مقاله قابل قبول
کپی‌کاری از منابع خوب
نارسا
عدم جامعیت

گناه

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

گناه، در اصطلاح دینی به معنای نافرمانی از خداوند و انجام دادن کاری است که خداوند از آن نهی کرده یا ترک کاری است که خداوند به انجام آن فرمان داده است. گناه می‌تواند عملی مانند قتل، گفتاری مانند غیبت و نظری مانند شرک باشد. گناه تقسیمات مختلفی دارد که در قرآن کریم و روایات معصومین به آنها اشاره شده و از جمله تقسیم معاصی به صغیره و کبیره است. کفر، ناامیدی از رحمت خدا، کشتن عمدی مؤمن، تهمت زدن به زن پاک، گریختن از جهاد، خوردن مال یتیم، نافرمانی پدر و مادر، رباخواری و شراب‌خواری از جمله گناهان کبیره هستند.

بنابر آموزه‌های دینی، برخی گناهان دارای آثار ویژه‌ای هستند از جمله مانع شدن از استجابت دعا، نباریدن باران، تبدیل نعمت به نقمت، از بین بردن آبرو و شتاب یافتن مرگ. بر طبق احادیث، خداوند به وسیله کیفر دنیوی، بیماری، اندوه، انجام کارهای نیک و خوش اخلاقی گناهان بندگانش را محو می‌کند.

مفهوم‌شناسی

گناه در لغت به معنای جرم، خطا، معصیت، تقصیر، غلط و نافرمانی[۱] و در اصطلاح به معنی ارتکاب کاری است که خدای متعال از آنها نهی کرده یا ترک کاری است که به آن امر کرده است.[۲]

در زبان عربی به گناه ذنب گفته می‌­شود. ذنب به معنی دنباله یا دُم است. وجه تسمیه گناه به ذنب آن است که گناه دنباله دارد و انسان را رها نمی‌­کند و عقوبت به بار می‌­آورد.[۳]

گناه سبب سیاهی دل

امام صادق (ع) فرمود: زمانی که انسان گناهی مرتکب شود نقطه‌ای سیاه در قلب او ایجاد می‌شود، اگر توبه کند پاک می‌شود و اگر بر گناهان خود بیفزاید بر آن سیاهی نیز افزوده می‌شود تا جائی که تمام قلب او را فرا گیرد که بعد از آن هیچ‌گاه رستگار نخواهد شد.[یادداشت ۱]

پرهیز از گناه

انسان دوراندیش هرگز گناه نمی‌­کند. زیرا حقیقت گناه، آتش و غضب الهی است و روح آدمی را مسموم می­‌کند و مانع پیشرفت وی می‌­گردد. امام علی(ع) می‌­فرماید:

«در شگفتم از مردمی که از غذا پرهیز می­‌کنند؛ چون می‌­ترسند به سلامتی‌شان آسیب برساند. چگونه از گناهانی که آنها را به آتش می‌­افکند پرهیز نمی‌­کنند!»[۴]

همچنین فرمود:

«دوری کردن از بدی‌ها، سزاواراتر از انجام خوبی‌هاست».[۵]

گناه ریشه همه بلاها

امام علی(ع) فرمود:

از گناهان دوری کنید؛ زیرا هیچ بلایی رخ ندهد و از هیچ روزی کم نشود مگر به سبب گناه، حتی خراش برداشتن و به زمین خوردن و مصیبت. چرا که خدای عزوجل می‌­فرماید: «و ما أصابکم من مصیبة فبما کسبت أیدیکم و یعفوا عن کثیر»[۶] اگر شما را مصیبتی رسد به خاطر کارهایی است که می‌­کنید و خدا از بسیاری در می­‌گذرد.»[۷]

گناهان کبیره

نوشتار اصلی: گناهان کبیره

در روایات شیعه برخی معصیت‌ها، گناهان کبیره نامیده شده‌اند. طبق روایات بعضی ­از مصادیق گناهان کبیره در روایات عبارتند از: کفر به خدا، ناامیدی از رحمت خدا، کشتن عمدی مؤمن، تهمت زدن به زن پاک، گریختن از جهاد، خوردن مال یتیم، نافرمانی پدر و مادر، رباخواری، شراب خواری و....[۸]

رابطه گناهان کوچک و گناهان بزرگ

امام صادق(ع) فرمود:

رسول خدا(ص) در زمینی خشک و بی‌­گیاه به اصحابش فرمود: مقداری هیزم بیاورید. عرض کردند:‌ای رسول خدا! ما در این سرزمین خشک و بی‌­گیاه هستیم که در آن هیزمی یافت نمی‌­شود. حضرت فرمود: هرکس هرچه یافت بیاورد. آنها هیزم‌ها را جمع کردند و در برابر حضرت انباشتند. پس رسول خدا(ص) فرمود: گناهان نیز این‌گونه جمع می‌­شوند. آنگاه فرمود: از گناهان کوچک بپرهیزید! بدانید که بازخواست کننده گناهان می­‌نویسد هر کاری را که پیش از این کرده‌­اند و هر اثر و نشانی که به جا گذاشته­‌اند و هر چیزی که در کتاب مبین شمارش کرده­‌ایم».[۹]

امام رضا(ع) نیز فرمود:

گناهان کوچک مسیر گناهان بزرگ هستند و کسی­ که از خداوند در کم، ترس نداشته باشد در زیاد نیز از او نمی­‌ترسد.[۱۰]

اقسام گناهان از جهت آثار

امام صادق(ع) فرمود:

سرعت اثر گذاشتن گناه در انسان از سرعت اثر­گذاری کارد در گوشت بیشتر است.[۱۱]

گناهان از جهت نحوه اثری که بر جای می‌گذارند با هم تفاوت دارند که در ذیل به برخی از آنها اشاره می‌شود:

  • گناهانی که مانع استجابت دعا می‌­شوند مانند: آزردن پدر و مادر، دورویی، باورنداشتن به اجابت دعا، به تأخیر انداختن نمازهای واجب تا وقتشان بگذرد، بدزبانی.[۱۲]
  • گناهانی که مانع بارندگی می‌شوند عبارتند از: دروغ‌گویی حکم‌رانان، قضاوت ظالمانه قاضیان، شهادت دروغ، کتمان دروغ.[۱۳]
  • گناهانی که نعمتها را به نقمت تبدیل می‌کند عبارتند از: زورگویی و سرکشی.
  • گناهانی که پشیمانی به بار می‌آورد مانند قتل.
  • گناهانی که آبرو و حیثیت را از بین می‌برد مانند شراب‌خواری.
  • گناهانی که مانع روزی می‌شوند مانند زنا.
  • گناهانی که موجب شتاب مرگ را می‌شوند مانند قطع رابطه با خویشاوندان[۱۴]

پاک شدن گناه

خداوند به وسیله برخی اعمال و حوادث گناهان بنده‌­اش را پاک می­‌کند و اثر آن را محو می‌نماید از جمله:

*کیفر دنیوی: کسی که مرتکب گناهی شود خداوند او را در این دنیا گرفتار فقر، بلا، و مصیبت می‌­کند تا از گناهش پاک شود. پیامبر اعظم(ص) ­‌فرمود:

هرگاه مؤمن مرتکب گناهانی شود، به سبب آنها به فقر گرفتار شود و اگر آن، گناهانش را پاک نکرد به بیماری مبتلا شود و اگر این نیز گناهانش را پاک نکرد، هنگام مردن به سختی جان دهد تا آنکه سرانجام خدا را بدون گناهی که به سبب آن بازخواست شود، دیدار کند و دستور داده شود که او را به بهشت ببرند.[۱۵]
بیماری برای مؤمن، تطهیر و رحمت است و برای کافر، عذاب و لعنت، بیماری همواره با مؤمن هست تا آنکه گناهش بکلی پاک شود.[۱۶]

امام سجاد(ع) هرگاه بیماری را می­‌دید که بهبود یافته است، به او می­‌فرمود: پاکی از گناهان را به تو تبریک می‌­گویم، عمل شایسته را از نو آغاز کن.

  • اندوه: سومین عامل پاک کننده گناهان اندوه است. پیامبر اکرم(ص) فرمود:
لحظات نگرانی و اندوه، لحظات کفاره گناهان است. اندوه و نگرانی مؤمن پیوسته با مؤمن هست و زمانی رهایش می­‌کند که از گناهان پاک شده باشد.[۱۷]
  • کارهای نیک: پیامبر اکرم(ص) فرمود:
هرگاه کار بدی کردی، کار نیک انجام بده که آن بدی را پاک می‌­کند.»[۱۸]
  • خوش اخلاقی: شخصی که خوش اخلاق است هم دیگران از وی در آسایشند و هم باعث بخشودگی گناهانش می‌شود. امام صادق(ع) فرمود:
چهار چیز است که هرکس داشته باشد اگر سر تا پا غرق گناه باشد، خداوند، آن گناهان را به نیکی تبدیل می­‌کند؛ راستی، شرم، خوش ­اخلاقی و سپاس­گزاری.[۱۹]

همچنین عوامل دیگری از قبیل فریادرسی به ستمدیدگان، سجده زیاد، حج و عمره به‌جاآوردن، صلوات فرستادن بر محمد و آل او و مرگ که باعث پاکی انسان از گناهش می‌­شود.

گناهان زودکیفر

کیفر ارتکاب برخی از معاصی زودتر از گناهان دیگر به سراغ انسان می‌­آید. رسول اکرم(ص) فرمود:

سه گناه است که کیفرشان در همین دنیا می‌رسد و به آخرت نمی‌­افتد: آزردن پدر و مادر، زورگویی و ستم به مردم و ناسپاسی نسبت به خوبی‌های دیگران.[۲۰]

بلاهای جدید به سبب گناهان جدید

امام رضا(ع) فرمود:

از امام کاظم شنیدم هرگاه مردمان، گناهان جدیدی که پیش از آن انجام نمی‌­دادند ایجاد کنند، خداوند بر ایشان بلاهای تازه‌­ای که آنان نمی‌­شناسند به‌وجود می­‌آورد.[۲۱]

پانویس

  1. دهخدا، لغت نامه، ۱۳۷۲ش، ج ۱۱، ص۱۷۰۰۶
  2. سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۴۲۹
  3. جوادی آملی، اخلاق در قرآن، نشر اسراء، ج ۱۱، ص۱۶۱
  4. حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۲۰۴
  5. تمیمی آمدی، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، ۱۳۷۸ش، ص۱۸۵
  6. سوره شوری، آیه ۳۰
  7. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۰، ص۳۶۲
  8. کلینی، ترجمه اصل کافی، ۱۳۸۳ش، ج۳، ص۵۹۷ و۵۹۲
  9. کلینی، اصول کافی، ۱۳۶۵ش، ج۲، ص۲۸۸
  10. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۸، ص۱۷۴
  11. کلینی، ترجمه اصول کافی، ۱۳۸۳ ش، ج۲، ص۲۷۲
  12. محمدی ری شهری، ترجمه میزان الحکمه، ۱۳۸۳ش، ج۴، ص۱۹۰۲
  13. شیخ مفید، امالی، ۱۴۱۳ق، ص۲۳۷.
  14. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۰، ص۳۷۵
  15. محمدی ری شهری، ترجمه میزان الحکمه، ۱۳۸۳ش، ج۴، ص۱۹۰۶.
  16. شیخ صدوق، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ۱۳۸۴ش، ص۴۴۳.
  17. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۴، ص۲۴۴
  18. شیخ طوسی، امالی، ۱۴۱۴ق، ص۱۸۶
  19. محدث نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۱۵۷
  20. شیخ مفید، امالی، ۱۴۱۳ق، ص۲۳۷
  21. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۳۵۴
  1. قال الامام الصادق (علیه‌السلام) : اذا اَذْنَبَ الرّجلُ یخرُج فی قلبِهِ نکتَةٌ سَوْداءُ فاِنْ تابَ انْمَحَت و ان زادَ زادَتْ حتّی تغلِبَ علی قلبِهِ فَلا یفلِح بعدَها ابداً. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۷۰، ص ۳۲۷

منابع

  • تمیمی آمدی، عبدالواحدبن محمد؛ تصنیف غررالحکم و در رالکلم، مطبعه مکتب الاعلام الاسلامی، انتشارات دفتر تبلیغات، ۱۳۷۸ ش، چاپ دوم.
  • جوادی آملی، عبدالله؛ اخلاق در قرآن، قم، اسراء، چاپ۶.
  • حرانی، حسن بن شعبه؛ تحف العقول، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۴ق.
  • دهخدا، علی اکبر؛ لغت نامه، چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۷۲ش، چاپ اول،
  • سجادی، دکتر سید جعفر؛ فرهنگ معارف اسلامی، چاپ شرکت مؤلفان و مترجمان ایرانی، ۱۳۶۲ش، چاپ اول.
  • شیخ صدوق؛ ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، مترجم صادق حسن‌زاده، انتشارات فکر آوران، ۱۳۸۴ش، چاپ چهارم.
  • شیخ طوسی؛ امالی، قم، دارالثقافه، ۱۴۱۴ق، چاپ اول، ص۱۸۶
  • شیخ مفید؛ امالی، قم، چاپ کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
  • کلینی، محمد بن یعقوب؛ اصول کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب؛ ترجمه اصول کافی، مترجم صادق حسن‌زاده، قم، صلوات، ۱۳۸۳ ش، چاپ اول.
  • مجلسی، محمدباقر؛ بحارالانوار، بیروت، دارالوفاء، ۱۴۰۳ق.
  • محدث نوری؛ مستدرک الوسائل، قم، موسسه آل البیت، ۱۴۰۸ق، چاپ اول.
  • محمدی ری شهری، محمد؛ ترجمه میزان الحکمه، مترجم حمید رضا شیخی، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۳ش، چاپ چهارم.

منبع مقاله

  • مدخل گناه، پژوهشکده باقر العلوم، پایگاه پژوهه.