مقاله قابل قبول
کپی‌کاری از منابع خوب
شناسه ناقص
نارسا
عدم جامعیت

ولایت فقیه

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
شیعه
السعید۲.jpg
اصول دین (عقاید)
عقائد اصلی توحید • نبوت • معاد • عدل • امامت
سایر عقائد عصمت • علم غیبولایت • مهدویتغیبتانتظارظهوررجعت • بداء
فروع دین (احکام عملی)
احکام عبادی نماز • روزه • خمس • زکات • حج • جهاد
احکام غیرعبادی امر به معروف و نهی از منکر • تولی • تبری
منابع اجتهاد کتاب • سنت • عقل • اجماع
اخلاق
فضائل کظم غیظ • سخاوت • توکل
رذائل كبر • ریا • سخن‌چینی • حسد
منابع قرآننهج البلاغه • صحیفه سجادیه • سایر کتابها
مسائل چالشی
جانشینی پیامبر • شفاعت • توسل • تقیه • عزاداری • متعه • عدالت صحابه
شخصیت‌ها
امامان شیعه علی(ع) • امام حسن(ع) • امام حسین(ع) • امام سجاد(ع) • امام باقر(ع) • امام صادق(ع) • امام کاظم(ع) • امام رضا(ع) • امام جواد(ع) • امام هادی(ع)  • امام عسکری(ع)  • امام مهدی(عج)
صحابه

سلمان • مقداد • ابوذر • عمار

زنان:

خدیجه • فاطمه(س) • زینب • ام کلثوم  • اسماء • ام ایمن  • ام‌سلمه
علما ادیبان • اصولیان • شاعران • رجالیان • فقها • فیلسوفان • مفسران
زیارتگاه‌ها
مسجد الحرام • مسجد النبیبقیع • مسجد الاقصی • حرم امام علیمسجد کوفه • حرم امام حسین • حرم کاظمین • حرم عسکریین • حرم امام رضا • حرم فاطمه معصومهحرم حضرت زینب
اعیاد مذهبی
عید فطر • عید قربان • عید غدیر • عید مبعث
سوگواری‌ها
سوگواری محرمدهه محرمتاسوعاعاشورادهه صفراربعینایام فاطمیه
رویدادها
مباهله • واقعه غدیر • واقعه سقیفه • ماجرای فدک • رویداد خانه فاطمه • جنگ جمل • جنگ صفین • جنگ نهروان • واقعه کربلا
کتاب‌ها
الاستبصار • الکافی  • تهذیب الاحکام • من لایحضره الفقیهکتاب‌های شیعه
فرق تشیع
امامیه • اسماعیلیه • زیدیه • کیسانیه

ولایت فقیه سرپرستی و حکومت فقیه بر دیگران است. کسی که این منصب را در اختیار داشته باشد، ولی فقیه نامیده می‌شود.

ولایت فقیه نظریه‌ای است که از منابع فقهی شیعه به دست آمده است. پس از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ش که منجر به برپایی حکومتی دینی در ایران شد، این نظریه به صورت عملی امکان اجرا پیدا کرد.

حاکمیت ولایت فقیه در نظام جمهوری اسلامی در ایران، به بحث درباره ولایت فقیه و نسبت آن با سایر نظام‌های حکومتی منجر شد.

مفهوم‌شناسی

ولایت فقیه از دو واژه ولایت و فقیه تشکیل شده و معمولا در تعریف آن این دو واژه را به صورت جداگانه توضیح و تبیین کرده‌اند.[۱] ولایت را به معنای سرپرستی، تسلط و تصرف در امور دیگران دانسته[۲] و فقیه را کسی معرفی می‌کنند که متخصص در علم فقه باشد و قوه و نیروی استخراج همه یا اغلب احکام و قوانین کلی اسلام را از منابع اولیه (کتاب، سنت، اجماع و عقل) داشته باشد؛[۳] بنابراین ولایت فقیه را به معنای سرپرستی، تسلط و تصرف مجتهد جامع‌الشرایط [یادداشت ۱] در امور دیگران[۴] و مدیریت جامعه اسلامی به منظور اجرای احکام اسلامی و تحقق ارزش‌های دینی دانسته‌اند.[۵]

جایگاه بحث

از ولایت فقیه در علم کلام و فقه سخن به میان آمده است. از نظر آیت‌الله جوادی اصل ولایت فقیه مساله‌ای کلامی است ولی از آن در علم فقه نیز بحث می‌شود چراکه هر مسأله‌ای فعل خدا باشد کلامی و هر مسأله‌ای که فعل مکلف باشد فقهی است.[۶] و از آن در ابواب جهاد و امر به معروف و نهی از منکر در منابع فقهی سخن گفته شده است.[۷]

در قانون اساسی ایران

تاریخچه

برای نخستین بار محقق نراقی از دلیل ولایت فقیه و حوزه اختیارات ولی فقیه سخن گفته است.[نیازمند منبع] هر چند پیش از او افرادی از جمله محقق کرکی قائل به نظریه ولایت فقیه بوده‌اند.[۸]

قلمرو اختیارات ولی فقیه

فقیهان شیعه درباره قلمرو ولایت فقیه اختلاف‌نظر دارند. گفته شده همه آنان رهبری او را در دو منصب فتوادادن و قضاوت پذیرفته، اما درباره منصب حکومت اختلاف‌نظر دارند.[۹] گروهی از آنان، مانند محقق کرکی و امام خمینی ولایت فقیه را شعبه‌ای از ولایت پیامبر و امامان دانسته و معتقدند که تمام اختیارات پیامبر(ص) و امامان در اداره جامعه اسلامی برای ولی فقیه نیز ثابت است.[۱۰] از این رو مام خمینی از اختیار ولی فقیه برای تعطیل موقت برخی احکام سخن می‌گوید و حکومت را مقدم بر همه احکام اولیه می‌داند.[۱۱] و معتقد است که ولایت فقیه به قانون عرفی مقید نیست.[۱۲] اما گروهی دیگر از فقیهان همچون شیخ انصاری تصرف در جان و مال مردم و مصالح مردم را مختص پیامبر و امامان می‌داند.[نیازمند منبع]

مطلقه یا مقیده

برخی از فقیهان شیعه ولایت فقیه را به صورت مطلق می‌دانند، که از دیدگاه آنان به ولایت مطلقه فقیه یاد می شود، گروهی دیگر آن را به صورت مقید پذیرفته‌اند:

  • برخی معتقدند اطلاق در برابر مقید بودن به احوال شخصیه است[۱۳] از این رو ولایتِ فقیه در امور عمومی منحصر است و فقیه نمی‌تواند در امور شخصی افراد دخالت کند.[۱۴]
  • اطلاق در برابر تقید به امور حسبه: امور حسبیه وظایفی است که شارع به هیچ وجه راضی به ترک آن‌ها در جامعه نیست؛ مانند سرپرستی کودکان بی‌سرپرست.[۱۵] گفته شده فقیهانی همچون آخوند خراسانی، محقق همدانی، محمدحسین نائینی و آیت‌الله خویی اصطلاح ولایت مطلقه را منحصر به افتاء و قضاوت و امور حسبه ندانسته‌اند.[۱۶]
  • اطلاق در برابر تقید به قوانین شرع، بدین معنا که فقیه فقط در دایره احکام اولیه و ثانویه شرع حق اعمال ولایت دارد و نمی‌تواند فراتر از آن حکمی داشته باشد.[۱۷]
  • اطلاق از قیدی که انتخاب‌کنندگان ولی، بر دایره ولایت او زده‌اند، قائلین به این قید ولایت فقیه را انتخابی می‌دانند و معتقدند چون مشروعیت ولایت فقیه از مولّی علیهم است،[۱۸] آنان می‌توانند دایره ولایت را نیز محدود کنند.[۱۹] این دیدگاه ولایت انتخابی مقیده فقیه خوانده می‌شود.

انتصابی یا انتخابی

مساله کلامی = انتصابی مساله فقهی = انتخابی مجلس خبرگان = انتخابی

دلایل

برخی از فقیهان، ولایت فقیه را بدیهی دانسته که برای اثبات آنها نیازی به دلیل نیست. با این حال برای اثبات ولایت فقیه دلایلی ذکر شده است برخی از آنها عبارتند از:

  • مقبوله عمر بن حنظله؛‌ بر اساس این حدیث، امام صادق کسی که حدیث اهل بیت را روایت می‌کند و در حلال و حرام ابراز نظر کند و احکام ما را بشناسد، می‌بایست او را به عنوان حکم قرار دهند.[۲۰] به واسطه اینکه اجرای حکم در جامعه نیاز به قدرت و حکومت دارد می‌بایست امر حکومت به دست فقیه باشد تا بتواند قضاوت کند و حکم را اجرا کند.[۲۱]
  • توقیع امام زمان: حدیث «و امّا الحَوادثُ الواقِعَة فأرجِعوا فیها إلی رُواةِ أحادیثِنا، فإنّهم حجّتی علیکم و أنا حجّة الله علیهم»[۲۲] بر اساس این توقیع، راویان حدیث حجت بر مردم هستند و فقها اطاعت از شخصی که امام معصوم وی را حجت بر مردم در همه کارها و حوادث قرار داده است، واجب دانسته‌اند.[۲۳]
  • دلیل عقلی:‌ برخی از فقهاء همچون ملا احمد نراقی، آیت الله بروجردی و امام خمینی با دلیل عقلی نیز لزوم ولایت فقیه در عصر غیبت را اثبات کرده‌اند.[۲۴] مثلا از باب ضرورت بعثت نبی و امام برای اثبات ضرورت ولایت فقیه استدلال شده است که حیات اجتماعی و کمال فرد و جامعه در گرو قانون الهی است که این قانون گسترده در زندگی فردی و اجتماعی است و نیازمند حاکمی عالم به دستورات و عادل برای اجرای آن احکام است. در عصر وجود حضور معصوم، نبی و امام زمام امور را به عهده دارد و در عصر غیبت عالم‌ترین و عادل‌ترین و تواناترین فرد برای برقراری حکومت، می‌بایست عهده‌دار این مسئولیت باشد.[۲۵]

همچنین مشهوره ابی‌خدیجه، حدیث «‌الّلهم ارحم خلفائی » و حدیث «‌العلماءُ ورثةُ الانبیاء» از جمله روایات دیگری است که درباره اثبات ولایت فقیه به آنها استناد شده است.[۲۶] برخی از فقها ولایت فقیه را از باب امور حسبه نیز اثبات کرده‌اند.[۲۷]

شرایط ولی فقیه

آیت الله جوادی آملی منظور از فقیه را مجتهد جامع الشرایطی می‌داند که سه ویژگی اجتهاد مطلق، عدالت مطلق و قدرت مدیریت و استعداد رهبری را دارا باشد.[۲۸] همچنین گفته شده که از تدبّر و شجاعت لازم برای اداره حکومت نیز برخوردار باشد.[۲۹]

کتاب‌شناسی

کتاب‌های بسیاری درباره ولایت فقیه نوشته شده که عمدتا پس از انقلاب اسلامی ایران و به سبب آن تألیف شده‌اند،[۳۰] در کتاب «کتاب‌شناسی حکومت و ولایت فقیه» بیش از ۷۰۰ کتاب در زمینه حکومت اسلامی و ولایت فقیه معرفی شده است.[۳۱] همچنین مقاله «کتابنامه ولایت فقیه» بیش از ۱۰۰ کتاب به زبان عربی و فارسی در موضوع ولایت فقیه نام برده است.[۳۲] برخی از آثار نوشته شده در موضوع ولایت فقیه عبارتند از:

  • دراسات في ولاية الفقيه و فقه الدولة الإسلامية: درس‌ها و تحقيقات حسینعلی منتظری درباره مباحث مربوط به حكومت و شئون مختلف ولی فقیه است.
  • ولایت فقیه: مجموعه‌ای از ۱۳ درس‌گفتار امام خمینی در حوزه علمیه نجف درباره «ولایت فقیه» است که در بهمن ۱۳۴۸ ایراد شده‌اند. این کتاب در سال ۱۳۴۹ برای نخستین بار در بیروت چاپ شد.
  • ولایت فقیه: ولایت فقاهت و عدالت تالیف آیت‌الله جوادی آملی کتابی است که به تبیین نظریه ولایت فقیه در اسلام می‌پردازد.

پانویس

  1. منتظری، نظام الحکم فی الاسلام، ۱۳۸۰ش، ص۴۱؛ جوادی آملی، ولایع فقیه، ۱۳۷۸ش، ۱۲۱-۱۳۶؛ طاهری، ولایت فقیه، ۱۳۷۷ش، ۷-۹.
  2. منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۵؛ منتظری، نظام الحکم فی الاسلام، ۱۳۸۰ش، ص۴۲.
  3. مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، فرهنگ‌نامه اصول فقه، ۱۳۸۹ش، ص۶۹۶؛ طاهری، ولایت فقیه، ۱۳۷۷ش، ص۹.
  4. شیخ انصاری،‌ المکاسب المحرمه، ۱۴۱۵ق، ج۳، ۵۴۵.
  5. منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۱؛ جوادی آملی، ولایت فقیه، ۱۳۷۸ش، ص۱۲۹.
  6. جوادی آملی، ولایت فقیه، ۱۳۷۸ش، ص۱۴۱.
  7. جوادی آملی، ولایت فقیه، ۱۳۷۸ش، ص۱۲۶.
  8. جعفریان، رسول، دین و سیاست در دوره صفوی، ص۳۲؛ ص۳۱۲.
  9. طاهری، تحقیقی پیرامون ولایت فقیه، ص۲۰۲.
  10. امام خمینی، کتاب البیع، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۴۸۹.
  11. امام خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۸ش، ج۲۰، ص۴۵۱ـ۴۵۲؛ امام خمینی، ولایت فقیه، ۱۳۷۴ش، ص۴۰.
  12. رجوع کنید به: رنجبریان، ولایت مطلقه، قانون اساسی و امام خمینی.
  13. رک: تبریزی، ارشاد الطالب، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۲۰ـ۲۲.
  14. خراسانی، حاشیة المکاسب، ۱۴۰۶ق، ص۹۳؛ کدیور، حکومت ولایی، ۱۳۷۸ش، ص۱۱۶؛ گلپایگانی، الهدایة الی من له الولایة، ۱۳۷۷ش، ص۴۲.
  15. کدیور، نظریه‌های دولت در فقه شیعه، ۱۳۷۶ش، ص۳۵ـ۳۷؛ عمید زنجانی، «دیدگاه حکومتی در نظریه حسبه»، ص۱۸.
  16. سروش محلاتی، دین و دولت در اندیشه اسلامی، ۱۳۸۶ش، ص۵۹۸ـ۵۹۹.
  17. واعظی، حکومت دینی، ۱۳۷۸ش، ص۲۳۴؛ گلپایگانی، الهدایة الی من له الولایة، ۱۳۷۷ش، ص۴۳.
  18. صالحی نجف‌آبادی، ولایت فقیه حکومت صالحان، ۱۳۶۳ش، ص۷۲.
  19. لک‌زایی، بررسی تطبیقی نظریه‌های ولایت فقیه، ۱۳۸۵ش، ص۷۹.
  20. کلینی، الکافی، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۶۹.
  21. امام خمینی، کتاب البیع، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۴۷۸- ۴۷۹.
  22. شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۸۴.
  23. امام خمینی، ولایت فقیه، ۱۳۷۴ش، ص۶۹.
  24. رک: کدیور، حکومت ولایی، ۱۳۷۸ش، ص۳۸۹ـ۳۹۲.
  25. جوادی آملی، ولایت فقیه
  26. رک: منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۴۲۵ـ۴۹۲.
  27. رک: تبریزی، ارشاد الطالب، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۳۸ـ۴۱.
  28. جوادی آملی، ولایت فقیه، ۱۳۷۸ش، ص۱۳۶.
  29. هادوی تهرانی، ولایت فقیه، ۱۳۷۷ش، ص۱۲۷ـ۱۲۸؛ رک: سروش محلاتی، دین و دولت در اندیشه اسلامی، ۱۳۸۶ش، ص۲۶۶ـ۲۷۵.
  30. استادی، کتاب‌شناسی حکومت و ولایت فقیه، مقدمه.
  31. استادی، کتاب‌شناسی حکومت و ولایت فقیه.
  32. واثقی، «کتابنامه ولایت فقیه».
  1. مجتهد جامع الشرایط را کسی دانسته‌اند که چند ویژگی داشته باشد: عاقل، دارای قدرت اجتهاد و عدالت مطلق، آگاه به رموز سیاست، قادر بر تنفیذ و اجرای قوانین، معتقد به اسلام، عالم به ضوابط و مقررات اسلام و قدرت مدیریت و استعداد رهبری. (منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۱؛ جوادی آملی، ولایت فقیه، ۱۳۷۸ش، ص۱۳۶)

منابع

  • آل بحرالعلوم، سید محمد، بلغة الفقیه، تهران، مکتبة الصادق، ۱۳۶۲ش.
  • امام خمینی، سید روح‌الله، صحیفه نور، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش.
  • امام خمینی، سید روح‌الله، کتاب البیع، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۳۶۳ش.
  • امام خمینی، سید روح‌الله، ولایت فقیه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۴ش.
  • تبریزی، جواد، ارشاد الطالب الی التعلیق علی المکاسب، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، ۱۳۷۴ش.
  • جوادی آملی، عبدالله، «‌سیری در مبانی ولایت فقیه »، در فصل نامه حکومت اسلامی، شماره ۱، پاییز ۱۳۷۵ش.
  • جوادی آملی، عبدالله، ولایت فقیه، ولایت فقاهت و عدالت، قم: مرکز نشر اسراء، ۱۳۷۹ش.
  • حکیم، سید محسن، مستمسک العروة الوثقی، قم، مؤسسة دار التفسیر، ۱۳۷۴ش.
  • خراسانی، محمدکاظم، حاشیة المکاسب، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۰۶ق.
  • رنجبریان، مهدی، ولایت مطلقه، قانون اساسی و امام خمینی، قم: انتشارات ظفر، ۱۳۸۱ش.
  • سروش محلاتی، محمد، دین و دولت در اندیشه اسلامی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۶ش.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، تصحیح علی اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۹۵ق.
  • صالحی نجف آبادی، نعمت الله، ولایت فقیه، حکومت صالحان، تهران، مؤسسه خدمات فرهنگی رسا، ۱۳۶۳ش.
  • صانعی، یوسف، ولایت فقیه، تهران، بنیاد قرآن، ۱۳۶۶ش.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تحقیق حسن حسن‌زاده آملی، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۷ق.
  • عمید زنجانی، عباسعلی، «‌دیدگاه حکومتی در نظریه حسبه »، در فصل نامه حکومت اسلامی، شماره ۳، بهار ۱۳۷۶ش.
  • کدیور، محسن، حکومت ولایی، تهران، نشر نی، ۱۳۷۸ش.
  • کدیور، محسن، نظریه‌های دولت در فقه شیعه، تهران، نشر نی، ۱۳۷۶ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، ۱۳۸۷ش.
  • گلپایگانی، سید محمدرضا، الهدایة الی من له الولایة، به تقریر: احمد صابری همدانی، قم، دفتر نشر نوید اسلام، ۱۳۷۷ش.
  • لک‌زایی، شریف، بررسی تطبیقی نظریه‌های ولایت فقیه، قم، نشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۵ش.
  • مطهری، مرتضی، ولاءها و ولایت‌ها، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۷۷ش.
  • معرفت، محمدهادی، «‌تبیین مفهومی ولایت مطلقه فقیه»، در فصل نامه حکومت اسلامی، شماره ۱۵، بهار ۱۳۷۹ش.
  • منتظری، حسینعلی، دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیه، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۸ق.
  • هادوی تهرانی، مهدی، ولایت فقیه، تهران، کانون اندیشه جوان، ۱۳۷۷ش.
  • واعظی، احمد، حکومت دینی، قم، مرصاد، ۱۳۷۸ش.

پیوند به بیرون