالدوله، عمارت کوچک قبلی که شیعیان ساخته بودند، تخریب گردید و بقعه‌ای باشکوه با ضریح از جنس چوب ساج ساخته شد. همچنین گنبد بزرگی بالای این مقابر مطهر ساختند و ساختمان داخل که به مرور شکل یک حرم مستقل در مقابر قریش به خود گرفته بود، با کاشیکاری آراسته شد. احمد معزالدوله که بغداد را مقر اصلی حکومت خود برگزیده بود، به زیارت کاظمین اهمیت زیادی می‌داد. وی هر روز پنجشنبه با وزرا و اعیان و فرماندهان خود به زیارت کاظمین می‌رفت و صبح شنبه به قصر حکومتی خویش در بغداد باز می‌گشت. [۳]
  • عزالدوله دیلمی (۳۶۷-۳۵۶ ق.) که پس از پدرش معزالدوله جانشین وی در عراق شد، علاوه بر سایر عتاب مقدسه عراق، در ضمن بازسازی کاظمین عمارات بسیاری ساخت و برای رفاه حال زائران و علویان مجاور این مکان مقدس، وجوه نقدی و غیرنقدی فراوانی هزینه کرد. [۴]
  • عضدالدوله (۳۷۲-۳۶۷ق) به بازسازی و نوسازی حرم کاظمین اقدام نمود و آن را وسعت بخشید. عضدالدوله در سال ۳۶۹ قمری، دیواری گرداگرد کاظمین کشید که دیگر منطقه‌ای بزرگ در جوار بغداد بود و بیمارستانی بین کاظمین و بغداد ساخت که خدمات رفاهی و درمانی لازم را به زائران کاظمین عرضه می‌کرد. [۵] کاظمین، با این اقدامات و توجه ویژه دولت آل بویه رسماً به عنوان یک شهر در کنار بغداد جایگاهی ویژه یافت.
  • بغداد در دوره آل بویه، طی سال‌های مختلف بار‌ها شاهد درگیری‌های خونین مذهبی بود و کرخ و کاظمین، کانون اصلی این درگیری‌ها بودند. یکی از این حملات شدید در سال ۴۴۳ قمری به وقوع پیوست. در این سال اهل سنت به رهبری حنابله که در این زمان نوعاً تندرو‌ترین گروه‌های مذهبی نسبت به شیعیان بودند، به کاظمین حمله کردند و طی سه روز، تمام قندیل‌ها، سلاح‌های اهدایی طلا و نقره، پرده‌ها و آنچه را در پیرامون حرم کاظمین بود، غارت کردند و حتی ضریح چوبی دو امام را آتش زدند و هر کار زشت و ننگینی که در جهان مانند نداشت، انجام دادند؛ حتی قصد نبش قبر و آرامگاه دو امام و انتقال پیکر مطهر امامان به مقبره احمد بن حنبل را داشتند که به دلیل خرابی و انهدام وسیعی که ایجاد کرده بودند، نتوانستند محل قبر را شناسایی کنند. [۶]

در دوره سلجوقیان

در دوره آل بویه و در جنگهای مذهبی، بار‌ها به حرم کاظمین حمله گردید و غارت و تخریب شد. علاوه بر این، طغیان‌های فصلی دجله نیز خسارت زیادی به این مکان وارد کرد؛ وضعیتی که تا دوره سلجوقی ادامه داشت. در دوره سلجوقی، گرچه خبری از درگیری و حملات غارت گرانه به کرخ و کاظمین نبود و اصولاً حکومت متمرکز و یکپارچه سلجوقی به جهت حفظ نظم و حاکمیت خود، اجازه چنین اقداماتی را نمی‌داد، حرم کاظمین وضعیت چندان مطلوبی نداشت.

اولین بازسازی کاظمین در عصر سلجوقی در سال ۴۹۰ قمری توسط مجدالملک ابوالفضل براوستانی، وزیر شیعی برکیارق سلطان سلجوقی (۴۸۷-۴۹۸) قمری صورت گرفت. مجدالملک به تعمیر و بازسازی اساسی حرم پرداخت و بناهای جدیدی از جمله یک مسجد بزرگ با دو مناره بلند و زیبا و همچنین مکانی مجزا برای استراحت و سکونت زائران احداث کرد و دیوارهای حرم را با کاشی تزیین نمود. [۷] بنای حرم پس از دوران سلجوقیان و بیرون راندن ترکان از بغداد، در سال ۵۶۹ قمری به دلیل طغیان رود دجله دچار آسیب جدی شد. الناصرلدین الله عباسی (۶۲۲-۵۷۵ق) خلیفه وقت، به تشویق وزیر شیعه خود مویدالدین قمی و به دلیل حضور پرتعداد و مؤثر شیعیان در بغداد و برای استفاده از قدرت اجتماعی شیعیان در جهت تقویت قدرت خود، در سال ۵۷۵ قمری ضمن تعمیرات و نوسازی، حجره‌هایی در اطراف صحن کاظمین ساخت.

در دوره حمله مغول

  • آخرین صدمات ناشی از درگیریهای مذهبی در کاظمین در سال ۶۵۴ قمری، دو سال قبل از سقوط بغداد به دست مغول و درحالی‌ اتفاق افتاد که سیلاب دجله بخش‌های زیادی از بغداد را زیر آب برده بود. این واقعه زمانی روی داد که فردی به دست یکی از اهالی کرخ به قتل رسید و توده‌های عامه مردم از محلات سنی نشین، به سربازان خلیفه عباسی پیوستند و محله کرخ را غارت کردند و به آتش کشیدند و جمع زیادی را کشتند و زنان بسیاری را ربودند. دراین حملات، ابوبکر پسر ارشد المستعصم (۶۵۶-۶۴۰ق) نقش اصلی را در رهبری غارتگران داشت. وی حرم مطهر کاظمین را به باد غارت داد و مرتکب فجایع زیادی شد و قتل و غارت و فحشا را به ‌‌نهایت رساند. اقداماتی که عموم شیعیان بغداد را بسیار متألم و ملول و از بنی‌عباس به شدت متنفر کرد و هیچگاه از ذهن آنان پاک نشد. [۸]
  • مغول‌ها در جریان سومین موج حمله خود به سرزمین‌های اسلامی، در سال ۶۵۶ قمری به قصد نابودی خلافت عباسی به بغداد حمله کردند و شهر را پس از محاصرهای طولانی تصرف نمودند. در جریان تصرف بغداد، گروه زیادی از مردم کشته شدند و اموالشان غارت گردید و بیشتر ابنیه و عمارات بغداد تخریب شد. در این بین شهر و حرم کاظمین که در جوار بغداد بود نیز دست‌خوش غارت و حریق گردید. [۹]
  • هلاکوخان قبل از ترک بغداد، دستور بازسازی تعدادی از ساختمان‌های عمومی بغداد را به منظور استفاده عمال حکومتی و نمایندگان خود، صادر کرد. بغداد تا سال ۷۴۰ قمری، زیر سلطه ایلخانان مغول باقی ماند و طی این مدت، اداره امور شهر بیشتر به ایرانیان سپرده می‌شد. اولین حاکم ایرانی بغداد در عهد مغول عطاملک جوینی نویسنده کتاب معروف جهانگشای جوینی است که به مدت ۲۴ سال (۶۵۷ تا ۶۸۱ق)، حاکم بغداد بود. جوینی در کنار بازسازی ویرانه‌های بغداد و ساخت مدارس، مساجد و باغ‌های تازه، به بازسازی دوباره حرم مطهر کاظمین توجه ویژه‌ای داشت. وی خسارات وارده به این بنای مقدس را جبران نمود و دوباره آن را به شکل سابق خود برگرداند و دیوارهای آن را هم مثل قبل از تخریب، با کاشی تزیین کرد. [۱۰]

در دوره آل جلایر

یک قرن پس از حضور مغول‌ها، بغداد دچار طغیان‌های فصلی دجله شد که کاظمین نیز از آن برکنار نماند و حرم مطهر بار دیگر دچار خسارت جدی شد و رو به ویرانی رفت. در این زمان سلسله آل جلایر، بر بغداد و حومه آن و بخشی از عراق حکومت می‌کردند. سلطان اویس جلایری (۷۷۷-۷۵۷ق) به ترمیم و بازسازی دوباره حرم اقدام کرد و برای نخستین بار، دو صندوق خاتم‌کاری بسیار زیبا روی قبور مطهر امامان نصب نمود و به جای تک گنبد عصر آل بویه، دو گنبد بر فراز قبرهای مطهر ساخت. وقتی در سال ۷۷۶ قمری، بار دیگر طغیان دجله خساراتی به حرم وارد نمود، سلطان اویس با تلاش وزیر خود، بار دیگر به بازسازی خسارات ناشی از سیل اقدام کرد و حتی یک کاروان‌سرا برای سکونت زائران ساخت. [۱۱]

در دوره صفویه

نوشتار اصلی: صفویه

پس از ظهور سلسله صفویه و رسمیت یافتن مذهب تشیع دوازده‌امامی در ایران، شاه اسماعیل صفوی (۹۰۷-۹۳۰ق) مؤسس این حکومت، پس از فتوحات در عراق و زیارت کربلا و نجف، به بغداد و سپس به کاظمین رفت. با توجه به اینکه سلسله نسب سیادت مورد ادعای صفویان به امام کاظم (ع) می‌رسید، شاه توجه ویژه‌ای به حرم مطهر کاظمین داشت. وی در سال ۹۲۶ قمری، دستور داد تمام بناهای موجود حرم را که در اثر سیلاب‌های دجله و وقایع تاریخی وضعیتی نامطلوب داشت، خراب کنند و به جای آن عمارتی زیبا و باشکوه بسازند که شامل رواق در چهار سمت، صحنی بزرگ، حرم، دو گنبد جدید کاشیکاری شده و یک مسجد بزرگ با ستون‌های ضخیم در شمال می‌شد که به جای مسجد عهد سلجوقی ساخته شد. [۱۲]

شاه اسماعیل علاوه بر این اقدامات، دو صندوق بسیار زیبای خاتمکاری برای قبور مطهر ساخت که هنوز پابرجا و موجود است. صندوق روی قبر امام جواد (ع)، از شاهکارهای منحصر به فرد هنری است و به لحاظ پرکاری و ریزنقش بودن، از همه صندوق‌های موجود نصب شده در عتبات عالیات زیبا‌تر است. تکه‌های بسیار ریز عاج که یک دهم میلیم‌تر است، در داخل چوب‌های صنعتی و آبنوس کار شده و گل‌های منبت از عاج با شاخه‌های گل نیم میلیمتری از شاهکارهای هنر اسلامی است. این صندوق۲/۵ متر طول۱/۸۳ سانتی‌متر عرض و ۵/۱ متر ارتفاع دارد. صندوق قبر مطهر امام کاظم (ع) که با نقره تزیین شده و ریزکاره‌های خاص خود را دارد، از صندوق امام جواد (ع) کوچک‌تر و دارای ریزه کاری‌های کمتری است که یک بار استاد صنیع خاتم کار در عهد قاجار، آن را ترمیم کرد. امروزه کتیبه‌ای مربوط به عهد صفوی بر دیوارهای حرم کاظمین به جا مانده که به شرح اقدامات عمرانی شاه اسماعیل پرداخته است. [۱۳]

سلسله صفویه، به دلیل هرج‌ومرجهای سیاسی و جنگ‌های داخلی مدعیان قدرت پس از مرگ شاه اسماعیل، کنترل و اداره جنوب بین‌ النهرین را از دست دادند و این سرزمین به تصرف سلیمان خان قانونی (۹۷۴-۹۲۶ ق) درآمد. در دوران تسلط ترکان عثمانی (۹۷۴-۹۲۶ ه. ق) با وجود گرایش و تعصب آنان به مذهب اهل سنت و جماعت، خبری از درگیری، حملات و تخریب کاظمین نیست و حتی سلیمان خان در زمان حضور در بغداد، برای نشان دادن توجه و احترام خود به حرم مطهر، منبری زیبا از آجر تراشیده و کاشیکاری، به مسجد شمالی حرم تقدیم کرد. این منبر تا امروز به‌جامانده است. به واسطه سلسله عثمانی اهل سنت تا سال ۱۳۴۰ قمری، در این مسجد که در سال ۹۲۶ قمری، به دستور شاه اسماعیل ساخته شده بود، نماز جماعت می‌خواندند تا اینکه شیخ مهدی خالصی در آن به اقامه نماز جماعت پرداخت و از آن پس شیعیان نماز جماعت را برگزار می‌کردند.

پس از تحولات داخلی و روی کار آمدن شاه‌عباس اول (۹۸۵-۱۰۳۸ ق) و اصلاحات سیاسی و نظامی وی که باعث احیای قدرت صفویه شد، این حکومت بار دیگر عراق را از کنترل دولت عثمانی خارج کرد. حرم مطهر کاظمین با توجه به اهمیت جایگاه آن در سلسله نسب سیادتی صفویه، طی دوران حکومت شاه‌عباس اول و شاه صفی (۱۰۵۲-۱۰۳۸ ق) مورد توجه ویژه دولت صفوی قرار گرفت. شاه‌عباس اول تمام ثروت خود را وقف چهارده معصوم کرد که بخشی از آن به حرم کاظمین رسید. [۱۴] وی نخستین بار، حرم را دارای ضریحی فولادی نمود و حرم و رواق‌های نزدیک به قبور مطهر را تزیین و بازسازی کرد. این اقدامات تا دوران شاه صفی با ساختن چهار مناره در چهار گوشه صحن کاظمین ادامه یافت [۱۵] که امروزه همچنان پابرجاست.

در عهد قاجاریه

نوشتار اصلی: قاجاریه

در عصر قاجاریه، با حمایت مالی آغا محمدخان قاجار (۱۱۹۳-۱۲۱۲ق) که توجه زیادی به مسائل مذهبی نشان می‌داد، اقدامات عمرانی وسیعی در حرم مطهر صورت گرفت. در این زمان، اولین بار دو گنبد مطهر کاظمین و ایوان و رواق جنوبی که به بالا سر امام کاظم (ع) راه دارد، پوشیده شد و کف حرم و صحن مطهر، با سنگ‌های مرمر فرش گردید. همچنین به جهت توسعه فضای فیزیکی، نخستین بار منازل مسکونی اطراف حرم خریداری و تخریب شد و به فضای حرم اضافه گردید. [۱۶]

این اقدامات در ادوار بعدی دولت قاجار ادامه یافت. در سال ۱۲۲۱ق، فتحعلی شاه قاجار (۱۲۵۰-۱۲۱۲ق). آیینه کاری، کاشی‌کاری رواق‌ها و طلای مناره‌های کاظمین را تجدید کرد. [۱۷] در سال ۱۲۴۷قمری، منوچهرخان معتمدالدوله گرجی، از رجال و دولتمردان متمول قاجاری، هزینه طلاکاری و نوسازی رواق‌های جنوبی، شرقی و غربی را پرداخت کرد. در سال ۱۲۸۲قمری، عبدالحسین تهرانی معروف به شیخ العراقین، وکیل میرزاخان امیرکبیر، از محل ثلث میراث امیرکبیر، تعمیراتی در حرم مطهر انجام داد و به بازسازی، نوسازی، آیینه کاری و کاشی کاری رواق‌ها، ایوان‌ها و صحن مطهر پرداخت. ناصرالدین‌شاه (۱۳۱۳-۱۲۶۴ ق) تنها پادشاه سلسله قاجاریه که از عتبات عالیات بازدید کرد، در سال ۱۲۸۳قمری، ضریحی از نقره ساخت و جایگزین ضریح فولادی عصر صفوی نمود و رواق شرقی حرم مطهر را آیینه کاری و طلاکاری کرد که هنوز عنوان ناصرالدین‌شاه قاجار بر پیشانی این دیوار موجود است. [۱۸]

علاوه بر شاهان قاجار، سایر افراد ایرانی نیز در توسعه و تزیینات حرم مطهر نقشی فعال داشتند. یکی از این افراد بانو سلطان بیگم دختر مشیرالملک شیرازی است که یک ضریح از نقره ساخت و در سال ۱۳۲۴ قمری، یعنی ۱۰۹ سال پس از ضریح زمان ناصرالدین‌شاه که فرسوده شده و نقره‌های آن از بین رفته بود، نصب کرد که تاکنون باقی مانده است. [۱۹]

وسیع‌ترین اقدام بازسازی و توسعه حرم، در دوره قاجاریه توسط فرهادمیرزا معتمدالدوله عموی ناصرالدین‌شاه صورت گرفت. وی بنای قدیمی را خراب کرد و خانه‌های مجاور حرم را خریداری نمود و به مساحت صحن افزود و دیوارهای آن را بلند‌تر از گذشته ساخت. او زمین صحن را سنگ‌فرش کرد و سرداب‌های آن را برای دفن اموات مهیا ساخت. علاوه بر این، فرهادمیرزا دو ساعت بزرگ و زیبا، یکی بر فراز ایوان داخلی سه درب جنوبی و یکی بر فراز ایوان درونی سه درب شرقی نصب نمود. درب چهارم رواق شرقی ایوان طلای ناصری به نام «باب المراد»، نیز با کنده کاری، نقره‌کاری و خطوط بسیار زیبا نصب شد. اقدامات فرهاد میرزا در حدود شش سال در کاظمین طول کشید و ۱۲۰ هزار لیره طلا یا ۳۴۰ هزار تومان هزینه داشت. [۲۰] در واقع صحن امروزی کاظمین که با حاشیه‌های اطراف آن ۲۶ هزار متر مربع است، از اقدامات فرهادمیرزا به شمار می‌آید.

رواق‌های حرم کاظمین

راهنما و نقشه حرم کاظمین (ع)

صحن مطهر و مقدس کاظمین، امروزه در زمره صحن‌های بزرگ عتبات عالیات عراق است که طول آن ۳۷۰ و عرض آن ۳۵۰ متر است. حرم مطهر در داخل این صحن مستطیل شکل با طول ۲۳۰ و عرض ۱۵۰ متر قرار دارد. برای رسیدن به روضه منوره کاظمین و زیارت ضریح مطهر، باید از چهار رواق عبور کرد که تمامی آن تا نیمه از سنگ و بقیه تا سقف آیینه-کاری شده است. این رواق‌ها عبارتند از:

  1. رواق «باب المراد» که به دلیل قرار گرفتن در بخش شرقی، به آن «رواق شرقی» هم می‌گویند. شیخ مفید و ابن قولویه از مجتهدان، محدثان و متکلمان شیعه در آن مدفون هستند.
  2. رواق «باب القریش» که در جنوب ضریح قرار دارد.
  3. رواق شمالی.
  4. رواق غربی که به دلیل دفن خواجه نصیرالدین طوسی به رواق خواجه نصیر شهرت دارد.

درب‌های حرم کاظمین

از رواق‌های چهارگانه، شش درب به سمت ضریح مطهر باز می‌شود که همه از طلا و نقره است. این درب‌ها به لحاظ هنری بسیار زیبا و دارای کنده کاری‌های ظریف و خطوط عالی نستعلیق است. علاوه بر این، شش درب رواق‌ها از طریق هشت درب به صحن مرتبط می‌شود. صحن کاظمین در ابتدای دوره قاجار دارای سه درب اصلی بود که سردر آن با کاشی‌های می‌نیایی رنگ پوشیده شده و در زوایای آن، چهار گلدسته کاشی قرار داشت که قسمت بالای آن مطلا شده بود. علاوه بر این‌ها حرم یک مدرسه، کاروانسرا و حمام‌هایی داشت که برای استراحت و استفاده زائران ساخته شده بود. [۲۱] پس از اقدامات عمرانی عصر قاجاریه به ویژه فرهادمیرزا، حرم هفت درب داشت که پس از مدتی، علامه شهرستانی به عنوان نماد درب‌های بهشت که تعداد آن هشت عدد است، یک درب دیگر به آن افزود که تا امروز باقی است. این درب‌ها عبارتند از:

  1. درب رواق جنوبی که داخل چارچوب نقرهای قرار دارد و سیدمیرزا اصطهباناتی در سال ۱۲۸۳ قمری اهدا کرده است. خطوط کنده کاری شده آن به خط استاد میرزا محمدعلی طیب شیرازی است. در حاشیه هر لنگه این درب، کتیبه‌ای مزین به آیه‌های سوره دهر و فجر به خط نستعلیق دیده می‌شود. [۲۲]
  2. دومین درب رواق جنوبی دارای کنده کاری هنرمندانه و ظریفی است. روی این درب با خط بسیار زیبای ثلث، اسماء جلاله و نام مبارک امامان معصوم دیده می‌شود. این درب را عمادالدوله والی کرمانشاه در سال ۱۲۸۵قمری وقف کرد. [۲۳]
  3. سومین درب جنوبی را که از نقره است در سال ۱۳۹۹ قمری، حاج محمدعلی افضلی شوشتری وقف‌ کرد و دارای کتیبه‌هایی از آیات اشعار با خط زیبای نستعلیق است. [۲۴]
  4. چهارمین درب در رواق شرقی ایوان طلای ناصری قرار گرفته و به «باب المراد» معروف است و آن را فرهاد میرزا در تاریخ ۱۲۹۴ قمری وقف کرده است. [۲۵]
  5. پنجمین درب در رواق شرقی و نزدیک قبر شیخ مفید قرار دارد. واقف این درب که آیات قرآن و اشعار فارسی با خطی بسیار زیبا زینت‌بخش آن است، فردی به نام حاج محمدجواد تاجر بود که در سال ۱۳۱۴ قمری، آن را وقف نمود. [۲۶]
  6. ششمین و هفتمین درب در مجاورت قبر خواجه نصیر قرار دارد. تاریخ وقف این دو درب سال ۱۳۳۷ قمری ولی واقف آن نامعلوم است.
  7. هشتمین درب در رواق شمالی قرار دارد که دارای آیات قرآن، اشعار فارسی و عربی است که به خط بسیار زیبا کنده کاری شده و آن را به یک اثر نفیس هنری تبدیل کرده است حاج عبدالنبی تاجر کازرونی آن را در سال ۱۳۴۰ قمری، وقف کرد. [۲۷]

وضعیت امروزی

امروز حرم مطهر کاظمین ۱۴/۵۱۴ مترمربع مساحت دارد که با ساختمان‌ها و مناطق اطراف مربوط به حرم، به ۲۶ هزار مترمربع می‌رسد که مبنای طرح ساخت دوباره شاه اسماعیل و توسعه فرهاد میرزا حفظ‌شده است. اقدامات امروز بیشتر به نوسازی و نگهداری ساختمان‌های قدیم و تاریخی آن مربوط می‌شود؛ مثل طلاکاری دو گنبد توسط ستاد بازسازی عتبات عالیات ایران.[نیازمند منبع]

مدفونان در حرم کاظمین

پانوراما کاظمین.jpg

مطالعه بیشتر

  • تاریخ حرم کاظمین علیهماالسلام، نوشته محمدحسین آل یاسین، ترجمه؛ غلامرضا اکبری، کنگره جهانی حضرت رضا علیه السلام، ۱۳۷۱ش.

پانویس

  1. ابوالفرج اصفهانی، ص۴۱۷؛ عیون اخبار الرضا، ص۱۴۹، ۱۵۷ و ۱۵۶.
  2. ر. ک: معجم البلدان، ج ۱، ص ۳۰۶.
  3. حافظ الذهبی، ص۱۳۲.
  4. مرعشی، ص۶۷.
  5. ابن اثیر، ج۱۵ ص۱۲۰ و ۱۳۷؛ خطیب بغدادی، ج۱، ص۱۰۵-۱۰۶.
  6. ابن اثیر، ج۱۶، ص ۲۸۱.
  7. نورالله شوشتری، ج۲، ص۴۵۹-۴۶۰؛ رازی، ص۸۲؛ تعلیقات النقض، ج۲، ص۷۱۹.
  8. بنابر روایت ابن فوطی، این درگیری‌ها در سال ۶۵۳ قمری، نیز صورت گرفته و کاظمین و کرخ و ساکنان شیعی آن غارت شده بودند. ابن فوطی، ص۱۸۸/۷۹-۱۷۸/۷۴-۱۷۳.
  9. ابن فوطی، ص۹۶-۱۹۵-۱۴۵؛ شیرازی، ص۲۳.
  10. شیرازی، ص۱۸۱، ۱۸۲، ۲۱۳و۲۲۱.
  11. النقدی، ص۲۴-۲۶،؛ خواندمیر، ج۳، ص۲۴۲؛ فیض قمی، ص۱۲۱.
  12. ساخت و ساز زیربنایی عهد صفوی، مبنای توسعه و اقدامات ادوار بعدی شد و بنای حرم مطهر کاظمین چارچوب فیزیکی عهد صفوی را تا امروز حفظ کرده است.
  13. بوداق، ص۱۲۴؛ حبیب السیر، ج۴، ص۴۹۴؛ امینی هروی، ص۳۰۳.
  14. شاملو، ج۱، ص۹۳-۹۶؛ اسکندربیگ منشی، ج۲، ص۱۲۵۲-۱۲۵۰ و ۱۶۶۸-۱۶۶۷؛ محمد معصوم، ص ۱۰۶، ۱۰۸، ۱۳۰، ۱۴۹ و ۱۵۸؛ ابوالحسن قزوینی، ص۵۲؛ قزوینی اصفهانی، ص۹۵-۸۴.
  15. قزوینی اصفهانی، ص۹۵-۸۴.
  16. ناصرالدین شاه قاجار، ص۹۶؛ النقدی، ص۷۵.
  17. ناصرالدین شاه، ص۹۶.
  18. ناصر الدین شاه، ص۹۶/۱۵۵.
  19. میلانی، ص۱۳۳.
  20. اعتمادالسلطنه، ص۵۸۴،؛ محلاتی، ص۲۱۴،؛ بامداد، ص۹۱و۹۲.
  21. دیولافوا، ص۹۸۱-۶۷۹.
  22. فیض قمی، ص۱۹۷.
  23. فیض قمی، ص۲۰۸-۲۰۳.
  24. فیض قمی، ص۲۵۰-۲۴۹.
  25. فیض قمی، ص۲۵۰-۲۴۹.
  26. فیض قمی، ص۲۵۰-۲۴۹.
  27. فیض قمی، ص۲۵۰-۲۴۹.
  28. به نقل از اطلس شیعه، ص ۹۳.

منابع

  • این مقاله (با تلخیص) از کتاب سیره و زمانه حضرت امام کاظم(ع) صفحه ۵۴۳ اخذ شده است.
  • ابن اثیر، عزالدین علی، الکامل فی التاریخ، جلد ۹، ۱۵، ۱۶، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
  • ابن فوطی، کمال‌الدین عبدالرزاق بن احمد، الحوادث الجامعه فی مائه السابعه، ترجمه: عبدالمحمد آیتی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۱ش.
  • اسکندربیگ منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، تصحیح، محمد اسماعیل رضوانی، تهران: انتشارات دنیای کتاب، ۱۳۷۷ش.
  • اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، ترجمه: سیدهاشم رسولی محلاتی، تهران: کتاب‌فروشی صدوق، بی‌تا.
  • اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، روزنامه خاطرات، تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۷ش.
  • امینی هروی، امیر صدرالدین ابراهیم، فتوحات شاهی تاریخ صفوی از آغاز تا۹۲۰ قمری، تصحیح و توضیح و تعلیقات از محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
  • بامداد، مهدی، تاریخ رجال ایران، تهران: انتشارات زوار، ۱۳۷۱ش.
  • بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ترجمه، آذرتاش آذرنوش، تهران: انتشارات سروش، ۱۳۶۲ش.
  • جعفر بن ابن الحاج النقدی، تاریخ الامامین الکاظمین و روضت‌ها الشریفه، بغداد: مکتبه العلمیه، دارالکتابالعراقیه، ۱۳۶۹ق.
  • حموی، یاقوت، معجم البلدان، بیروت: دار صادر.
  • خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، قاهره: مکتبه الخانجی، بی‌تا.
  • خواجگی اصفهانی، محمدمعصوم، خلاصه السیر (تاریخ روزگار شاه صفی)، به کوشش، ایرج افشار، تهران انتشارات علمی، ۱۳۶۸ش.
  • خواندمیر، غیاثلدین، تاریخ حبیب السیر، تصحیح وتعلیق زیر نظر دکتر دبیر سیاقی، تهران: کتاب‌فروشی خیام، ۱۳۵۲ش.
  • دوری، عبدالعزیز، تاریخ بغداد، ترجمه اسماعیل دولتشاهی، تهران: بنیاد دائره المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
  • دیولافوا، سفرنامه مادام دیولافوا، ترجمه، همایون فره وشی، تهران: انتشارات قصه‌پرداز، ۱۳۷۸ش.
  • ذهبی، حافظ، العبر من خبر عنبر، بیروت: بی‌تا.
  • رازی قزوینی، ملاعبدالجلیل، بعض مثالب النواصی فی نقض بعض الفضایح الروافض، معروف به النقض، به تصحیح، میر جلال الدین محدث ارموی، تهران: انتشارات انجمن آثار ملی، ۱۳۵۸ش.
  • شاملو، ولی قلی بن داوود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی: سید حسین سادات ناصری، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش.
  • شوشتری، قاضی نورالله، مجالس المومنین، تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه، ۱۳۶۵ش.
  • صدوق، محمد بن علی، من لایحضر الفقیه، بیروت: موسسه الوفاء، ۱۳۶۶/۱۴۰۷ق.
  • صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، قم: انتشارات مسجد مقدس جمکران، ۱۳۸۹ش.
  • شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، قم: دارالکتاب الااسلامیه، ۱۳۶۴ش.
  • شیرازی، عبدالله بن فضل‌الله، تاریخ و صاف، به قلم عبدالمحمدآیتی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۶ش.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل والملوک، ترجمه، ابوالقاسم پاینده، تهران: انتشارات اساطیر، ۱۳۶۴ش.
  • فیض قمی، میرزا عباس، تاریخ کاظمین و بغداد، قم: ۱۳۲۷ش.
  • قزوینی اصفهانی، محمدیوسف واله، ایران در زمان شاه صفی و شاه‌عباس دوم، حدیقه ششم و هفتم از روضه ششم خلد برین، تصحیح و توضیح و تعلیقات، محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. بیتا.
  • قزوینی، ابوالحسن، فواید الصفویه، به تصحیح و مقدمه مریم میر احمدی، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۷ش.
  • قمی، شیخ عباس، مفاتیح‌الجنان، ترجمه و تحقیق: سیدفضل‌الله میر شفیعی خوانساری، قم: انتشارت اسوه، ۱۳۹۰ش.
  • محلاتی، حاج سیاح، خاطرات حاج سیاح، به کوشش، حمید سیاح، تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۵۹ش.
  • مرعشی، می‌رسید ظهیر الدین، تاریخ طبرستان رویان و مازندران، به کوشش حسین تسبیحی، تهران: انتشارات شرق.
  • میلانی، محمد، راهنمای عتبات عالیات، مشهد: نشر محب، ۱۳۷۷ش.
  • ناصرالدین شاه قاجار، سفرنامه ناصر الدین شاه به عتبات (شهریار جاده‌ها) به کوشش، محمدرضا عباسی و پرویز بدیعی، تهران: انتشارات سازمان اسناد ملی ایران.
  • یعقوبی، احمد بن یعقوب، البلدان، ترجمه، محمدابراهیم آیتی، تهران: بنگاه نشر و ترجمه کتاب، ۱۳۵۶ش.
  • بوداق منشی قزوینی، جواهر الاخبار، (بخش ایران از قراقوینلو تا سال ۹۸۴ق)، مقدمه و تصحیح و تعلیق از محسن بهرام‌نژاد، تهران: نشر میراث مکتوب ۱۳۷۸ش.
  • ابوالحسن قزوینی، فواید الصفویه، به تصحیح مقدمه و حواشی مریم میراحمدی، ص۵۲، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۷ش.

پیوند به بیرون