گفت‌وگوی امام حسین و عمر بن سعد

گفت‌وگوی امام حسین(ع) و عمر بن سعد پیش از واقعه کربلا در منابعی مانند مقتل‌ الحسین ابومخنف گزارش شده است؛ هرچند اصلِ وجود چنین مذاکره‌هایی پذیرفته شده، اما درباره زمان دقیق، تعداد و محتوای آن‌ها اختلاف وجود دارد. در برخی نقل‌ها، پیشنهاد دیدار از سوی امام(ع) مطرح و به عمر بن سعد منتقل شد و سپس دو طرف با گروه‌هایی از یارانشان در نقطه‌ای میان دو لشکر برای گفت‌وگو گرد آمدند؛ بااین‌حال در روایت‌های مختلف، ترکیب و جزئیات حضور افراد تفاوت می‌کند. همچنین گفته شده برخی نیروهای عمر بن سعد پس از آگاهی از مواضع امام(ع) جدا شدند و به ایشان پیوستند، اما صحت این ادعا محل تردید است.

از نظر زمان‌بندی نیز روایت‌ها متفاوت‌اند: برخی پژوهش‌ها زمان این ملاقات‌ها را پیش از ورود به کربلا می‌دانند، درحالی‌که گزارش‌هایی دیگر آن را هنگام رویارویی سپاه کوفه و امام(ع) ذکر می‌کنند. ابومخنف تعداد این گفت‌وگوها را سه یا چهار مورد در مکان‌ها و زمان‌های مختلف می‌داند و برخی نویسندگان شیعه نیز بازه زمانی مشخصی مانند روزهای چهارم تا ششم محرم را مطرح کرده‌اند.

در بخش محتوای مذاکرات نیز اختلاف در نقل‌های پٰوهشگران پررنگ است؛ برخی، مانند مهدی پیشوایی، با استناد به روایت عقبة بن سمعان، ادعای پیشنهاد بیعت امام(ع) با یزید را رد کرده و آن را تحریفی تاریخی برای مشروعیت‌بخشی به حکومت یزید می‌دانند؛ ایشان معتقدند امام(ع) صرفاً خواهان خروج از منطقه بوده‌اند. در مقابل، محمد سروش محلاتی با تفسیری متفاوت از نامه عمر بن سعد به یزید، این گفت‌وگوها را تلاشی از سوی امام(ع) برای مذاکره و جلوگیری از جنگ با یزید قلمداد می‌کند، اما این دیدگاه نیز از سوی پژوهشگرانی چون رجبی دوانی و مروجی طبسی رد شده که نامه عمر را دروغین و با هدف شخصی دانسته‌اند. برداشت‌های مختلفی از هدف این گفت‌وگوها ارائه شده است؛ برخی مانند سید علی خامنه‌ای و ناصر مکارم شیرازی، آن را در راستای پند و نصیحت به عمر بن سعد و اتمام حجت بر دشمنان دانسته‌اند. در این میان، دیدگاه مذاکره و معامله با یزید توسط محمد سروش محلاتی و حسن روحانی مطرح شده است.

در کربلا مقامی وجود دارد که گفته‌ شده محل دیدار امام حسین(ع) با عمر سعد بوده است. این مقام در محله بابُ السّلامه در فاصله ۲۴۰ متری شمال حرم امام حسین(ع) قرار دارد.

گفت‌وگوهای امام حسین(ع) و عمر بن سعد پیش از کربلا

طبق گزارش ابومخنف در کتاب مقتل‌الحسین، پیش از واقعه کربلا گفت‌وگوهای متعددی میان امام حسین(ع) و عمر بن سعد ثبت شده است. برخی معتقد است اصل چنین گفت‌وگوهایی میان تاریخ‌نگاران پذیرفته است، اما درباره زمان دقیق و محتوای آن‌ها اختلاف وجود دارد.

براساس برخی نقل‌ها، پیشنهاد دیدار از سوی امام حسین(ع) مطرح شد و عمرو بن قرظه انصاری آن را به عمر بن سعد رساند؛ اما سبط بن جوزی این پیشنهاد را به پسر عمر بن سعد نسبت می‌دهد. گفته شده پس از این پیشنهاد، امام حسین(ع) و عمر بن سعد هر یک با بیست نفر از یاران خود در نقطه‌ای میان دو لشکر برای گفت‌وگو گرد آمدند؛ بااین‌حال در روایت نهایی، امام حسین(ع) همراه عباس(ع) و علی‌اکبر(ع) حضور داشت و عمر بن سعد نیز با پسرش حفص و غلامش لاحق در گفت‌وگو شرکت کرد.

همچنین نقل شده که پس از آگاهی برخی نیروهای عمر بن سعد از شرایط امام حسین(ع)، سی نفر از سپاه او جدا شده و به امام(ع) پیوستند و گفتند: «فرزند دختر پیامبر، پیشنهادهایی به شما می‌دهد و شما هیچ‌یک را نمی‌پذیرید؟» برخی در صحت این ادعا تردید کرده است.

روایت‌های متفاوت از زمان و تعداد مذاکرات پیش از کربلا

در خصوص زمان این دیدارها میان مورخان اختلاف نظر وجود دارد. مهدی پیشوایی، از تاریخ‌نگاران شیعی، معتقد است شمر بن ذی‌الجوشن قبل از ورود به کربلا، در ملاقاتی با یزید در ۹ محرم سال ۶۱ق، خبر این دیدارها را به یزید داده است، بنابراین زمان گفت‌وگوها پیش از این تاریخ بوده است. اما در کتاب ترجمة الحسین ومقتله (قرن سوم هجری) آمده است که این سخنان امام حسین(ع) هنگام رویارویی با سپاه کوفه بیان شده است.

ابومخنف تعداد این گفت‌وگوها را سه یا چهار مورد دانسته که در مکان‌ها و زمان‌های مختلفی روی داده‌اند. محمدصادق نجمی، نویسنده شیعه، نیز معتقد است این دیدارها بین روزهای چهارم تا ششم محرم رخ داده‌اند.

محتوای گفت‌وگو

گفت‌وگوی امام حسین(ع) با عمر سعد بنابر نقل خوارزمی:

فرزند سعد، آیا می خواهی با من بجنگی در حالی که مرا می‌شناسی و می‌دانی پدر من چه کسی است و آیا از خدایی که برگشت تو به سوی اوست نمی‌ترسی؟ آیا نمی‌خواهی با من باشی و از اینها (بنی امیه) دست برداری که این عمل تو را بیشتر به خدا نزدیک می‌کند. عمر در پاسخ گفت: می‌ترسم در این‌صورت خانه مرا در کوفه ویران کنند. امام فرمود: من به هزینه خودم، خانه‌ات را می‌سازم. عمر سعد گفت: می ترسم باغ و نخلستانم را مصادره کنند. امام فرمود: من در حجاز بهتر از این باغ ها را که در کوفه داری به تو می‌دهم. عمر سعد گفت: زن و فرزندم در کوفه هستند و می ترسم آنها را به قتل برسانند. امام گفت: من سلامت آنها را ضمانت می‌کنم. عمر سعد سکوت کرد و جوابی نداد. و امام حسین(ع) از جای خود برخاست در حالی‌که می‌گفت: تو را چه شده است؟... خدا تو را نبخشد... من گمان نمی‌کنم که تو از گندم عراق بخوری مگر مقداری کم. عمر سعد پاسخ داد: گندم نباشد جو هست.

درباره محتوای گفت‌وگوهای میان امام حسین(ع) و عمر بن سعد در منابع تاریخی گزارش‌های متفاوتی وجود دارد. به روایت طبری، تاریخ‌نگار قرن سوم هجری، این دو نفر دور از یاران خود به گفت‌وگو پرداختند و ازاین‌رو سپاهیان از جزئیات سخنان آن‌ها بی‌خبر بودند و تنها به گمانه‌زنی می‌پرداختند.

در این میان، عقبة بن سمعان که از همراهان همیشگی امام(ع) بود، ادعای شایع مبنی بر پیشنهاد بیعت امام با یزید را قویاً رد کرده و تأکید کرده است که امام(ع) تنها پیشنهاد داد تا اجازه دهند از آن منطقه خارج شود تا سرنوشت مردم روشن گردد.

به گفته مهدی پیشوایی، براساس بررسی نقل‌های مختلف، روایت عقبة بن سمعان را صحیح دانسته است. او با استناد به سیره امام حسین(ع) و مواضع او در برابر امویان و یزید، تصریح می‌کند که گزارش‌هایی درباره پیشنهاد امام مبنی بر تسلیم یا رفتن به نزد یزید نادرست است.[۱۷] پیشوایی معتقد است که برخی گزارش‌ها، مانند رویارویی سپاه حسین با سپاه حرّ یا گفت‌وگوهای امام با عمر بن سعد که از «بیعت با یزید» حکایت دارند، تحریف تاریخ و تلاشی برای مشروعیت‌بخشی به حکومت یزید است. پیشوایی همچنین بر این باور است که اسناد تاریخی که امام حسین(ع) بیعت با یزید را رد کرده است، نشان‌دهنده نادرستی این روایت است.

در مقابل، محمد سروش محلاتی، فقیه شیعه، محتوای نامه‌ای که عمر بن سعد پس از گفت‌وگو با امام حسین(ع) به یزید بن معاویه فرستاد را کلید فهم گفت‌وگوی آن دو دانسته است. بر این اساس، محلاتی معتقد است که امام حسین(ع) در این گفتگو خواهان ملاقات با یزید برای بیعت یا گفتگو بوده است. او سخنان پیشین امام مبنی بر عدم بیعت را با این موضوع تعارض‌آمیز ندانسته و آن‌ها را مربوط به شرایط زمانی و مکانی دیگری می‌داند و ائمه(ع) را سیاستمدارانی با واکنش‌های متفاوت در شرایط گوناگون قلمداد می‌کند.

این دیدگاه از سوی پژوهشگران تاریخی نظیر محمدحسین رجبی دوانی و محمدعلی مروجی طبسی رد شده است. ایشان معتقدند که پیشنهادات عمر بن سعد در نامه‌اش به یزید، دروغین بوده و صرفاً تلاشی از سوی او برای پایان دادن به جنگ و دستیابی به خواسته‌های شخصی‌اش بدون خونریزی بوده است. همچنین، به گزارش محمد بن جریر طبری، عمر بن سعد پس از دریافت پاسخ نامه از سوی شمر بن ذی‌الجوشن، به دروغ بودن ادعاهای خود در آن نامه اعتراف کرده است.

برداشت‌ها

کسانی که وجود چنین گفت‌وگویی میان امام حسین(ع) و عمر سعد را پذیرفته‌اند در مورد چرایی و هدف آن دیدگاه‌هایی ارائه داده‌اند:

1. پند و نصیحت: سید علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، در سال ۱۳۹۴ش، مذاکره خواندن گفت‌وگوی امام حسین(ع) با عمر سعد را سهل‌اندیشانه و ناشی از نگاه عامیانه خواند، و این گفت‌وگو را به‌جهت پند و نصیحت ابن‌سعد دانست. ناصر مکارم شیرازی از مراجع تقلید شیعه، هدف گفت‌وگوها را پند و اندرزی به عمر سعد برای منصرف کردن او از اشتباهش دانسته‌ است.
2. مذاکره: محمد سروش محلاتی، بر آن است که این گفت‌وگوها به جهت مذاکره و معامله با یزید و جلوگیری از جنگ و خونریزی توسط امام حسین(ع) پیشنهاد شده است. او با استناد به برخی منابع تاریخی، پیشنهاد دیدار با یزید را نوعی مذاکره برای خاتمه دادن به جنگ دانسته است. حسن روحانی، رئیس جمهور وقت ایران در سال ۱۳۹۳ش، با اشاره به این گفت‌وگو، درس كربلا را درس تعامل سازنده و مذاكره در چارچوب منطق و موازين دانست.
3. اتمام حجت: ناصر مکارم شیرازی، اساس این گفت‌وگوها را به‌جهت اتمام حجت امام حسین(ع) با دشمنانش می‌داند؛ تا بعداً کسی اظهار بی‌اطلاعی از ماجرا نکند.

مقام گفت‌وگوی امام حسین با عمر سعد

مقام منسوب به گفت‌وگوی امام حسین(ع) با عمر سعد

مقام گفت‌وگوی امام حسین با عمر بن سعد نام مکانی تاریخی-زیارتی در نیمه پایانی بازار بزرگ در محله باب‌السلامه کربلاست. این مکان در فاصله حدود ۲۴۰ متری شمال حرم امام حسین(ع) قرار دارد و گفته می‌شود محل دیدار امام حسین(ع) با عمر سعد، پیش از شروع جنگ بوده است. این مقام در سال ۱۱۱۳ق ساخته و در سال‌های ۱۳۵۲ق و ۱۳۷۸ق و ۱۴۲۳ق بازسازی شده است.