مقاله متوسط
رده ناقص
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع

آیه تطهیر

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
آیه ۳۳ سوره احزاب معروف به آیه تطهیر: إِنَّمَا یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً
آیه تطهیر حک‌شده بر در حرم امام علی(ع)

آیه تطهیر بخشی از آیه ۳۳ سوره احزاب است که در آن به اراده خداوند بر پاکی اهل بیت(ع) از رجس و پلیدی تصریح شده است و متکلمان و عالمان دینی شیعی برای اثبات عصمت امامان(ع) به آن استناد می‌کنند.

متن آیه

این آیه، سی و سومین آیه از سی و سومین سوره قرآن کریم است:

إِنَّمَا یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً
بی‌گمان، خدا اراده کرده است تا آلودگی را از شما اهل بیت [پیامبر] بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند.

شأن نزول

در برخی احادیث آمده است این آیه در خانه ام سلمه همسر پیامبر(ص)، نازل شده و هنگام نزول آن علاوه بر پیامبر(ص) علی(ع)، فاطمه(س)، حسن(ع) و حسین(ع) هم حاضر بودند. در این هنگام پیامبر(ص) پارچه‌ای خیبری (کساء) را که بر آن نشسته بود، بر روی خود و علی و فاطمه و حسنین کشید و دست‌ها را به سوی آسمان بالا برد و گفت: "خدایا! اهل بیت من این چهار نفرند. اینان را از هر پلیدی پاک گردان". ام سلمه از پیامبر(ص) پرسید آیا من نیز در شمار اهل بیت(ع) قرار دارم که پیامبر(ص) پاسخ داد تو از همسران رسول خدایی و تو (بر راه) خیر هستی.[۱]

استدلال به آیه

این آیه به «آیه تطهیر» شهرت یافته است.[۲] درباره اینکه چگونه آیه تطهیر بر طهارت و پاکی اهل بیت دلالت می‌کند گفته شده است: واژه "إِنَّما" به تصریح لغت‌شناسان، برای انحصار و اختصاص است؛ بنابراین نشان می‌دهد اراده الهی مخصوصاً به پاکی اهل بیت تعلق گرفته است. از سوی دیگر عبارت «عنکم» بر واژه «الرجس» مقّدم شده ـ و بنابر قاعده تقدیم جار و مجرور بر مفعولٌ‌به، بر این انحصار و اختصاص تأکید می‌کند. همچنین آمدن عبارت «یطهّرکُم» (شما را پاک کرد) در پی «لِیذهِبَ عَنکُم‌الرّجسَ» نیز تأکیدی بر طهارت و پاکیزگی به دنبال دور شدن پلیدی‌ها است. واژه «تَطهِیرًا» نیز مفعول مطلق است و تأکیدی دیگر برای طهارت به شمار می‌رود. «الرِجسَ» (پلیدی) نیز به دلیل اینکه با الف و لام[۳] آمده است، شامل هرگونه پلیدی فکری و عملی اعمّ از شرک، کُفر، نفاق و جهل و گناه می‌شود.[۴]

معنای رجس

در باره معنای «رجس» مفسران اختلاف نظر دارند و برای آن معانی مختلفی ذکر کرده‌اند، از جمله: گناه، فسق، شیطان، شرک، شک، بخل، طمع، هوای نفس و بدعت.[۵] عالمان و مفسران شیعه، پاک کردن اهل بیت(ع) از رجس را به معنای عصمت از گناهان و توفیق طاعت دانسته‌اند.[۶] در برخی منابع شیعه و اهل سنت آمده که پیامبر(ص) در توضیح این آیه گفته‌اند: «من و اهل بیتم از گناه طاهریم»[۷] حضرت علی(ع) نیز در ماجرای فدک با استناد به این آیه منزه بودن از گناه حضرت زهرا(س) را اثبات می‌نماید.[۸]

مصداق اهل بیت

مفسران درباره مصادیق اهل بیت در این آیه، اختلاف نظر دارند. بسیاری از صحابه، مانند انس بن مالک، ابوسعید خُدْری، ام سلمه، عایشه، سعدبن ابی وقّاص، عبدالله بن جعفر و عبدالله بن عباس، مراد از اهل بیت پیامبر(ص) را علی(ع) و فاطمه(س) و حسن(ع) و حسین(ع) دانسته‌اند. از امامان شیعه(ع) نیز احادیثی در تأیید این قول نقل شده است.[۹]

در قولی دیگر، مراد از اهل بیت، همسران پیامبر(ص) دانسته شده، زیرا سیاق آیه در بیان احوال ایشان است. از عِکْرِمَه مولای ابن عباس و مقاتل بن سلیمان احادیثی با این مضمون نقل شده است.[۱۰]

قول سوم که به زید بن اَرْقَم صحابی پیامبر(ص) منسوب است، مراد از اهل بیت را کسانی می‌داند که خداوند زکات دادن به آنان را حرام گردانیده است و آنان از نزدیکان پیامبر(ص)، از قبیل آل علی و آل عقیل و آل جعفر بن ابی طالب، هستند و منظور از تطهیر در این قول، پاک گردانیدن از دریافت و مصرف صدقه و زکات، است.[۱۱]

در مسند احمد بن حنبل چندین بار روایت نقل می‌شود که مضمون همه آنها این است که پیامبر(ص)، مصداق آیه تطهیر را بیان فرموده است: فاطمه، همسر و دو پسرش.[۱۲] همو در فضائل الصحابه، روایت می‌کند که پیامبر(ص) به مدت ۶ ماه هنگام خروج برای نماز صبح، به در خانه فاطمه که می‌رسید صدا می‌کرد:‌ای اهل بیت! نماز! نماز!‌ای اهل بیت! «خدا فقط می‌خواهد آلودگی را از شما خاندان [پیامبر] بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند».[۱۳]

مفسران شیعه

ظاهر آیه تطهیر با قول اول که مراد از اهل بیت(ع) علی(ع)، فاطمه(س)، حسنین(ع) باشد، موافق است، زیرا اگر منظور فقط همسران پیامبر باشد، باید به جای "عَنکُم"، "عَنکُنَّ" و به جای "یطَهِّرَکُم"، "یطَهِّرَکُنَّ" می‌آمد.[۱۴]

در پاسخ این پرسش که چگونه در اثنای وظایف زنان پیامبر(ص) مطلبی گفته شده که شامل زنان پیامبر(ص) نمی‌شود، گفته شده این گونه سخن گفتن، در روش فصیحان عرب، شناخته شده است و در قرآن به آیات فراوان برمی‌خوریم که در کنار هم قرار دارند، ولی از موضوعات گوناگونی سخن می‌گویند و از روایات استفاده می‌شود که این بخش جداگانه نازل شده ولی هنگام گردآوری قرآن در کنار هم قرار داده شده است.[۱۵]

قول به اینکه این آیه در شأن اصحاب کساء نازل شده، در میان شیعیان به حد تواتر رسیده است.[۱۶]

همچنین، از امامان شیعه احادیثی نقل شده است که اهل بیت(ع) علاوه بر پنج تن، دیگر امامان شیعه نیز هستند.[۱۷]

ابن کثیر، از علمای اهل سنت، در تفسیر آیه تطهیر، روایتی از امام حسن (ع) نقل می‌کند که وی بر منبر گفته است: ما آن اهل بیتی هستیم که خدا درباره‌شان این آیه را فرموده است. همو از امام سجاد(ع) نیز نقل می‌کند که در پاسخ مردی از شام گفته است که ما مصداق این اهل بیتیم.[۱۸]

پانویس

  1. ترمذی، ج۵، ص۶۹۹؛ ابن بابویه، ج۲، ص۴۰۳.
  2. راضی، سبیل النجاة فی تتمة المراجعات، ص۷.
  3. به این «ال» الف و لام جنس گویند.
  4. راضی، سبیل النجاة فی تتمة المراجعات، ص۷.
  5. ابن بابویه، ص۱۳۸.
  6. مفید، المسائل العُکبریة، ص۲۷؛ شوشتری، الصوارم المهرقة، ص۱۴۷، ۱۴۸؛ طباطبائی، المیزان، ج۱۶، ص۳۱۳.
  7. طبری، دلائل النبوة، ج۱، ص۱۷۱؛ إمتاع الأسماع،ج۳، ص۲۰۸ فأنا و أهل بیتی مطهرون من الذنوب
  8. کامل بهائی، عماد طبری، ص:۲۵۶
  9. ابن عطیه، المحرر الوجیز، ج ۱۳، ص۷۲؛ ابن کثیر، ج۳، ص۷۹۹؛ شوکانی، فتح القدیر، ج۴، ص۲۷۹.
  10. ابن کثیر، ج ۳، ص۷۹۸؛ شوکانی، فتح القدیر، ج۴، ص۲۷۸.
  11. مسلم، ج ۲، ص۱۸۷۴؛ ابن کثیر، ج۳، ص۸۰۲؛ شوکانی، فتح القدیر، ج۴، ص۲۷۸.
  12. مسند احمد، ج ۱، ص۳۳۱؛ مسند احمد، ج ۴، ص۱۰۷؛ مسند احمد، ج ۶، ص۲۹۲.
  13. احمد ابن حنبل، فضائل الصحابة، ج ۲، تحقیق: وصی الله بن محمدعباس، مکة: جامعة ام القری، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م، ص۷۶۱.
  14. قرطبی، ج۱۴، ص۱۸۳؛ ابوحیان اندلسی، ج۷، ص۲۳۱؛ حسینی طهرانی، ص۲۹۰ ۲۹۲.
  15. طبرسی، مجمع البیان، ج ۸، ص۵۶۰؛ طباطبایی، ج ۱۶، ص۳۱۱.
  16. ابن حکم، ص۲۹۷-۳۱۱؛ کوفی، ص۳۳۱ و ۳۴۰؛ طوسی، ج۸، ص۳۳۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۸، ص ۱۵۵- ۱۵۷؛ ابن طاووس، ص۲۱۵؛ طباطبائی، المیزان، ج۱۶، ص۳۱۱.
  17. کلینی، ج۱، ص۴۲۳؛ طبرسی، الاحتجاج، ج۲، ص۳۴.
  18. ابن کثیر دمشقی، تفسیر القرآن العظیم، ج ۶، تحقیق: محمدحسین شمس الدین، ۱۴۱۹ق.، ص۳۷۱.

منابع

  • قرآن کریم.
  • ابن بابویه، معانی الاخبار، چاپ علی اکبر غفاری، قم.
  • ابن حکم، تفسیر الحبری، تحقیق محمدرضا حسینی، موسسه آل البیت، بیروت.
  • ابن حنبل، احمد، مسند احمد، بیروت:‌دار صادر، بی‌تا.
  • ابن طاووس، سعدالسعود للنفوس، چاپ فارس تبریزیان حسّون، قم.
  • ابن عطیه‌اندلسی، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، تحقیق عبدالسلام عبدالشافی،‌دار الکتب العلمیه، بیروت.
  • ابن کثیر، تفسیر القران العظیم، تحقیق یوسف عبدالرحمن المرعشلی، دارالمعرفه، بیروت.
  • ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمرو، تفسیر القرآن العظیم، ج ۶، تحقیق: محمدحسین شمس الدین، بیروت: دارالکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون، ۱۴۱۹ق.
  • ابوحیان اندلسی، تفسیر البحرالمحیط، تحقیق عادل احمد عبدالموجود، دارالکتب العلمیه، بیروت.
  • بیهقی، احمد بن حسین(۴۵۸)، دلائل النبوة و معرفة أحوال صاحب الشریعة، تحقیق عبد المعطی قلعجی، بیروت،‌دار الکتب العلمیة، ط الأولی، ۱۴۰۵.
  • ترمذی، سنن الترمذی، تحقیق عبدالوهاب عبداللطیف، دارالفکر، بیروت.
  • حسینی طهرانی، مهرتابان، انتشارات علامه طباطبایی، قم.
  • راضی، سبیل النجاة فی تتمة المراجعات ، تحقیق حسین الراضی.
  • شوشتری، الصوارم المهرقة فی نقد الصواعق المحرقة، چاپ جلال الدین محدّث ارموی، تهران.
  • شوکانی، فتح القدیر، عالم الکتب، بیروت.
  • طباطبایی، سیدمحمدحسین، تفسیر المیزان، جامعه مدرسین، قم.
  • طبرسی، الاحتجاج، تحقیق محمدباقر موسوی خرسان، دارالنعمان، نجف.
  • طبرسی، مجمع البیان فی تفسیرالقرآن، تحقیق هاشم رسولی محلاتی، موسسه اعلمی، بیروت.
  • طبری، عمادالدین، کامل بهائی، مرتضوی، تهران، ۱۳۸۳ش، چاپ اول.
  • شیخ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق احمد حبیب قصیر، مکتب اعلام الاسلامی، بیروت.
  • قرطبی، الجامع الاحکام القرآن، دارالفکر، بیروت.
  • کلینی، الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری، دارالکتب الاسلامیه، تهران.
  • کوفی، تفسیر فرات الکوفی، تحقیق محمدکاظم، وزارت ارشاد، تهران.
  • مسلم، صحیح، دارالفکر، بیروت.
  • مقریزی(م ۸۴۵)،أحمد بن علی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع،، تحقیق محمد عبد الحمید النمیسی، بیروت،‌دار الکتب العلمیة، ط الأولی، ۱۴۲۰.
  • شیخ مفید، المسائل العُکبریة، تحقیق علی اکبر الهی خراسانی، دارالمفید، بیروت.

پیوند به بیرون