حمزة بن موسی الکاظم (ع)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
امامزاده
حمزة بن موسی
ضریح مطهر امامزاده حمزه بن موسی علیه السلام.jpg
تصویری از ضریح حمزه بن موسی (ع) در شهر ری
نام حمزة بن موسی
زادروز نامعلوم
مدفن ایران، شهر ری
محل زندگی شهر ری
پدر امام موسی کاظم(ع)
مادر ام احمد
فرزند(ان) علی، قاسم، حمزه
طول عمر نامشخص
امامزادگان مشهور

حمزة بن موسی بن جعفر الکاظم(ع) از فرزندان امام هفتم(ع) است. وی دانشوری فاضل بود و نزد قشرهای گوناگون مردم محبوبیت ویژه‌ای داشت. طبق برخی روایات اطرافیان مأمون او را به قتل رساندند.

بقعه‌های زیادی در ایران و کشورهای دیگر به وی منسوب است؛ البته شواهد موجود موید این است که مرقد وی در ری در جوار آستانه حضرت عبدالعظیم است.

نسب و تولد

پدر حمزه، امام کاظم(ع) و مادر او بنا بر قول مؤلف کتاب منتخب التواریخ، امّ احمد بوده است، بنابراین حمزه برادر حضرت احمد بن موسی(ع) ملقّب به شاه چراغ است و بنا بر قولی مادرش ام ولد بوده است.[۱] کنیه وی را ابوالقاسم گفته‌اند.

به دلیل کمبود گزارش‌ها، از تاریخ تولد ایشان خبر دقیقی در دست نیست.


نظر بزرگان

پس از آنکه عبدالعظیم حسنی به ری مراجعت نمود در ری به زیارت قبر حمزه بن موسی می‌رفت و در هنگام زیارت ایشان می‌فرمود:

هذا قبر خیر رجل من ولد امام کاظم (ع).

عبدالعظیم با وجود جلالت و قدری که داشت، همواره به زیارت این مرقد می‌رفت و شخص مدفون در آنجا را به اصحاب و شاگردان مورد اطمینان خویش معرفی می‌کرد.[۲]

رساله‌ای منسوب به صاحب بن عباد، دانشمند قرن چهارم هجری قمری است که آن را در احوال حضرت عبدالعظیم نگاشته است و این نکته را تأکید و تصریح کرده است.[۳]

ضامن بن شدقم درباره وی می‌نویسد:

دانشور فاضلی که از دیانت صیانت می‌کرد، جلیل‌القدر و رفیع المنزله بود، رتبه‌ای عالی داشت، اقتدار و عزتش زبانزد خاص و عام گردید و نزد قشرهای گوناگون مردم محبوبیت فوق‌العاده و ویژه‌ای به دست آورد.[۴]

علامه مجلسی در تحفة الزائر نوشته است:

قبر شریفش نزدیک مرقد حضرت عبدالعظیم است و ظاهراً همان امام‌زاده‌ای است که آن سید زیارت می‌کرده است و باید آن را زیارت کرد. از صاحب مجدّی نقل شده که حمزة بن موسی مکنّا به ابوالقاسم است.[نیازمند منبع]محدث قمی در وصفش می‌گوید:
همانا حمزه فرزند موسی(ع) سیدی جلیل‌الشأن بود و در نزدیکی شاه عبدالعظیم قبری است با بقعه‌ای عالی، منسوب به او و مزار عامه مردم است.[۵]

به گفته وی:

در روایت نجاشی است که وقتی حضرت عبدالعظیم حسنی در ری به حالت اختفا [پنهانی] و دور از چشم عباسیان و کارگزاران آنان زندگی می‌کرد، روزها را روزه می‌داشت و شب‌ها به نماز می‌ایستاد و پنهان بیرون می‌آمد و قبری را زیارت می‌کرد و می‌گفت مرقد فرزندی از اولاد موسی بن جعفر(ع) است.[۶]
برخی امامزادگان ایران
نام امامزاده ازنسل امام شهر، استان
علی بن محمد باقر(ع)(مشهد اردهال) امام باقر(ع) اصفهان-کاشان
عبدالعظیم حسنی (حرم حضرت عبدالعظیم) امام حسن مجتبی(ع) ری
حمزه بن موسی(ع) امام کاظم(ع) تهران-ری
حسین بن موسی بن جعفر(ع)(علاءالدین حسین) امام کاظم(ع) فارس-شیراز
محمد بن موسی بن جعفر(ع) (سیدمیرمحمد) امام کاظم(ع) فارس-شیراز
امامزاده حسین امام رضا(ع) قزوین
موسی بن محمد(موسی مبرقع) امام جواد(ع) قم
علی بن جعفر(ع) امام صادق(ع) قم
حکیمه دختر امام کاظم امام کاظم(ع) کهکیلویه و بویراحمد-گچساران
اسحاق بن موسی(ع) امام کاظم(ع) مرکزی-ساوه
امامزاده شاهرضا امام کاظم(ع) اصفهان-شهرضا
علی زین العابدین(درب امام) امام صادق(ع) اصفهان
امامزاده زینبیه امام کاظم(ع) اصفهان
امامزاده جعفرامزاده(شاه کرم) امام رضا(ع) اصفهان
احمد بن موسی مبرقع(میراحمد) امام جواد(ع) اصفهان-کاشان
آقاعلی عباس امام کاظم(ع) اصفهان-کاشان
هلال بن علی امام صادق(ع) اصفهان-آران و بیدگل
امامزاده داود امام مجتبی(ع) تهران-کوه‌های کن
امامزاده صالح امام سجاد(ع) تهران-تجریش
محمد بن محمد بن زید(ع)(امامزاده محروق) امام سجاد(ع) خراسان رضوی-نیشابور
حسین بن موسی امام کاظم(ع) خراسان جنوبی-طبس
امامزاده عبدالله امام سجاد(ع) خوزستان-شوشتر
امامزاده محمد بن موسی امام کاظم(ع) خوزستان-دزفول
محمد بن زید بن علی(ع) امام سجاد(ع) خوزستان-شوشتر
سیدبهاءالدین محمد امام کاظم(ع) چهارمحال وبختیاری-شیخ شبان
حسن بن حسین بن اسحاق امام حسن مجتبی(ع) لرستان-الیگودرز
علی بن حمزه امام کاظم(ع) فارس-شیراز
امامزاده اسماعیل حضرت علی(ع)،حضرت عباس(ع) فارس-فسا
محمد بن حسن(آقامشهید) امام کاظم(ع) فارس-فراشبند
جعفر بن علی(امامزاده جعفر) امام صادق(ع) یزد
امامزاده یحیی امام کاظم(ع) سمنان
علی بن جعفر امام صادق(ع) سمنان
عبیدالله بن موسی(کوسه هجیج) امام کاظم(ع) کرمانشاه-روستای هجیج
جلال الدین اشرف امام مجتبی(ع) گیلان-آستانه اشرفیه
امامزاده هاشم حضرت علی(ع)، محمد بن حنفیه گیلان-رشت
امامزاده هاشم امام مجتبی(ع) مازندران-آمل
سید سلطان محمد(پیرچوگان) امام کاظم(ع) هرمزگان-رودان
شاهزاده حسین امام هادی(ع) همدان
امامزاده محسن(امامزاده کوه) امام حسن مجتبی(ع) همدان
امامزاده عبدالله امام کاظم(ع) همدان

شهادت یا وفات

ازتاریخ وفات حمزة بن امام موسی(ع)اطلّاع دقیقی در دست نیست، و در مصادر ترجمه او، از این موضوع ذکری به میان نیامده و علما و مورخان تحقیقی در این خصوص انجام نداده‌اند.[نیازمند منبع]

طبق برخی روایت‌ها، گروهی از هواداران مأمون علیه او شورش کردند و حمزه را به قتل رسانیدند؛ تا آن که آشنایان و دوستانش وی را در باغی در ری دفن کردند.[۷]

سید محسن امین در اعیان الشیعه به نقل از بحار الانوار می‌نویسد:

حمزة بن موسی علیه‌السلام در خدمت برادرش امام علی بن موسی الرضا علیه‌السلام عازم خراسان بود، و همواره در خدمت برادر بود و در رفع حوایج امام می‌کوشید. چون به سوسمر (یکی از قرا که معلوم ننموده در کجا واقع است) رسیدند. عده‌ای از عمّال مأمون بر آنان حمله کردند و او را کشتند و برادرش امام رضا(ع) در باغی او را دفن کرد.[۸]

فرزندان

  • علی: او بدون فرزند از دنیا رفت و در شیراز در باب اسطخر مدفون گردید.[۹]
  • قاسم معروف به قاسم اعرابی: از نسل وی سادات زیادی ماندند.[۱۰]
  • حمزه: از نسل وی سادات زیادی در بلخ و خراسان ماندند. شاهان صفویه از نسل حمزه بن حمزه هستند.[۱۱]

بقعه‌های منسوب

بقعه‌های زیادی در ایران و کشورهای دیگر به حمزه به موسی بن جعفر(ع) منسوب است، که بعضی از آنها عبارتند از: کاشمر، مابین ماهشهر و هندیجان، شیراز، بوانات فارس،کازرون، قم، اسفراین، سیرجان کرمان، حله،شیروان، کاخران در سه کیلومتری شمال اردبیل، تبریز، قزوین، ری.

قرائنی بر بارگاه حمزه در ری

محمد حسین حسینی جلالی در کتاب «مزارات أهل البیت و تاریخها» می‌نویسد: یکی از دلایل سکونت سید عبدالعظیم حسنی در شهر ری، حمزة بن موسی بوده است. این واقعیت در زیارت آن امام‌زاده چنین آمده است: «ای زیارت‌کنندۀ بهترین مرد از فرزندان موسی بن جعفر(ع)!».

طبق برخی روایت‌ها، گروهی از هواداران مأمون علیه او شورش کردند و حمزه را به قتل رساندند و آشنایان و دوستانش، وی را در باغی در ری دفن کردند.[۱۲]

حرزالدین گفته است: مقبره حمزه در ری شناخته شده و معروف است و به سمت جنوبی رواق آرامگاه سید عبدالعظیم حسنی پیوسته است. گنبدی بلند و استوار، ضریح و پنجره‌ای گران‌بها دارد. بر کسی پوشیده نیست که به حمزة بن موسی بن جعفر آرامگاه‌هایی در شهرهای گوناگون نسبت داده شده است که از جمله مشهورترین آنها در ری است. او از عالمان، بزرگان و فقیهان و فردی با تقوا بود. امامت برادرش علی بن موسی الرضا(ع) را پذیرفت، در خدمتش در مدینه به سر می‌برد، فرمان حضرت را عملی می‌ساخت، از اصحاب امام هشتم(ع) به شمار می‌رفت و در سفر و حضر به حضرت خدمت می‌کرد.[۱۳]

خوانساری در روضات الجنات،[۱۴] و رضاقلی خان هدایت در روضة الصفای ناصری[۱۵] مزار حمزه را در ری ذکر کرده‌اند.

سید عبدالرزاق کمونه حسینی یادآور شده است: در ری آرامگاه حمزة بن موسی واقع است؛ چنان که سید مهدی قزوینی در فلک النجاة به این نکته اشاره دارد.

به گفته این محقق و عالم نسّابه، حمزه، مردی فاضل و پارسا بود و از برادرش حضرت امام رضا(ع) صادقانه پیروی می‌کرد و پیوسته در پی کسب رضایت وی بود.[۱۶]

شاهدی دیگر

یکی از علمااز قول پدر نقل کرده است که: در اطراف حلّه عراق، برای تبلیغ رفته بودم. در آنجا مزاری است معروف به قبر حمزة بن موسی الکاظم(ع).

مردم برایش کراماتی نقل کنند. من به زیارت نرفتم، زیرا نزد من به اثبات رسیده بود که آن امام‌زاده، در ری مدفون است.

یک باراهالی از من خواستند آنجا را زیارت کنم. پاسخ دادم: مزاری را که نمی‌شناسم، زیارت نمی‌کنم. به دلیل اعراض من، رغبت مردم هم به آن مکان کاهش یافت.

آن شب ناگاه سیدی بر من وارد شد، سلام کرد و نزدم نشست و گفت: یا مولانا! دیروز میهمان اهل قریه حمزه شدی و او را زیارت نکردی؟ گفتم: آری. فرمود: چرا؟ گفتم: چون او را نمی‌شناسم و اعتقاد دارم حمزه فرزند امام کاظم(ع) در ری است. فرمود: بسا چیزهاست که شهرت یافته، ولی اصالتی ندارد. این قبر حمزه نیست، بلکه مرقد ابو علی حمزة بن قاسم علوی عباسی از فرزندان حضرت ابوالفضل عباس(ع) است. او یکی از علمای اجازه و اهل حدیث بود و شرح حال نگاران وی را به علم و پارسایی ستوده‌اند.

چون صبح شد با مطالعه کتاب‌های رجالی متوجه شدم بیان آن سید درست است و این بقعه متعلق به ابوعلی حمزة بن قاسم علوی است.

وقتی که اهل قریه به دیدنم آمدند، آن سید در میانشان بود. از او تشکر کردم که سحر نزد من آمد و مرا از این حقیقت آگاه کرد. پرسیدم: این اطلاعات رااز چه کسی آموختی و مأخذ و مصدرش کجاست؟ او پاسخ داد: سوگند به خداوند که در این ساعت من نزد شما نیامده‌ام و امروز به محضرتان رسیدم و شب گذشته در بیرون روستا بودم.

من شکی ندارم آن شخصی که هنگام سحر تشریف آورد، حضرت صاحب الامر(عج) بوده است که از فرمایش ایشان ثابت می‌شود امام‌زاده حمزه در ری مدفون است.[۱۷]

پانویس

  1. الکُتُبی الحسنی، الاصول فی ذرّیة البضعة البتول، ۱۴۲۰ق، ص۱۱۲
  2. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۸، ص۳۱۳
  3. محدث نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۲۹ق، ج۲۵، ص۱۶۱.
  4. ضامن بن شدقم، تحفةالازهار، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۳۲۲
  5. قمی، منتهی الامال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۵۶۷
  6. قمی، منتهی الامال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۵۶۷
  7. حسینی جلالی، خاک پاکان، ۱۳۸۰ش، ص۳۱۴
  8. امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۶، ص۲۵۱
  9. سراج الانساب، ۷۶
  10. فخر رازی، الشجره المبارکه، ۱۴۰۹ق، ص۹۶؛ مروزی الازورقانی، الفخری، ۱۴۰۹ق، ص۲۰
  11. فخر رازی، الشجره المبارکه، ۱۴۰۹ق، ص۹۶؛ مروزی الازورقانی، الفخری، ۱۴۰۹ق، ص۲۰
  12. حسینی جلالی، خاک پاکان، ۱۳۸۰ش، ص۳۱۴
  13. حرزالدین، مراقد المعارف، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۶۲، ۲۶۷
  14. حرزالدین، مراقد المعارف، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۲۱۲
  15. حرزالدین، مراقد المعارف، ۱۴۱۳ق، ج۱۱، ص۶۳۴
  16. کمونه حسینی، آرامگاه‌های خاندان پاک پیامبر، ۱۳۷۱ش، ص۱۲۹
  17. محمد شریف رازی، اختران فروزان ری و تهران، مکتبة الزهرا، ص۵۸، ۵۹

منابع

  • الکُتُبی الحسنی، أنس، الاصول فی ذرّیة البضعة البتول، مدینه، دارالمجتبی، ۱۴۲۰ق.
  • امین، سید محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۰۶ق.
  • حرزالدین، محمد بن علی، مراقد المعارف فی تعیین مراقد العلویین و الصحابة و التابعین و الرواة و العلماء و الأدباء و الشعراء، قم، سعید بن جبیر، ۱۴۱۳ق.
  • حسینی جلالی، محمد حسین، خاک پاکان تاریخ آرامگاههای خاندان پیامبر(ع) و صحابه خاص آنان، ترجمه قربانعلی اسماعیلی، مشهد، آستان قدس رضوی، چاپ دوم، ۱۳۸۰ش.
  • رازی، محمد شریف، اختران فروزان ری و تهران، اصفهان، مکتبة الزهرا، بی‌تا.
  • ضامن بن شدقم، تحفه‌ الازهار و زلال‌ الانهار فی‌ نسب‌ ابناء الائمه‌، تحقیق کامل سلمان الجبوری، تهران، دفتر نشر مکتوب، ۱۳۷۸ش.
  • فخررازی، محمد بن عمر، الشجره المبارکه فی انساب الطالبیه، قم، منشورات کتابخانه آیه الله مرعشی، ۱۴۰۹ق.
  • قمی، شیخ عباس، منتهی الامال، تحقیق ناصرباقری بیدهندی، قم، انتشارات دلیل، ۱۳۷۹ش.
  • کمونه حسینی، سید عبدالرزاق، آرامگاه‌های خاندان پاک پیامبر و بزرگان، ترجمه عبدالعلی صاحبی، مشهد، آستان قدس رضوی، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
  • گیلانی، سیداحمدبن محمدبن عبدالرحمن، سراج الانساب، منشورات کتابخانه آیه الله مرعشی، قم، ۱۴۰۹.
  • مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۳ق.
  • محدث نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، موسسة آل البیت لاحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۲۹ق.
  • مروزی الازورقانی، اسماعیل بن حسین، الفخری فی انساب الطالبین، قم، منشورات کتابخانه آیه الله مرعشی، ۱۴۰۹ق.

پیوند به بیرون