گفتوگوی امام حسین و عمر بن سعد
گفتوگوی امام حسین(ع) و عمر بن سعد پیش از واقعه کربلا در منابعی مانند مقتل ابومخنف گزارش شده است؛ اصل این گفتوگوها پذیرفته شده، اما درباره زمان، تعداد و محتوای آنها اختلاف وجود دارد. در برخی نقلها، دیدار به پیشنهاد امام(ع) و با حضور گروههایی از دو طرف انجام شد. ابومخنف از سه یا چهار گفتوگو در زمانها و مکانهای مختلف یاد کرده و برخی منابع نیز زمان آن را روزهای چهارم تا ششم محرم دانستهاند. درباره پیوستن برخی نیروهای عمر بن سعد به امام(ع) نیز گزارشهایی وجود دارد که صحت آنها محل تردید پژوهشگران است.
در محتوای مذاکرات امام حسین(ع) و عمر بن سعد اختلاف نظر وجود دارد. برخی با استناد به روایت عقبة بن سمعان، گزارش پیشنهاد بیعت امام(ع) با یزید را رد کرده و هدف امام را خروج از منطقه دانسته است. در مقابل، برخی این مذاکرات را تلاشی برای مذاکره و جلوگیری از جنگ با یزید تفسیر کرده؛ دیدگاهی که از سوی برخی از پژوهشگران همچون مروجی طبسی رد شده است. برخی پژوهشگران، از جمله سید علی خامنهای و ناصر مکارم شیرازی، هدف مذاکرات را نصیحت عمر بن سعد و اتمام حجت دانستهاند. همچنین در کربلا مقامی منسوب به محل دیدار امام حسین(ع) و عمر بن سعد وجود دارد که در محله بابالسلامه، حدود ۲۴۰ متری شمال حرم امام حسین(ع) قرار گرفته است.
گفتوگوهای امام حسین(ع) و عمر بن سعد پیش از کربلا
طبق گزارش ابومخنف در کتاب مقتلالحسین، پیش از واقعه کربلا گفتوگوهای متعددی میان امام حسین(ع) و عمر بن سعد ثبت شده است.[۱] برخی معتقد است اصل چنین گفتوگوهایی میان تاریخنگاران پذیرفته است، اما درباره زمان دقیق و محتوای آنها اختلاف وجود دارد.[۲]
براساس برخی نقلها، پیشنهاد دیدار از سوی امام حسین(ع) مطرح شد و عمرو بن قرظه انصاری آن را به عمر بن سعد رساند؛[۳] اما سبط بن جوزی این پیشنهاد را به پسر عمر بن سعد نسبت میدهد. گفته شده پس از این پیشنهاد، امام حسین(ع) و عمر بن سعد هر یک با بیست نفر از یاران خود در نقطهای میان دو لشکر برای گفتوگو گرد آمدند؛ بااینحال در روایت نهایی، امام حسین(ع) همراه عباس(ع) و علیاکبر(ع) حضور داشت و عمر بن سعد نیز با پسرش حفص و غلامش لاحق در گفتوگو شرکت کرد.[۴]
همچنین نقل شده که پس از آگاهی برخی نیروهای عمر بن سعد از شرایط امام حسین(ع)، سی نفر از سپاه او جدا شده و به امام(ع) پیوستند و گفتند: «فرزند دختر پیامبر، پیشنهادهایی به شما میدهد و شما هیچیک را نمیپذیرید؟»[۵] برخی در صحت این ادعا تردید کرده است.[۶]
روایتهای متفاوت از زمان و تعداد مذاکرات پیش از کربلا
در خصوص زمان این دیدارها میان مورخان اختلاف نظر وجود دارد.[۷] مهدی پیشوایی، از تاریخنگاران شیعی، معتقد است شمر بن ذیالجوشن قبل از ورود به کربلا، در ملاقاتی با یزید در ۹ محرم سال ۶۱ق، خبر این دیدارها را به یزید داده است، بنابراین زمان گفتوگوها پیش از این تاریخ بوده است.[۸] اما در کتاب ترجمة الحسین ومقتله (قرن سوم هجری) آمده است که این سخنان امام حسین(ع) هنگام رویارویی با سپاه کوفه بیان شده است.[۹]
ابومخنف تعداد این گفتوگوها را سه یا چهار مورد دانسته که در مکانها و زمانهای مختلفی روی دادهاند.[۱۰] محمدصادق نجمی، نویسنده شیعه، نیز معتقد است این دیدارها بین روزهای چهارم تا ششم محرم رخ دادهاند.[۱۱]
محتوای گفتوگو
فرزند سعد، آیا می خواهی با من بجنگی در حالی که مرا میشناسی و میدانی پدر من چه کسی است و آیا از خدایی که برگشت تو به سوی اوست نمیترسی؟ آیا نمیخواهی با من باشی و از اینها (بنی امیه) دست برداری که این عمل تو را بیشتر به خدا نزدیک میکند. عمر در پاسخ گفت: میترسم در اینصورت خانه مرا در کوفه ویران کنند. امام فرمود: من به هزینه خودم، خانهات را میسازم. عمر سعد گفت: می ترسم باغ و نخلستانم را مصادره کنند. امام فرمود: من در حجاز بهتر از این باغ ها را که در کوفه داری به تو میدهم. عمر سعد گفت: زن و فرزندم در کوفه هستند و می ترسم آنها را به قتل برسانند. امام گفت: من سلامت آنها را ضمانت میکنم. عمر سعد سکوت کرد و جوابی نداد. و امام حسین(ع) از جای خود برخاست در حالیکه میگفت: تو را چه شده است؟... خدا تو را نبخشد... من گمان نمیکنم که تو از گندم عراق بخوری مگر مقداری کم. عمر سعد پاسخ داد: گندم نباشد جو هست.[۱۲]
درباره محتوای گفتوگوهای میان امام حسین(ع) و عمر بن سعد در منابع تاریخی گزارشهای متفاوتی وجود دارد.[۱۳] به روایت طبری، تاریخنگار قرن سوم هجری، این دو نفر دور از یاران خود به گفتوگو پرداختند و ازاینرو سپاهیان از جزئیات سخنان آنها بیخبر بودند و تنها به گمانهزنی میپرداختند.[۱۴]
در این میان، عقبة بن سمعان که از همراهان همیشگی امام(ع) بود، ادعای شایع مبنی بر پیشنهاد بیعت امام با یزید را قویاً رد کرده و تأکید کرده است که امام(ع) تنها پیشنهاد داد تا اجازه دهند از آن منطقه خارج شود تا سرنوشت مردم روشن گردد.[۱۵]
به گفته مهدی پیشوایی، براساس بررسی نقلهای مختلف، روایت عقبة بن سمعان را صحیح دانسته است.[۱۶] او با استناد به سیره امام حسین(ع) و مواضع او در برابر امویان و یزید، تصریح میکند که گزارشهایی درباره پیشنهاد امام مبنی بر تسلیم یا رفتن به نزد یزید نادرست است.[۱۷] پیشوایی معتقد است که برخی گزارشها، مانند رویارویی سپاه حسین با سپاه حرّ یا گفتوگوهای امام با عمر بن سعد که از «بیعت با یزید» حکایت دارند، تحریف تاریخ و تلاشی برای مشروعیتبخشی به حکومت یزید است.[۱۷] پیشوایی همچنین بر این باور است که اسناد تاریخی که امام حسین(ع) بیعت با یزید را رد کرده است، نشاندهنده نادرستی این روایت است.[۱۸]
در مقابل، محمد سروش محلاتی، فقیه شیعه، محتوای نامهای که عمر بن سعد پس از گفتوگو با امام حسین(ع) به یزید بن معاویه فرستاد را کلید فهم گفتوگوی آن دو دانسته است.[۱۹] بر این اساس، محلاتی معتقد است که امام حسین(ع) در این گفتگو خواهان ملاقات با یزید برای بیعت یا گفتگو بوده است. او سخنان پیشین امام مبنی بر عدم بیعت را با این موضوع تعارضآمیز ندانسته و آنها را مربوط به شرایط زمانی و مکانی دیگری میداند[۲۰] و ائمه(ع) را سیاستمدارانی با واکنشهای متفاوت در شرایط گوناگون قلمداد میکند.[۲۱]
این دیدگاه از سوی پژوهشگران تاریخی نظیر محمدحسین رجبی دوانی و محمدعلی مروجی طبسی رد شده است.[۲۲] ایشان معتقدند که پیشنهادات عمر بن سعد در نامهاش به یزید، دروغین بوده و صرفاً تلاشی از سوی او برای پایان دادن به جنگ و دستیابی به خواستههای شخصیاش بدون خونریزی بوده است.[۲۳] همچنین، به گزارش محمد بن جریر طبری، عمر بن سعد پس از دریافت پاسخ نامه از سوی شمر بن ذیالجوشن، به دروغ بودن ادعاهای خود در آن نامه اعتراف کرده است.[۲۴]
برداشتها
کسانی که وجود چنین گفتوگویی میان امام حسین(ع) و عمر سعد را پذیرفتهاند در مورد چرایی و هدف آن دیدگاههایی ارائه دادهاند:
- پند و نصیحت: سید علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، در سال ۱۳۹۴ش، مذاکره خواندن گفتوگوی امام حسین(ع) با عمر سعد را سهلاندیشانه و ناشی از نگاه عامیانه خواند، و این گفتوگو را بهجهت پند و نصیحت ابنسعد دانست.[۲۵] ناصر مکارم شیرازی از مراجع تقلید شیعه، هدف گفتوگوها را پند و اندرزی به عمر سعد برای منصرف کردن او از اشتباهش دانسته است.[۲۶]
- مذاکره: محمد سروش محلاتی، بر آن است که این گفتوگوها به جهت مذاکره و معامله با یزید و جلوگیری از جنگ و خونریزی توسط امام حسین(ع) پیشنهاد شده است. او با استناد به برخی منابع تاریخی، پیشنهاد دیدار با یزید را نوعی مذاکره برای خاتمه دادن به جنگ دانسته است.[۲۷] حسن روحانی، رئیس جمهور وقت ایران در سال ۱۳۹۳ش، با اشاره به این گفتوگو، درس كربلا را درس تعامل سازنده و مذاكره در چارچوب منطق و موازين دانست.[۲۸]
- اتمام حجت: ناصر مکارم شیرازی، اساس این گفتوگوها را بهجهت اتمام حجت امام حسین(ع) با دشمنانش میداند؛ تا بعداً کسی اظهار بیاطلاعی از ماجرا نکند.[۲۹]
مقام گفتوگوی امام حسین با عمر سعد
مقام گفتوگوی امام حسین با عمر بن سعد نام مکانی تاریخی-زیارتی در نیمه پایانی بازار بزرگ در محله بابالسلامه کربلاست.[۳۰] این مکان در فاصله حدود ۲۴۰ متری شمال حرم امام حسین(ع) قرار دارد و گفته میشود محل دیدار امام حسین(ع) با عمر سعد، پیش از شروع جنگ بوده است. این مقام در سال ۱۱۱۳ق ساخته و در سالهای ۱۳۵۲ق و ۱۳۷۸ق و ۱۴۲۳ق بازسازی شده است.[۳۱]
پانویس
- ↑ أبومخنف، مقتل الحسین، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ج۱، ص۱۰۰.
- ↑ «متن کامل تحلیل سروش محلاتی از ملاقات امام حسین(ع) با عمر سعد»، خبرگزاری شفقنا.
- ↑ سبط ابنجوزی، تذکرة الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۱۵۲.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۳۴۷.
- ↑ ابنقتیبه دینوری، الامامة والسیاسه، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۱و۱۲.
- ↑ پیشوایی، مقتل جامع سیدالشهداء، ج۱، ص۷۰۹.
- ↑ پیشوایی، مقتل جامع سیدالشهداء، ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۷۰۹.
- ↑ پیشوایی، مقتل جامع سیدالشهداء، ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۷۰۹.
- ↑ ابنسعد بغدادی، ترجمة الحسین ومقتله، ص۶۹.
- ↑ أبومخنف، مقتل الحسین، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ج۱، ص۱۰۰.
- ↑ «چه سخنانی بین امام حسین و عمر سعد در خیمه میان دو لشگر رد و بدل شد؟»، خبرگزاری خبرآنلاین.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۳۴۷.
- ↑ پیشوایی، مقتل جامع سیدالشهداء، ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۷۱۰و۷۱۱.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۴۱۳.
- ↑ طبری، تاریخ الرسل و الملوک، بیتا، ج۵، ص۴۱۵.
- ↑ پیشوایی، مقتل جامع سیدالشهداء، ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۷۱۰و۷۱۱.
- ↑ پیشوایی، مقتل جامع سیدالشهداء، ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۷۱۰و۷۱۱.
- ↑ پیشوایی، مقتل جامع سیدالشهداء، ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۷۰۹.
- ↑ «متن کامل تحلیل سروش محلاتی از ملاقات امام حسین(ع) با عمر سعد»، خبرگزاری شفقنا.
- ↑ «متن کامل تحلیل سروش محلاتی از ملاقات امام حسین(ع) با عمر سعد»، خبرگزاری شفقنا.
- ↑ «متن کامل تحلیل سروش محلاتی از ملاقات امام حسین(ع) با عمر سعد»، خبرگزاری شفقنا؛ «چه سخنانی بین امام حسین و عمر سعد در خیمه میان دو لشگر رد و بدل شد؟»، خبرگزاری خبر آنلاین.
- ↑ رجبی دوانی، «مذاکره امام حسین(ع) و «عمر سعد» خطرناکترین تحریف واقعه کربلاست»، خبرگزاری تسنیم؛ «گفتوگوی امام حسین(ع) با عمرسعد؛ موعظه یا مذاکره؟/ نقدی بر سخنان سروش محلاتی»، خبرگزاری بین المللی قرآن ایکنا.
- ↑ جعفریان، «راهبردهای امام حسین (ع) در مراحل مختلف نهضت کربلا»، خبرگزاری تسنیم؛ مظاهری، «نقدی بر ادعای مذاکره امام حسین با عمر سعد»، سایت راسخون.
- ↑ طبری، تاریخ الرسل و الملوک، بیتا، ج۵، ص۴۱۵.
- ↑ خامنهای، «بیانات در دیدار فرماندهان و کارکنان نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و خانوادههای آنان»، وبگاه دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ مکارم شیرازی، عاشورا ريشهها، انگيزهها، رويدادها، پيامدها، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۳۸۸.
- ↑ «متن کامل تحلیل سروش محلاتی از ملاقات امام حسین(ع) با عمر سعد»، خبرگزاری شفقنا.
- ↑ «هشدار رییس جمهور نسبت به اجرای ناصحیح امر به معروف و نهی از منکر»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ مکارم شیرازی، عاشورا ريشهها، انگيزهها، رويدادها، پيامدها، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۳۸۸.
- ↑ فقیه بحرالعلوم و خامهیار، زیارتگاههای عراق (معرفی زیارتگاه های مشهور در کشور عراق)، سازمان حج و زیارت، ج۱، ص۲۶۴.
- ↑ فقیه بحرالعلوم و خامهیار، زيارتگاههاى عراق (معرفى زيارتگاههاى مشهور در كشور عراق)، سازمان حج و زیارت، ج۱، ص۲۴۶.
منابع
- «متن کامل تحلیل سروش محلاتی از ملاقات امام حسین(ع) با عمر سعد»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مهر ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۲ خرداد ۱۴۰۲ش.
- «چه سخنانی بین امام حسین و عمر سعد در خیمه میان دو لشگر رد و بدل شد؟»، خبرگزاری خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مهر ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۲ خرداد ۱۴۰۲ش.
- أبومخنف الازدی، لوط بن یحیی، مقتل الحسین، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، بیتا.
- ابنسعد بغدادی، محمد بن سعد، ترجمه الامام الحسين ومقتله عليهالسلام، قم، مؤسسة آل البيت عليهمالسلام لإحياء التراث، بیتا.
- ابنقتیبة الدینوری، ابومحمد عبدالله بن مسلم، الإمامة والسياسة المعروف بتاريخ الخلفاء، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۱۰ق.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری: تاریخ الرسل والملوک، مصر، دار المعارف، ۱۳۸۷ق، ۱۹۶۷م.
- پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۷ش.
- خامنهای، سیدعلی، «بیانات در دیدار فرماندهان و کارکنان نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و خانوادههای آنان»، وبگاه دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مهر ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۸ خرداد ۱۴۰۲ش.
- خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین، قم، انوار الهدی، ۱۴۲۳ق.
- مذاکره امام حسین(ع) و عمر سعد، خبرگزاری تسنیم، ۲۴ مهر ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ش.
- سبط ابنجوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذكرة الخواص من الأمة بذكر خصائص الأئمه، قم، مرکز چاپ و نشر مرکز جهانی اهلبیت علیه السلام، ۱۴۲۶ق.
- طبری، محمد بن جریر، تاريخ الطبری تاريخ الرسل والملوک وصله تاريخ الطبری، بیجا، بیتا.
- فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی و خامهیار، احمد، زیارتگاههای عراق (معرفی زیارتگاه های مشهور در کشور عراق)، تهران، سازمان حج و زیارت، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارات، بیتا.
- «گفتوگوی امام حسین(ع) با عمرسعد؛ موعظه یا مذاکره؟/ نقدی بر سخنان سروش محلاتی»، خبرگزاری بین المللی قرآن ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مهر ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۴ش.
- مظاهری، «نقدی بر ادعای مذاکره امام حسین با عمر سعد»، سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مهر ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۷ خرداد ۱۴۰۲ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، عاشورا ريشهها، انگيزهها، رويدادها، پيامدها، ۱۳۸۷ش، قم، بیجا.
- «هشدار رییس جمهور نسبت به اجرای ناصحیح امر به معروف و نهی از منکر»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مهر ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۴ش.
- راهبردهای امام حسین(ع) در نهضت کربلا، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۰ شهریور ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ش.