مقاله قابل قبول
بدون جعبه اطلاعات
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
شناسه ارزیابی نشده
نارسا
نیازمند خلاصه‌سازی

حرم کاظمین

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
حرم کاظمین
حرم کاظمین علیهما السلام.jpg
اطلاعات اوليه
کاربری: زیارتگاه
مشخصات
مساحت: ۲۶ هزار مترمربع
معماری
سبک: اسلامی
بازسازی: دوره‌های مختلف
وبگاه: http://www.aljawadain.org

حرم کاظمین آرامگاه امام کاظم(ع) و امام جواد(ع) که در منطقه کاظمین در نزدیک بغداد واقع شده است.

این حرم را پادشاهان آل بویه بازسازی و تزیین کردند. پس از ظهور صفویه و رسمیت یافتن مذهب تشیع دوازده امامی در ایران، شاه اسماعیل صفوی پس از فتوحات در عراق و زیارت کربلا و نجف، به بغداد و سپس به کاظمین رفت. وی در سال ۹۲۶ قمری، دستور داد تمام بناهای موجود حرم را، خراب کنند و به جای آن عمارتی زیبا و باشکوه بسازند. شاه عباس اول صفوی، برای حرم کاظمین ضریحی فولادی ساخت و رواق‌های حرم را تزیین و بازسازی کرد.

در عصر قاجاریه اقدامات عمرانی وسیعی در حرم کاظمین صورت گرفت و وسیع‌ترین اقدام بازسازی و توسعه حرم در این دوره را فرهادمیرزا معتمدالدوله عموی ناصرالدین شاه انجام داد. صحن امروزی کاظمین که با حاشیه‌های اطراف آن ۲۶ هزار متر مربع است، از اقدامات فرهادمیرزا به شمار می‌آید. ستاد بازسازی عتبات عالیات، دو گنبد حرم کاظمین را طلاکاری کرده است.

موقعیت و نامگذاری

امام کاظم (ع) در سال ۱۸۳ق به شهادت رسید، پیکر او را در منطقه شونیزیه که به مقابر قریش شهرت داشت، دفن کردند.[۱] شونیزیه، منطقه حاصل‌خیزی بود و در شمال بغداد و نزدیک به محله کرخ واقع شده بود.[نیازمند منبع] منصور در سال ۱۴۹ق، این منطقه را مقبره خانوادگی برگزید و آن را مقابر قریش نامید.[۲] جعفر اکبر فرزند منصور نخستین کسی بود که در سال ۱۵۰ق در این قبرستان دفن شده بود.[۳]

این منطقه را به جهت منسوب بودن به امام هفتم شیعیان که به کظم غیظ متصف بود،[۴] مشهد الامام موسی بن جعفر، المشهد الکاظمی و کاظمیه نامیدند.[۵] در سال ۲۲۰ق پیکر امام جواد در کنار قبر جدش موسی بن جعفر دفن شد[۶] به اعتبار اتصاف دو امام به صفت کظم غیظ، منطقه به کاظمین مشهور شد[۷] و گاهی نیز به اعتبار جود و بخشش آن دو، آن را به جوادَین خوانده‌اند.[۸]بعدها بر مزار آن دو امام شیعه بارگاهی ساخته شد که به حرم کاظمین شهرت دارد.

مدفن امام کاظم را به دلیل نزدیک بودن به باب التَبْن(تبن از محله‌های بغداد بود که قبر احمد بن حنبل نیز در آن است)، «مشهد باب التَبْن» نیز می‌گفتند[۹] گفته شده که در دلائل الامامه از آن به مسجد ابی‌ابراهیم موسی بن جعفر نیز یاد شده است[۱۰] البته برخی احتمال داده‌اند مسجد در اینجا تصحیف مشهد بوده یا اینکه منظور مسجد باب التبن است.[۱۱]

تاریخچه

گاهشمار حرم کاظمین

حرم کاظمین (تصویر قدیمی).jpg

۱۸۳ق دفن امام کاظم
۲۲۰ق دفن امام جواد
؟ بنای اولیه
۳۳۶ق بازسازی به دستور معزالدوله دیلمی
۳۶۹ق توسعه حرم به دستور عضدالدوله
۴۴۱ق سرایت آتش‌سوزی در درگیری شیعه و سنی در کرخ به حرم
۴۹۰ق کاشی‌کاری دیوارهای حرم به دستور مجدالملک
۵۶۹ق آسیب دیدن حرم بر اثر طغیان دجله
۵۷۵ق ساخت حجره‌ها و دارالضیافه در اطراف حرم به دستور الناصر لدین الله
۶۰۸ق تبدیل حجره‌های اطراف حرم به مدرسه علوم دینی
۶۵۶ق آسیب دیدن حرم و غارت اموال آن در تهاجم هولاکوخان مغول به بغداد
۶۵۸ق بازسازی حرم به دستور عطاملک جوینی وزیر هولاکو
۷۷۶ق آسیب دیدن حرم بر اثر طغیان دجله و تعمیر آن به دستور اویس جلایری
۹۲۶ق ساخت بنایی با دو گنبد کاشی‌کاری و مسجدی در شمال حرم به دستور شاه عباس صفوی
۱۰۴۵ق ساخت ۴ مناره در اطراف صحن به دستور شاه صفی
۱۲۱۱ق طلاکاری دو گنبد و فرش کردن کف حرم و صحن به دستور آقامحمدخان قاجار
۱۲۲۹ق آینه‌کاری داخل رواق‌ها و طلاکاری بالای مناره‌ها به دستور فتحعلی‌شاه قاجار
۱۲۵۵ق طلاکاری ایوان‌های رواق‌های شرقی، غربی و جنوبی به دستور معتمدالدوله قاجار
۱۲۸۲ق طلاکاری ایوان‌ها و آینه‌کاری حرم و کاشی‌کاری صحن به دستور شیخ العراقیین وکیل امیر کبیر[۱۲]

نخستین بنای حرم کاظمین در دوره عباسیان ساخته شده اما از آن اطلاعات دقیقی وجود ندارد. با این حال گفته شده که بنا شامل یک اتاق و گنبد بوده و همزمان با دفن امام کاظم ساخته شده است.[۱۳]

بازسازی در دوره آل‌بویه

کاظمین قدیم

حرم کاظمین در دوره آل بویه بازسازی و بر بنای آن افزوده شد. در سال ۳۳۶ق، به دستور معزالدوله دیلمی، بنای قبلی تخریب شد و بر قبر دو امام بقعه، گنبد و ضریحی از چوب ساج ساخته و دیواری به دور آن کشیده شد. او همچنین سربازانی را برای برقراری امنیت در آنجا مستقر کرد.[۱۴] عزالدوله دیلمی (۳۶۷-۳۵۶ق)، نیز در ضمن بازسازی کاظمین مکان‌هایی برای رفاه حال زائران ساخت.[۱۵]

عضدالدوله (۳۷۲-۳۶۷ق) در سال ۳۶۹ق، دیواری اطراف کاظمین کشید و بیمارستانی بین کاظمین و بغداد ساخت که خدماتی را به زائران کاظمین عرضه می‌کرد.[۱۶]

تخریب به‌دست گروهی از حنابله بغداد

در درگیری‌های مذهبی شیعه و سنی در بغداد، حرم کاظمین آسیب دیده است. در سال ۴۴۳ق گروهی از اهل سنت به تحریک حنابله، به کاظمین حمله کردند و طی سه روز، اموال حرم را بردند و ضریح و گنبد چوبی حرم را آتش زدند. گفته شده آنان قصد نبش قبر دو امام و انتقال پیکر آنان به مقبره احمد بن حنبل را داشتند که به دلیل خرابی وسیعی که ایجاد کرده بودند، نتوانستند محل قبور را شناسایی کنند.[۱۷] البته در سال ۴۵۰ق بساسیری حرم را بازسازی کرد و صندوق جدیدی روی قبرها قرار داد و دو گنبد را به یک گنبد تبدیل کرد.[۱۸]

بازسازی در دروه سلجوقیان

بنای حرم در دوره سلجوقیان بازسازی شد، در سال ۴۹۰ق مجدالملک ابوالفضل براوستانی، وزیر شیعی برکیارق سلطان سلجوقی (۴۸۷-۴۹۸ق) آن را بازسازی کرد. مجدالملک بناهای جدیدی از جمله یک مسجد بزرگ با دو مناره بلند و همچنین مکانی مجزا برای استراحت و سکونت زائران احداث کرد و دیوارهای حرم را با کاشی تزیین نمود.[۱۹] [۲۰]

آسیب دیدن بر اثر طغیان دجله

حرم کاظمین در سال ۵۶۹ق بر اثر طغیان دجله دچار آسیب شد.[نیازمند منبع] الناصرلدین الله عباسی (۶۲۲-۵۷۵ق) خلیفه وقت، در سال ۵۷۵ق ضمن تعمیرات و نوسازی، حجره‌هایی در اطراف صحن کاظمین نیز ساخت اقدامات او را آخرین تعمیر و بازسازی در دوره عباسیان و باشکوه‌ترین آنها دانسته‌اند.[۲۱]

در درگیر‌ی‌های مذهبی در کاظمین در سال ۶۵۴ق، (دو سال قبل از سقوط بغداد به دست مغول) بار دیگر اموال حرم کاظمین غارت شد.[نیازمند منبع] این واقعه زمانی روی داد که فردی به دست یکی از اهالی کرخ به قتل رسید و مردم از محلات سنی‌نشین، به سربازان خلیفه عباسی پیوستند و محله کرخ را به آتش کشیدند و جمع زیادی را کشتند.[نیازمند منبع] بنابر روایت ابن فوطی، این درگیری‌ها در سال ۶۵۳ق رخ داده است.[۲۲]

در دوره حمله مغول

مغول‌ها، در سال ۶۵۶ق بغداد را تصرف نمودند. در این واقعه، بناهای زیادی در بغداد تخریب شد. شهر و حرم کاظمین نیز دست‌خوش غارت و آتش‌سوزی قرار گرفت.[۲۳] البته همین که امیر قراتای به بغداد رسید، عماد الدین عمر بن محمد قزوینی را به قائم مقامی خود انتخاب کرد و عماد الدی دستور بازسازی مسجد خلیفه و حرم کاظمین را صادر کرد.[۲۴]

عطاملک جوینی نویسنده کتاب جهانگشای جوینی در سال‌های ۶۵۷ تا ۶۸۱ق در دوره مغول، حاکم بغداد بود. جوینی، به بازسازی حرم کاظمین توجه ویژه‌ای داشت او خسارات وارده به این بنا را جبران نمود و آن را به شکل سابق خود برگرداند.[۲۵] ابن بطوطه که در سال ۷۲۷ق به بغداد رفته، در سفرنامه خود از ضریحی چوبین بر قبر دو امام خبر داده که سطح آن را با نقره پوشانده شده است.[۲۶]

در دوره آل جلایر

در دوره حکومت آل جلایر، بغداد و کاظمین دچار طغیان دجله شدند و حرم کاظمین بار دیگر دچار خسارت شد و رو به ویرانی رفت.[نیازمند منبع] سلطان اویس جلایری (۷۷۷-۷۵۷ق) به ترمیم و بازسازی حرم اقدام کرد به دستور او دو صندوق بر روی قبور امامان نصب شد. همچنین دو گنبد و دو مناره ساخت و حرم را با کاشی‌هایی که سوره‌هایی از قرآن بر آنها نوشته شده بود، تزیین کرد.[۲۷] وقتی در سال ۷۷۶ق، بار دیگر طغیان دجله خساراتی به حرم وارد نمود، سلطان اویس با تلاش وزیر خود، بار دیگر به بازسازی خسارات ناشی از سیل اقدام کرد و یک کاروان‌سرا برای سکونت زائران ساخت. [۲۸]

در دوره صفویه

شاه عباس در سال ۹۲۶ق، دستور داد تمام بناهای حرم را، خراب کنند و به جای آن بنایی بسازند که شامل رواق، صحن، مسجدی در شمال، دو گنبد و دو مناره دیگر می‌شد.[۲۹] شاه اسماعیل همچنین دو صندوق از نقره بر قبور دو امام ساخت صندوق قبر امام کاظم (ع)، از صندوق امام جواد کوچک‌تر و دارای ریزه‌کاری‌های کمتری بود.[نیازمند منبع] آثاری از دوران صفویه برجای مانده است از جمله آنها کتیبه‌ای با تاریخ ۹۲۶ق بر دیوارهای حرم کاظمین نصب است که به شرح اقدامات عمرانی شاه اسماعیل پرداخته است.[۳۰] گفته‌اند با توجه به اینکه نسب سیادت مورد ادعای صفویان به امام کاظم (ع) می‌رسید، شاه اسماعیل توجه ویژه‌ای به حرم کاظمین داشت.[نیازمند منبع] او تمام ثروت خود را وقف چهارده معصوم کرد که بخشی از آن به حرم کاظمین رسید.[۳۱]

در دوران ترکان عثمانی (۹۷۴-۹۲۶ق)، سلیمان‌خان در بازدیدی که از حرم کاظمین داشت دستور داد نواقصی را که از دوره صفویه باقی مانده است تکمیل کنند.[۳۲]از جمله ساخت مناره‌ای که در دوران صفویه آغاز شده بود، در سال ۹۷۸ق به پایان رسید.[۳۳] همچنین گفته‌اند که در زمان حضور در بغداد، منبری از آجر تراشیده و کاشی‌کاری، به مسجد شمالی حرم تقدیم کرد. به واسطه سلسله عثمانی اهل سنت تا سال ۱۳۴۰ق، در این مسجد که در سال ۹۲۶ق، به دستور شاه اسماعیل ساخته شده بود، نماز جماعت می‌خواندند تا اینکه شیخ مهدی خالصی در آن به اقامه نماز جماعت پرداخت و از آن پس شیعیان نماز جماعت را برگزار می‌کردند.[نیازمند منبع]

شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ق دوباره بغداد را فتح کرد، به دستور او حرم بازسازی و تزیین شد و ضریحی فولادی برای قبور امامان ساخته شد.[۳۴]ولی به دلیل تیره شدن روابطه ایران و عثمانی، ارسال آن تا سال ۱۱۱۵ به تأخیر افتاد[۳۵] شاه صفی نیز در سال ۱۰۴۵ق تعمیراتی را در حرم انجام داد از جمله آنها محکم‌سازی پایه‌های گلدسته‌ها بوده است.[۳۶]

در عهد قاجاریه

در عصر قاجاریه، با حمایت آقامحمدخان قاجار (۱۱۹۳-۱۲۱۲ق) دو گنبد حرم و ایوان و رواق جنوبی که به بالا سر امام کاظم (ع) راه دارد، پوشیده شد و کف حرم و صحن، با سنگ‌های مرمر فرش گردید. همچنین منازل مسکونی اطراف حرم خریداری و تخریب شد و به فضای حرم اضافه گردید.[۳۷] در سال ۱۲۲۱ق، فتحعلی‌شاه قاجار (۱۲۵۰-۱۲۱۲ق) آیینه‌کاری، کاشی‌کاری رواق‌ها و طلای مناره‌های کاظمین را تجدید کرد.[۳۸] در سال ۱۲۴۷ق، منوچهرخان معتمدالدوله گرجی، از دولتمردان قاجاری، هزینه طلاکاری و نوسازی رواق‌های جنوبی، شرقی و غربی را پرداخت کرد. در سال ۱۲۸۲ق، عبدالحسین تهرانی معروف به شیخ العراقین، وکیل میرزاخان امیرکبیر، از محل ثلث میراث امیرکبیر، تعمیراتی در حرم کاظمین انجام داد و به بازسازی، نوسازی، آیینه‌کاری و کاشی‌کاری رواق‌ها، ایوان‌ها و صحن پرداخت. [نیازمند منبع]ناصرالدین‌شاه (۱۳۱۳-۱۲۶۴ ق) در سال ۱۲۸۳ق، ضریحی از نقره ساخت و جایگزین ضریح فولادی عصر صفوی کرد و رواق شرقی حرم را آیینه‌کاری و طلاکاری کرد.[۳۹]

همچنین سلطان بیگم دختر مشیرالملک شیرازی ضریحی از نقره ساخت و در سال ۱۳۲۴ق، یعنی ۱۰۹ سال پس از ضریح زمان ناصرالدین‌شاه که فرسوده شده و نقره‌های آن از بین رفته بود، نصب کرد. [۴۰]

فرهادمیرزا معتمدالدوله عموی ناصرالدین‌شاه، بنای قدیمی حرم را خراب کرد و خانه‌های مجاور آن را خریداری نمود و به مساحت صحن افزود. او صحن را سنگ‌فرش کرد و سرداب‌های آن را برای دفن اموات مهیا ساخت. همچنین فرهادمیرزا دو ساعت بزرگ، یکی بر فراز ایوان داخلی سه درب جنوبی و یکی بر فراز ایوان درونی سه درب شرقی نصب نمود. درب چهارم رواق شرقی ایوان طلای ناصری به نام «باب المراد»، نیز با کنده‌کاری، نقره‌کاری و خطاطی نصب شد. اقدامات فرهادمیرزا در حدود شش سال در کاظمین طول کشید.[۴۱]

معماری

حرم کاظمین ۱۴۵۱۴ مترمربع مساحت دارد که با ساختمان‌ها و مناطق اطراف مربوط به حرم، به ۲۶ هزار مترمربع می‌رسد که مبنای طرح ساخت دوباره شاه اسماعیل صفوی و توسعه فرهادمیرزا حفظ‌شده است.[نیازمند منبع]

ضریح

ضریح مرقد امام کاظم و امام جواد اهدایی بانو سلطان است که در سال ۱۳۲۴ق نصب شده است. طول آن ۶۷۶ سانتی‌متر و عرضش ۵۱۷ سانتی‌متر است و ارتفاع آن نزدیک به سه متر و نیم است.[۴۲] سقف داخلی ضریح از چوب ساخته شده و مزین به نقوش هندسی گل و بوته است همچنین در آن کتیبه‌هایی به خط ثلث و نستعلیق وجود دارد این ضریح در سال ۱۳۵۹ق تعمیر و بازسازی شده است.[۴۳]

رواق‌ها

راهنما و نقشه حرم کاظمین (ع)

حرم کاظمین چهار رواق دارد که با مرمر سنگ‌فرش شده است. نیمه‌پایینی دیوارهای آنها نیز با سنگ مرمر تزیین شده است نیمه بالایی دیوارها و نیز سقف رواق‌ها آیینه‌کاری شده است.[۴۴] رواق‌های حرم عبارتند از:

  1. رواق شرقی؛ از شرق به طارمه «باب المراد» و از غرب به ضریح راه دارد.[۴۵] شیخ مفید و ابن قولویه از متکلمان و محدثان شیعه در این رواق مدفونند. [نیازمند منبع]
  2. رواق غربی؛ از شرق به ضریح و از غرب به طارمه قریش راه دارد[۴۶] و به دلیل دفن خواجه نصیرالدین طوسی به رواق خواجه نصیر شهرت دارد. [نیازمند منبع]
  3. رواق شمالی؛ از جهت شمال به مسجد جامع صفوی و از جهت جنوب به ضریح راه دارد.[۴۷]
  4. رواق جنوبی؛ از شمال به ضریح و از جنوب به باب القبله راه دارد.

از رواق‌های حرم کاظمین، شش در از جنس طلا و نقره به روضه(فضای سرپوشیده اطراف ضریح) باز می‌شود[۴۸] رواق‌ها از طریق هشت در به صحن متصل می‌شوند.[نیازمند منبع] رواق‌ها پس از اقدامات فرهادمیرزا، حرم هفت در داشتند که پس از مدتی، علامه شهرستانی به عنوان نماد درهای بهشت که تعداد آن هشت عدد است، یک در دیگر به آنها افزوده شد[نیازمند منبع] این درها دارای کنده‌کاری‌ و خطوط نستعلیق است و بر آنها نوشته‌هایی همچون آیاتی از قرآن، اشعاری به زبان فارسی و عربی و تاریخ ساخت آنها حک شده است.[۴۹]

اطراف رواق‌ها را سه طارمه گرفته است. طارمه‌ها سقف‌دار و مستطیل‌شکل است و با نردهای آهنی از صحن جداست و دو طرف آنها به رواق‌ها راه دارد.[۵۰] تاریخ ساخت طارمه باب المراد سال ۱۲۸۱ق و طارمه قبله سال ۱۲۸۵ق است[۵۱] همچنین ساخت طارمه قریش سال ۱۳۲۱ آغاز و سال ۱۳۳۲ پایان یافته است.[۵۲]

صحن و ورودی‌های آن

صحن حرم کاظمین در سال ۱۳۰۱ق ساخته شده است. در اطراف آن حجره‌هایی قرار دارد در جلوی هر حجره ایوانی ساخته شده است.[۵۳] صحن کاظمین در ابتدای دوره قاجار سه ورودی اصلی داشت که سردر آنها با کاشی‌های می‌نیایی‌رنگ پوشیده شده بود.[۵۴] بعدها شمار ورودی‌های آن به ۱۰ عدد رسید،[۵۵] آنها عبارتند از:

  • باب المراد؛ در دیوار شرقی صحن واقع شده در بالای سردر آن سوره ضحی نوشته شده است و بر آن نوشته ای است که بر اساس آن فرهاد میرزا در سال ۱۲۹۸ق دستور بنای صحن را صادر کرده است. همچنین از بیرون حرم آیه ۷۳ سوره و سال کتابت ۱۲۹۹ق نوشته شده است.
  • باب القبله؛ در دیوار جنوبی صحن واقع شده است. روی کاشی‌های آن آیة الکرسی با تاریخ کتابت ۱۲۹۸ق و نیز نام ناصرالدین شاه درج شده است. همچنین در قسمت بیرونی باب القبله سوره ضحی نوشته شده است.
  • باب الفرهادیه؛ در گوشه شمال شرقی دیوار شرقی صحن واقع شده است روی دیوار بیرونی آن آیات اول سوره فتح همراه با تاریخ کتابت ۱۳۰۰ق و نام ناصرالدین شاه و نیز دو بیت شعر به زبان فارسی نوشته شده است.
  • باب الرجاء؛ در دیوار شرقی حرم واقع شده است این ورودی در بنای اولیه دیوار نبوده و در سال ۱۳۷۶ق باز شده است در قسمت بالای آن آیات تطهیر و مودت نوشته شده است.
  • باب الرحمه؛ در دیوار غربی صحن واقع شده و در سال ۱۳۷۵ق گشوده شده است بر قسمت بیرونی آن آیات تطهیر و مودت همراه با تاریخ ۱۳۷۵ درج شده است.
  • باب المغفره؛ در دیوار جنوبی واقع شده و در سال ۱۳۶۰ق باز شده است.
  • باب صافی؛ در گوشه جنوب غربی دیوار صحن واقع شده است.
  • باب صاحب الزمان؛ در دیوار غربی صحن واقع شده و در قسمت بالای آن آیه نور نوشته شده است.
  • باب الجواهریه؛ این در دیوار شمالی صحن واقع شده است.
  • باب القریش؛ این در دیوار شمالی قرار دارد.[۵۶]

تولیت حرم و متولیان آن

مدفونان در حرم

در حرم کاظمین افراد زیادی دفن شده اند در میان دفن‌شدگان شخصیت‌های علمی، رجال سیاسی و مردم عادی وجود دارد. برخی از مشهورترین آنها عبارتند از:

پانوراما کاظمین.jpg

تک‌نگاری

درباره حرم کاظمین آثاری به طور مستقل نوشته شده است. برخی از این آثار عبارتند از:

  • تاریخ حرم کاظمین، نوشته محمدحسین آل یاسین است مؤلف در این کتاب به تاریخ حرم کاظمین در دوران‌های آل بویه، سلجوقیان، مغول، صفویان، عثمانی و قاجار پرداخته است. همچنین در بخشی وضعیت کنونی حرم را گزارش کرده است. کتاب پیوست‌هایی دارد که عبارتند از فرزندان امام کاظم، نقیبان و متولیان حرم، مدفونان در حرم و موزه حرم این کتاب را غلامرضا اکبری به زبان فارسی ترجمه کرده و کنگره جهانی حضرت رضا آن را در ۱۳۷۱ش منتشر کرده است.

پانویس

  1. شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۴۳.
  2. حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۱۶۳.
  3. حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۱۶۳.
  4. خلیلی، موسوعة العتبات المقدسه، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۳۹.
  5. تاریخ حرم کاظمین، مقدمه، ص۱۵؛ خلیلی، موسوعة العتبات المقدسه، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۳۰.
  6. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.
  7. خلیلی، موسوعة العتبات المقدسه، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۴۲.
  8. خلیلی، موسوعة العتبات المقدسه، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۴۲.
  9. حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۱، ص۳۰۶.
  10. تاریخ حرم کاظمین، ص۲۲.
  11. تاریخ حرم کاظمین، ص۲۲
  12. علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۳۸۹ش، ص۳۴۰.
  13. تاریخ حرم کاظمین، ص۴۲ و۴۷.
  14. تاریخ حرم کاظمین، ص۲۷.
  15. مرعشی، ص۶۷.
  16. خطیب بغدادی، ج۱، ص۱۰۵-۱۰۶.
  17. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۹، ص۵۷۷.
  18. تاریخ حرم کاظمین، ص۳۳و۴۷.
  19. نورالله شوشتری، ج۲، ص۴۵۹-۴۶۰؛ رازی، ص۸۲؛ تعلیقات النقض، ج۲، ص۷۱۹.
  20. تاریخ حرم کاظمین، ص۴۷.
  21. تاریخ حرم کاظمین، ص۴۸.
  22. ابن فوطی، الحوادث الجامعه، ص۲۱۳-۲۱۴.
  23. جامع التواریخ، ج۲، ص۲۹۳ به نقل از تاریخ حرم کاظمین، ص۵۶.
  24. جامع التواریخ، ج۲، ص۲۹۳ به نقل از تاریخ حرم کاظمین، ص۵۶.
  25. شیرازی، ص۱۸۱، ۱۸۲، ۲۱۳و۲۲۱.
  26. رحلة ابن بطوطه، ج۱، ص۱۴۱.
  27. صدی الفواد، ص۱۵، به نقل از تاریخ حرم کاظمین، ص۶۰.
  28. النقدی، ص۲۴-۲۶،؛ خواندمیر، ج۳، ص۲۴۲؛ فیض قمی، ص۱۲۱.
  29. تاریخ حرم کاظمین، ص۶۲.
  30. بوداق، ص۱۲۴؛ حبیب السیر، ج۴، ص۴۹۴؛ امینی هروی، ص۳۰۳.
  31. شاملو، ج۱، ص۹۳-۹۶؛ اسکندربیگ منشی، ج۲، ص۱۲۵۲-۱۲۵۰ و ۱۶۶۸-۱۶۶۷؛ محمدمعصوم، ص ۱۰۶، ۱۰۸، ۱۳۰، ۱۴۹ و ۱۵۸؛ ابوالحسن قزوینی، ص۵۲؛ قزوینی اصفهانی، ص۹۵-۸۴.
  32. العراق بین احتلالین، ج۹، ص۲۹و۳۴ به نقل از تاریخ حرم کاظمین، ص۷۷.
  33. تاریخ حرم کاظمین، ص۷۷.
  34. صدی فواد، ص۱۶، به نقل از تاریخ حرم کاظمین، ص۷۹.
  35. تاریخ حرم کاظمین، ص۷۹.
  36. تاریخ حرم کاظمین، ص۸۰.
  37. ناصرالدین شاه قاجار، ص۹۶؛ النقدی، ص۷۵.
  38. ناصرالدین شاه، ص۹۶.
  39. ناصر الدین شاه، ص۹۶/۱۵۵.
  40. میلانی، ص۱۳۳.
  41. اعتمادالسلطنه، ص۵۸۴؛ بامداد، ص۹۱و۹۲.
  42. تاریخ حرم کاظمین، ص۱۴۰.
  43. ایدرام، سیمای کاظمین، ص۸۶-۸۷.
  44. تاریخ حرم کاظمین، ص۱۵۸.
  45. تاریخ حرم کاظمین، ص۱۶۰.
  46. تاریخ حرم کاظمین، ص۱۵۹.
  47. تاریخ حرم کاظمین، ص۱۵۹.
  48. تاریخ حرم کاظمین، ص۱۴۴.
  49. نگاه کنید به: تاریخ حرم کاظمین، ص۱۴۴-۱۶۰.
  50. تاریخ حرم کاظمین، ص۱۵۹.
  51. تاریخ حرم کاظمین، ص۱۸۰-۱۸۳.
  52. تاریخ حرم کاظمین، ص۱۲۹-۱۳۰.
  53. تاریخ حرم کاظمین، ص۱۸۴.
  54. دیولافوا، ص۹۸۱-۶۷۹.
  55. تاریخ حرم کاظمین، ص۱۸۴.
  56. تاریخ حرم کاظمین، ص۱۸۳-۱۹۴.
  57. به نقل از اطلس شیعه، ص۹۳.

منابع

  • ابن اثیر، علی بن ابی‌کرم، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۹۶۵ق/۱۳۸۵ق.
  • ابن فوطی، کمال‌الدین عبدالرزاق بن احمد، الحوادث الجامعه فی مائه السابعه، ترجمه: عبدالمحمد آیتی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۱ش.
  • اسکندربیگ منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، تصحیح: محمداسماعیل رضوانی، تهران، انتشارات دنیای کتاب، ۱۳۷۷ش.
  • اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، روزنامه خاطرات، تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۷ش.
  • امینی هروی، امیر صدرالدین ابراهیم، فتوحات شاهی تاریخ صفوی از آغاز تا۹۲۰ قمری، تصحیح و توضیح و تعلیقات از محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
  • بامداد، مهدی، تاریخ رجال ایران، تهران، انتشارات زوار، ۱۳۷۱ش.
  • نقدی، جعفر، تاریخ الامامین الکاظمین و روضت‌ها الشریفه، بغداد، مکتبه العلمیه، دار الکتاب العراقیه، ۱۳۶۹ق.
  • حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دار صادر، ۱۹۹۵م.
  • خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، قاهره: مکتبه الخانجی، بی‌تا.
  • خواجگی اصفهانی، محمدمعصوم، خلاصه السیر (تاریخ روزگار شاه صفی)، به کوشش، ایرج افشار، تهران انتشارات علمی، ۱۳۶۸ش.
  • خواندمیر، غیاثلدین، تاریخ حبیب السیر، تصحیح وتعلیق زیر نظر دکتر دبیر سیاقی، تهران: کتاب‌فروشی خیام، ۱۳۵۲ش.
  • دیولافوا، سفرنامه مادام دیولافوا، ترجمه، همایون فره وشی، تهران: انتشارات قصه‌پرداز، ۱۳۷۸ش.
  • شاملو، ولی قلی بن داوود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی: سید حسین سادات ناصری، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش.
  • شوشتری، قاضی نورالله، مجالس المومنین، تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه، ۱۳۶۵ش.
  • صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، قم: انتشارات مسجد مقدس جمکران، ۱۳۸۹ش.
  • فیض قمی، میرزا عباس، تاریخ کاظمین و بغداد، قم: ۱۳۲۷ش.
  • قزوینی اصفهانی، محمدیوسف واله، ایران در زمان شاه صفی و شاه‌عباس دوم، حدیقه ششم و هفتم از روضه ششم خلد برین، تصحیح و توضیح و تعلیقات، محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. بی‌تا.
  • قزوینی، ابوالحسن، فواید الصفویه، به تصحیح و مقدمه مریم میر احمدی، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۷ش.
  • مرعشی، میرسید ظهیر الدین، تاریخ طبرستان رویان و مازندران، به کوشش حسین تسبیحی، تهران: انتشارات شرق.
  • میلانی، محمد، راهنمای عتبات عالیات، مشهد: نشر محب، ۱۳۷۷ش.
  • ناصرالدین شاه قاجار، سفرنامه ناصر الدین شاه به عتبات (شهریار جاده‌ها) به کوشش، محمدرضا عباسی و پرویز بدیعی، تهران: انتشارات سازمان اسناد ملی ایران.
  • بوداق منشی قزوینی، جواهر الاخبار، (بخش ایران از قراقوینلو تا سال ۹۸۴ق)، مقدمه و تصحیح و تعلیق از محسن بهرام‌نژاد، تهران: نشر میراث مکتوب ۱۳۷۸ش.
  • ابوالحسن قزوینی، فواید الصفویه، به تصحیح مقدمه و حواشی مریم میراحمدی، ص۵۲، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۷ش.
  • خلیلی، جعفر، موسوعة العتبات المقدسة (ج۱۰=قسم الکاظمین)، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م.
  • ایدرام، حسن، سیمای کاظمین، تهران، مشعر، ۱۳۸۷ش.
  • شیخ مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۱۳ق.

پیوند به بیرون