حائر حسینی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
گلدسته حرم امام حسین.jpg
گاهشمار مرقد امام حسین(ع)[۱]
۶۱ق. (۱۲ محرم) دفن امام حسین به دست بنی اسد
۶۵ق. ساخت بنایی بر روی قبر همراه با گنبدی از آجر و گچ و دو در توسط مختار
۱۳۲ق. ساخت بنای سرپوشیده‌ای در کنار مرقد توسط ابوالعباس سفاح
۱۴۶ق. ویران شدن بنای سرپوشیده توسط ابوجعفر منصور
۱۵۸ق. نوسازی بنا توسط مهدی عباسی
۱۷۱ق. ویران شدن بنا در عصر هارون الرشید
۱۹۳ق. نوسازی حرم توسط امین
۲۳۶ق. ویران شدن بنای حرم توسط متوکل عباسی و شخم زدن زمین آن
۲۴۷ق. نوسازی بنای حرم توسط منتصر عباسی
۲۷۳ق. تجدید بنا به دست محمد بن محمد بن زید، رهبر قیام طبرستان.
۲۸۰ق. ساخت گنبد بر فراز قبر توسط داعی علوی گنبدی
۳۶۷ق. ساخت گنبد و چهار رواق و ضریحی از عاج توسط عضد الدوله دیلمی
۳۹۷ق. ساخت مسجد متصل به حرم توسط عمران بن شاهین
۴۰۷ق. آتش‌سوزی در حرم بر اثر سقوط دو شمع و بازسازی حرم توسط حسن بن سهل وزیر
۴۷۹ق. نوسازی دیوار پیرامون حرم توسط ملکشاه سلجوقی
۶۲۰ق. ساخت ضریح توسط الناصر لدین الله عباسی
۷۶۷ق. ساخت گنبد داخلی و صحن توسط سلطان اویس جلایری
۷8۶ق. توسعه صحن و ساخت دو گلدسته طلا توسط سلطان احمد اویس
۹۱۴ق. تذهیب حاشیه‌های حرم و اهدای ۱۲ چراغدان طلا از سوی شاه اسماعیل صفوی
۹۲۰ق. ساخت صندوقی از چوب ساج برای ضریح توسط شاه اسماعیل صفوی
۹۳۲ق. ساخت ضریح مشبک از نقره توسط شاه اسماعیل صفوی دوم
۹۸۳ق. بازسازی گنبد توسط علی پاشا، ملقب به وندزاده
۱۰۳۲ق. ساخت ضریح مسی و کاشی‌کاری گنبد توسط شاه عباس صفوی
۱۰۴۸ق. گچ کردن گنبد از بیرون به دستور سلطان مراد چهارم (عثمانی)
۱۱۵۵ق. تزیین بناهای موجود توسط نادرشاه افشار
۱۲۱۱ق. طلاکاری گنبد به دستور آقا محمدخان قاجار
۱۲۱۶ق. ویران شدن ضریح و رواق در پی یورش وهابیها به کربلا
۱۲۲۷ق. نوسازی حرم و تعویض طلاهای گنبد به دستور فتحعلیشاه قاجار
۱۲۳۲ق. ساخت ضریح نقره‌ای و طلاکاری ایوان به دستور فتحعلیشاه قاجار
۱۲۵۰ق. نوسازی گمبد و بارگاه به دستور فتحعلیشاه قاجار
۱۲۷۳ق. بازسازی گنبد و بخشی از طلاکاری آن توسط ناصر الدین شاه
۱۴۱۸ق. تخریب بخشی از طلاکاری گنبد در پی قیام مردم عراق به دستور صدام
۱۴۲۸ق. مسقف شدن صحن با سبک جدید.

حائر حسینی یا حرم حسینی به مقبره امام حسین(ع) امام سوم شیعیان در کربلا و منطقه پیرامون آن گفته می‌شود. نخستین بار واژه حائر در احادیثی از امام صادق(ع) درباره محوطه محصور پیرامون بنای مرقد امام حسین، به کار رفته است. کمترین اندازه برای تعیین حائر محدوده‌ای به قطر ۲۲ متر گفته شده است. شخص مسافر می‌تواند در حائر حسینی نمازش را کامل بخواند.

معنا و وجه نامگذاری

حائر در لغت به معنای سرگردان و متحیر است. به مکان گودی که وسط آن صاف و اطرافش بلند است و آبِ جمع شده در آن راه خروج ندارد نیز حایر می‌گویند. حائر از نامهای سرزمین کربلا نیز هست.[۲] اشخاص منسوب به این مکان، حائری یا حایری خوانده می‌شوند.[۳]

درباره سبب نامگذاری حرم حسینی به حائر و رواج این واژه، چند قول مطرح شده است؛ از جمله: پس از فرمان متوکل عباسی (۲۳۲ـ۲۴۷) مبنی بر ویران کردن بنای روی قبر و آب بستن به قبر، آب نزدیک قبر ایستاد و آن را فرا نگرفت (حارَ الماء) و ازاین رو این مکان به حائر شهرت یافت.[۴] برخی این وجه را نپذیرفته‌اند؛ زیرا طبق احادیث امام صادق(ع)، پیش از زمان متوکل به این مکان حائر گفته شده است.[۵] دوم آنکه در اوایل قرن دوم، پیرامون محوطه مرقد مطهر دیواری بنا شد و به نظر می‌رسد ایجاد این حصار، احتمالاً در دوره امویان، برای آن بود که بازرسی زائران حرم سهل‌تر باشد. وجه سوم شهرت واژه حائر را آن دانسته‌اند که کاربرد این کلمه رمزگونه، از حساسیت بنی امیه درباره زائران حرم حسینی می‌کاست[۶] و با معنای لغوی واژه هم مطابقت داشت.[۷]

نخستین بار واژه حائر در احادیثی از امام صادق(ع) درباره آداب و فضیلت زیارت امام حسین(ع)،[۸] بر محوطه محصور پیرامون بنای مرقد آن حضرت، اطلاق شد.[۹] به تدریج کاربرد این واژه در میان شیعیان رواج یافت و مرقد مذکور و محدوده پیرامون آن به حائر حسین و حائر حسینی معروف شد.[۱۰]

زیارت امام حسین(ع)

حرم حسینی نزد شیعیان، حرمت بسیاری دارد. امامان شیعه(ع)، به رغم تنگناها و سخت‌گیری‌های حاکمان وقت، همواره با ذکر فضیلت کربلا و منزلت رفیع حائر حسینی، شیعیان را به زیارت و بزرگداشت آن ترغیب می‌کردند. در احادیث متعدد، افزون بر ذکر پاداش اخروی و آثار زیارت حرم امام حسین(ع)، آداب حضور در حرم و کیفیت زیارت مزار آن حضرت به تفصیل بیان شده است.[۱۱]

محدوده

در احادیث منقول از امام صادق(ع) محدوده حائر حسینی به گونه‌های مختلف مشخص شده است، از جمله با معیارهایی چون فرسخ و ذراع.[۱۲] در جمع میان این احادیثِ به ظاهر متعارض، گفته‌اند که همه نواحی مشخص شده در این احادیث، حرم و شایسته احترام‌اند، اما در درجه فضیلت متفاوت‌اند؛ هر ناحیه‌ای که به مدفن امام نزدیک‌تر باشد، شرافت و حرمت بیشتری دارد.[۱۳] کمترین فواصل ذکر شده در احادیث برای محدوده حرم، ۲۰ و ۲۵ ذراع از مدفن امام است. بر این اساس، قطر تقریبی حائر را ۲۲ متر شمرده‌اند که از یک سو بنای حرم و محوطه محصور پیرامون آن را در زمان امام صادق(ع) نشان می‌دهد و از سوی دیگر، با دیدگاه کسانی که حائر را فقط شهادتگاه (مشهد) و مسجد دانسته‌اند، انطباق دارد.[۱۴]

حکم فقهی نماز

اهمیت تعیین دقیق محدوده حائر حسینی، به سبب حکم فقهی خاص آن در مبحث «‌نماز مسافر‌» است. این حکم ـ که از احکام اختصاصی حرم مکی، حرم نبوی و مسجد کوفه هم هست ـ جواز و حتی استحباب خواندن نماز کامل برای مسافری است که کمتر از ده روز در این مکان‌ها اقامت می‌کند. این، فتوای مشهور فقهای امامی است، هرچند خواندن نماز شکسته (قَصر) نیز برای چنین فردی جایز است.[۱۵] این حکم فقهی خاص، شامل روزه نمی‌شود.

در احادیثی که مستند این حکم فقهی است، از ناحیه‌ای که زائر امام حسین(ع) می‌تواند نماز را کامل بخواند، با عناوینی چون حرم، حائر و کنار مدفن (عِندالقَبر) یاد شده است.[۱۶] برخی فقها، [۱۷] با استناد به فواصل چند فرسخی که در برخی احادیث برای شعاع حائر ذکر شده است، حکم اختصاصی مزبور را در همه جای شهر کربلا جاری می‌دانند؛ اما بیشتر فقها این حکم را تنها در محدوده حائر حسینی به مفهوم خاص آن، که مهم‌ترین نقطه حرم است، پذیرفته‌اند، [۱۸] البته آنان درباره محدوده دقیق حائر آرای گوناگونی دارند، از جمله:

  1. محدوده مقبره آن حضرت و دیگر شهیدان کربلا، جز حضرت عباس(ع)، که امروزه به آن حرم گفته می‌شود.[۱۹]
  2. حرم همراه با مجموعه صحن پیش از توسعه آن در دوره صفویان.[۲۰]
  3. فقط روضه مقدّس آن حضرت، که برخی فقها از باب احتیاط بدان قائل شده و حتی رواق و مسجد را جزو حائر ندانسته‌اند.[۲۱]
  4. اطراف ضریح.[۲۲]

تاریخچه احداث بنا

پیشینه احداث بنا بر مزارِ شریف امام حسین(ع) به نخستین سال‌های پس از شهادت ایشان بازمی‌گردد و از نصب صندوق و ایجاد سقف و بنایی کوچک بر روی مدفن تا سال ۶۵، گزارش‌هایی وجود دارد؛ اما ظاهرا نخستین بقعه حائر حسینی را مختار بن ابوعبید ثقفی (مقتول در ۶۷)، پس از پیروزی در قیام خود برای خون‌خواهی امام حسین(ع)، در سال ۶۶ ساخت. این بنای آجری دو در ورودی و یک گنبد داشت.[۲۳] مقبره دیگر شهدای کربلا در بیرون از آن بنا بود[۲۴] برخی احادیث منقول از امام صادق(ع)، درباره آداب و کیفیت زیارت مزار امام حسین(ع)، [۲۵] نشان دهنده برپا ماندن این بنا تا زمان ایشان است.[۲۶]

در ادوار بعد، اشخاص یا حکومت‌ها اقدامات عمرانی متعددی در حرم و حائر حسینی انجام دادند، از جمله ساخت صحن‌ها و رواق‌های جدید یا توسعه آنها، احداث مسجد، ساخت صندوق و ضریح برای مدفن شریف، بازسازی حصار اطراف حرم، تعویض سنگ فرش‌ها، مرمت و زراندود کردن گنبد، تزیین مناره‌ها و دیوارها و رواق‌ها با طلا یا کاشی یا آیینه، اهدای فرش و وسایل روشنایی، و ساختن مخزن آب.[۲۷]

رویکرد حکومت‌ها

حمله بعثی ها به حرم امام حسین

رویکرد حکومت‌ها در مورد عمران حائر حسینی یا تخریب آن، یکسان نبوده است؛ مثلاً در عصر امویان، به رغم سخت‌گیری‌های آنان بر زائران مرقد،[۲۸] حائر تخریب نشد؛[۲۹] اما برخی خلفای عباسی، از جمله هارون الرشید و متوکل، بارها بنای حائر را ویران نمودند. متوکل برای محو اثر قبر و بازداشتن مردم از زیارت، دستور داد زمین حائر را شخم بزنند و بر مقبره آب ببندند.[۳۰] در برابر، در زمان حکومت‌های آل بویه، جلایریان، صفویه و قاجاریه، برای توسعه و بازسازی و تزیین حرم حسینی، اقدامات اساسی و گسترده‌ای صورت گرفت.[۳۱]

مهم‌ترین تخریب بنای حرم در دوره‌های اخیر، در ۱۲۱۶ق و در جریان حمله نخست وهابیان به کربلا روی داد. در این حمله، علاوه بر کشتار بسیاری از مردم، حرم حسینی به شدت تخریب شد و اموال آن به غارت رفت.[۳۲] محمد سماوی (متوفی ۱۳۷۱) در مجالی اللُطف بأرض الطَّف، آبادانی‌ها و ویرانی‌های رخ داده در حائر حسینی را به نظم درآورده است.[۳۳]

همچنین در سال ۱۹۹۱ ميلادی (۱۳۷۰ شمسی) صدام حسین از ژنرال «قيس حمزه عبود» می‌خواهد كه تمامی زائران حرم امام حسین (ع) و حرم حضرت عباس (ع) را مورد حمله قرار دهد و حتی كسانی را كه در بازداشت نيروهای امنيتی هستند، در همانجايی كه بازداشت می‌شوند، اعدام كنند. حسين كامل، داماد صدام، با يك تانك وابسته به گارد ويژه رياست جمهوری، به این دو حرم شریف حمله می‌کند و حتی گنبد امام حسين(علیه السلام) را نیز مورد هدف قرار می‌دهد و پس از اطمينان از انجام وظيفه، صدام را در جريان اين حمله قرار می‌دهد. صدام نيز به وی وعده تجليل از سوی رژيم حاكم را می‌دهد.[۳۴]

اقامت شیعیان

تأکید امامان شیعه(ع) بر اهمیت بزرگداشت حائر از یک سو و آزادی نسبی در مورد زیارت مرقد امام حسین(ع) در زمان منتصر عباسی (۲۴۷ـ۲۴۸) از سوی دیگر، موجب شد گروهی از علویان در مجاورت حرم حسینی اقامت گزینند که نخستین آنها ابراهیم مُجاب، فرزند محمد عابد و نوه امام کاظم(ع)، بود. مزار ابراهیم در رواق غربی حرم است.[۳۵] پسر او، محمد حائری، سرسلسله سادات آل فائز در کربلاست که برخی از آنان تولیت حرم حسینی را برعهده داشته‌اند.[۳۶]

پانویس

  1. راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، صص۲۴۴-۲۴۶.
  2. ابن منظور؛ طریحی؛ زبیدی، ذیل «‌حیر‌»
  3. کلیدار، تاریخ کربلاء و حائرالحسین(ع)، ص۲۶
  4. شهید اول، ذکری الشیعة فی احکام الشریعة، ج۴، ص۲۹۱
  5. طهرانی، شفاءالصدور فی شرح زیارة العاشور، ص۲۹۴
  6. بستان آبادی، شهر حسین(ع)، یا، جلوه‌گاه عشق، ص۱۷۴ـ۱۷۵
  7. کلیدار، تاریخ کربلاء و حائرالحسین(ع)، ص۷۳
  8. ابن قولویه، کامل الزیارات، ص۲۵۴ـ۲۵۵، ۳۵۸ـ۳۶۲
  9. کرباسی، تاریخ المراقدالحسین و اهل بیته و انصاره، ج۱، ص۲۵۹
  10. کلیدار، تاریخ کربلاء و حائرالحسین(ع)، ص۷۱ـ۷۲
  11. مفید، کتاب المزار، ص۴۴ـ۶۲، ۶۴ـ۸۲
  12. ابن قولویه، کامل الزیارات، ص۴۵۶ـ۴۵۸
  13. طوسی، تهذیب الاحکام، ج۶، ص۸۱ـ۸۲
  14. کلیدار، تاریخ کربلاء و حائرالحسین(ع)، ص۵۱ـ۵۲، ۵۸ـ۶۰؛
  15. شهیدثانی، الروضةالبهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ج۱، ص۷۸۷ـ۷۸۸؛ طباطبائی یزدی، العروةالوثقی، ج۲، ص۱۶۴؛
  16. بروجردی، مستند العروة الوثقی، ج۸، ص۴۱۸ـ۴۱۹؛ حرّعاملی، وسائل، ج۸، ص۵۲۴، ۵۲۷ـ۵۲۸، ۵۳۰ـ۵۳۲
  17. ابن سعید، الجامع للشّرائع، ص۹۳؛ نراقی، مستند الشیعة فی احکام الشریعة، ج۸، ص۳۱۳، ۳۱۷
  18. بحرانی، الحدائق النّاضرة فی احکام العترةالطاهرة، ج۱۱، ص۴۶۲؛ نراقی، مستند الشیعة فی احکام الشریعة، ج۸، ص۳۱۳ـ۳۱۴
  19. مفید، الارشاد، ج۲، ص۱۲۶؛ حلّی، السرائر، ج۱، ص۳۴۲
  20. مجلسی، بحار، ج۸۶، ص۸۹ـ۹۰؛ کلیدار، تاریخ کربلاء و حائرالحسین(ع)، ص۵۳ـ۵۴
  21. مجلسی، بحار، ج۸۶، ص۸۹؛ خمینی، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۲۳۳
  22. طباطبائی یزدی، تحریر الوسیله، ج۲، ص۱۶۴ـ۱۶۵؛ بروجردی، مستند العروة الوثقی، ج۸، ص۴۱۹ـ۴۲۰، ۴۲۵ـ ۴۲۶؛ نراقی، مستند الشیعة فی احکام الشریعة، ج۸، ص۴۱۹ـ۴۲۰، ۴۲۵ـ ۴۲۶
  23. کرباسی، تاریخ المراقدالحسین و اهل بیته و انصاره، ج۱، ص۲۴۵ـ۲۵۰؛ طعمه، تاریخ مرقد الحسین و العباس، ص۷۰ـ۷۳
  24. ابن قولویه، کامل الزیارات، ص۴۲۰
  25. مجلسی، بحار، ج۹۸، ص۱۷۷ـ۱۷۸، ۱۹۸ـ۱۹۹، ۲۵۹ـ۲۶۰
  26. کرباسی، تاریخ المراقدالحسین و اهل بیته و انصاره، ج۱، ص۲۵۵ـ۲۵۹
  27. طعمه، تاریخ مرقد الحسین و العباس، ص۸۷ـ ۹۳
  28. ابن قولویه، کامل الزیارات، ص۲۰۳ـ۲۰۶، ۲۴۲ـ۲۴۵
  29. طعمه، تاریخ مرقد الحسین و العباس، ص۷۳
  30. ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص۳۹۵ـ۳۹۶؛ طوسی، الامالی، ص۳۲۵ـ۳۲۹
  31. کلیدار، تاریخ کربلاء و حائرالحسین(ع)، ص۱۷۱ـ۱۷۳
  32. Longrigg, Four centuries of modern Iraq,217
  33. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۱۹، ص۳۷۳
  34. خبرگزاری ابناء
  35. طعمه، تاریخ مرقد الحسین و العباس، ص۱۴۷ـ۱۴۸؛ علوی اصفهانی، مهاجران آل ابوطالب، ص۲۰۲ـ۲۰۳
  36. ابن عنبه، عمدةالطالب فی انساب آل ابی طالب، ص۲۶۳ـ۲۶۶؛ کلیدار، معالم انساب الطالبیین فی شرح کتاب (سرّالانساب العلویة) لابی نصرالبخاری، ص۱۵۷ـ۱۶۷

منابع

  • ابن ادریس حلّی، کتاب السرائر الحاوی تحریرالفتاوی، قم، ۱۴۱۰ـ۱۴۱۱ق.
  • ابن سعید، الجامع للشّرائع، قم ۱۴۰۵ق.
  • ابن طباطبا علوی اصفهانی، مهاجران آل ابوطالب، ترجمه محمدرضا عطائی، مشهد، ۱۳۷۲ش.
  • ابن عنبه، عمدةالطالب فی انساب آل ابی طالب، چاپ مهدی رجایی، قم، ۱۳۸۳ش.
  • ابن قولویه، کامل الزیارات، چاپ جواد قیومی، قم۱۴۱۷ق.
  • ابن منظور، ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، چاپ کاظم مظفر، نجف، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۵م.