فطرس
فُطْرُس نام فرشتهای است که روایت شده در هنگام ولادت امام حسین(ع) بال و پرش را به قنداقه او مالید و خداوند بالهای شکستهاش را شفا داد. این داستان در منابع رجالی و دعاهای شیعی آمده و درباره عصمت فرشتگان و برتری اهلبیت(ع) مباحثی را بهوجود آورده است.
شرح داستان
شیخ صدوق در کتاب امالی در حدیثی از امام صادق(ع) نقل میکند[۱] فُطرُس، یکی از فرشتگان حامل عرش در انجام وظیفهاش سُستی کرد، بالهایش شکسته و به جزیرهای در زمین تبعید شد. بعضی نافرمانی فطرس را عدم قبول ولایت حضرت علی(ع) دانستهاند.[۲] وی ۷۰۰ سال به عبادت خدا مشغول بود تا امام حسین(ع) به دنیا آمد. جبرئیل با هفتاد هزار فرشته جهت تبریک این میلاد به زمین نازل شدند، وقتی از کنار فطرس گذشتند او از علت نزول آنان جویا شد و از آنان خواست تا وی را با خود ببرند. جبرئیل نزد پیامبر(ع) برای وی میانجیگری کرد. با پیشنهاد پیامبر(ص)، فطرس خود را به قنداقه امام حسین(ع) مالید و خداوند بالهایش را بهبود بخشیده و او را به جایگاه اولیهاش بازگرداند.[۳] فطرس پس از بهبودی و عروج به آسمان به رسول خدا خبر از شهادت فرزندش حسین داده و میگوید به جبران این شفاعت، زیارت هر زائر و سلام و صلوات هر سلام دهندهای را به امام حسین(ع) برساند.[۴]
علامه مجلسی در بحار الانوار بخشی با عنوان «برتری پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) بر فرشتگان» آورده و یکی از دلایل این برتری را داستان فطرس دانسته است.[۵]
سایر نامها
- عتیق الحسین
در برخی روایات از فطرس به نام «عَتیقُ الحسین» یعنی آزاد شده حسین یاد شده است.[۶] گویا این لقب را خودش گذاشته است زیرا در دعایی میگوید:
«مَنْ مِثْلی وَ اَنا عَتیقُ الْحُسَینِ وَ اَبوهُ عَلِی بْنُ اَبیطالبٍ(ع) وَ اُمُّهُ فاطمةُ وَ جَدُّهُ رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم.»[۷] (چه کسی مثل من است، من آزاد شده حسینیم، حسینی که پدرش علی بن ابیطالب و مادرش فاطمه و پدربزرگش رسول خداست.)
در روایتی از ابنعباس، فطرس در بین فرشتگان به مولی الحسین شناخته میشود.[۸]
- صلصائیل
مطابق بعضی از روایات، نام این فرشته «صَلْصائیل» بود.[۹] در این گزارش، پیامبر(ص) در دعا برای شفای وی از این نام یاد میکند:
«اَللّهُمَّ اِنّی أسْألُکَ بِحَقِّ ابْنی الْحُسَینِ اَنْ تَغْفِرَ لِصَلْصائیلَ خَطیئَتَهُ وَ تَجْبُرَ کَسْرَ جَناحَهُ وَ تَرُدَّهُ اِلی مَقامِهِ مَعَ الْمَلائِکَةِ الْمُقَرَّبینَ» (خدایا! به حقّ پسرم حسین(ع) از درگاهت میخواهم که گناه صلصائیل را بخشیده و بال و پرش را سلامت بخشی و او را به مقام (نخستینش) به فرشتگان مقرّب بازگردانی.[۱۰])
فطرس در دعا
داستان فطرس از شهرت زیادی برخودار است و کتابهای دعا مانند مفاتیح الجنان در دعای روز سوم شعبان از وی یاد کرده و آوردهاند: «وَ عَاذَ فُطْرُسَ بِمَهْدِهِ فَنَحْنُ عَائِذُونَ بِقَبْرِهِ مِنْ بَعْدِهِ نَشْهَدُ تُرْبَتَهُ وَ نَنْتَظِرُ أَوْبَتَهُ آمِینَ رَبَّ الْعَالَمِین». (ترجمه: وفطرس به گهواره امام حسین(َع) پناه آورد و ما نیز پس از شهادتش به قبر او پناه آورده ایم و برکنار تربتش حاضر گشته و منتظر بازگشت او (در زمان ظهور ) هستیم، ای پروردگارا جهانیان دعایمان را اجابت فرما.
نقد و بررسی داستان فطرس
داستان فطرس با ابهاماتی روبروست، از جمله پیرامون صحت سندی روایات ناقل داستان فطرس اختلاف نظر وجود دارد و نظریه عصمت فرشتگان با این جریان ناسازگاری دارد.
- بررسی از نظر درستی سندی: جوادی آملی این داستان را نپذیرفته و معتقد است: جریان فطرس به اثبات نیاز دارد؛ زیرا فطرس واژهای یونانی است و در دعای سوم شعبان هم فرشته خوانده نشده است. بلکه به این صورت آمده "و عاذَ فُطرُسُ بِمَهدِهِ"؛ یعنی فطرس به گهوارۀ امام حسین(ع) پناه برد. از سوی دیگر سند این دعا هم باید تحقیق شود و میزان اعتبارش به دست آید...[۱۱] برخی محققان معتقدند تنها نقل شیخ صدوق در امالی پیرامون این داستان به نوعی اعتبار دارد.[۱۲] محققان تاکید می کنند همین روایت امالی نیز از دیدگاه بسیاری از حدیث شناسان مجعول و غیر معتبر است.[۱۳] پژوهشی در این زمینه مدعی است بررسی اسناد روایات فطرس که در کتب قدماء ذکر شده با ابزار صحت سنجی متاخران صحیح نیست[۱۴] و بر این اساس به شیوه صحت سنجی قدماء معتقد به صحت سندی روایات فطرس شده است.[۱۵]
- بررسی از نظر عصمت فرشتگان: در آیه ۶ سوره تحریم، که درباره فرشتگان و اطاعت آنها از دستورات الهی صحبت میکند، برخی افراد معتقد به عصمت فرشتگان هستند. برخی این نظریه را نپذیرفته و معتقدند ظاهر آیه، «یفْعَلُونَ ما یؤْمَرُونَ» نشان میدهد که فرشتگان قدرت بر گناه دارند، اما گناه نمیکنند.[۱۶] بعضی از مفسران همچون علامه طباطبایی، تکلیف فرشتگان را تکوینی میدانند نه تشریعی؛ و بر این باورند که تمرد برای فرشتگان معنا ندارد.[۱۷] همچنین مرتضی مطهری بین فرشتگان تفکیک قائل شده و بعضی از آنان را زمینی میدانسته که تکلیف پذیرند.[۱۸] جوادی آملی نیز با پذیرفتن این نظریه، احتمال میدهد فطرس از نوع زمینی فرشتگان باشد که با فرشتگان آسمانی یا اخروی تفاوت دارند.[۱۹] از سوی دیگر، برخی محققان معتقدند که فرشتگان قدرت گناه دارند، اما گناه نمیکنند. در این زمینه، نافرمانی فطرس یکی از بحثهای مطرح است که برخی آن را ترک اولی میدانند، یعنی فطرس عملی با اولویت بیشتر را ترک کرده و به عملی کماولویت پرداخته است.[۲۰] همچنین، برخی پژوهشگران داستان فطرس و دردائیل را نمادین میدانند و آن را به برکت سیدالشهدا و رهایی از گناه مرتبط میکنند.[۲۱] برخی دیگر بر این باورند که دردائیل در واقع فرشته نبوده، بلکه موجودی شبیه ابلیس بوده که به دلیل عبادت فراوان به مقام فرشتگان رسیده و پس از سرپیچی، پشیمان شده و به جایگاه سابق خود برگشته است.[۲۲]
پانویس
- ↑ شیخ صدوق، امالی شیخ صدوق، ۱۴۱۷ق، مجلس ۲۸.
- ↑ صفار، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلی الله علیهم، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۶۸.
- ↑ شیخ صدوق، الامالی، ۱۴۱۷ق، مجلس ۲۸.
- ↑ ابنقولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۶۶.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۸، ص۳۷۶.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۴۲۶ق، ص۱۶۴؛ طبری، دلائل الإمامة، ۱۴۱۳ق، ص۱۹۰
- ↑ الحسینی المدنی، تحفة الأزهار، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۳۲
- ↑ الحسینی المدنی، تحفة الأزهار، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۳۲
- ↑ خصیبی، الهدایة الکبری، ۱۴۱۹ق، ص۴۴۱؛ قمی، الأنوار البهیة، ۱۳۸۰ش، ص۱۴۳
- ↑ شیخ صدوق، کمال الدين و تمام النعمة، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۲۸۳؛ نویسنده : الشيخ الصدوق جلد : 1 صفحه : 283مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۲۵۹؛ قمی، الأنوار البهیة، ۱۳۸۰ش، ص۱۴۳
- ↑ جوادی آملی، پرسش و پاسخها در محضر آیت الله جوادی آملی، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۸۸
- ↑ ریاحی، نکاتی درباره داستان فطرس، موسسه حکمت اسلامی احتجاج.
- ↑ ریاحی، نکاتی درباره داستان فطرس، موسسه حکمت اسلامی احتجاج.
- ↑ مفید، اعتبار سنجی روایات فطرس، ص۱۴.
- ↑ مفید، اعتبار سنجی روایات فطرس، ص۲۵.
- ↑ قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج۶، ص۲۸۳.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۵۶۲.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۵۸ش، ج۴، ص۲۸۰.
- ↑ جوادی آملی، پرسش و پاسخها در محضر آیت الله جوادی آملی، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۸۸ -۷۸
- ↑ طیب، اطیب القرآن، ۱۳۸۶-۱۳۸۷ش، ج۶، ص۷۱.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۵۸ش، ج۱۷، ص۵۶۴.
- ↑ منصوری، مَلَک فطرس، جنی یا فرشته، تارنمای قرآنی سماموس
منابع
- ابنقولویه، جعفر بن محمد، كامل الزیارات، نجف اشرف، دار المرتضویة، ۱۳۵۶ش.
- الحسینیالمدنی، ضامن بن شدقم، تحفة الازهار و زلال الانهار فی نسب ابناء الائمة الاطهار، تهران، دفتر نشر میراث مكتوب، ۱۳۷۸ش.
- جوادیآملی، عبدالله، پرسش و پاسخها در محضر آیتالله جوادیآملی، قم، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها، دفتر نشر معارف، ۱۳۸۵ش.
- خصیبی، حسین بن حمدان، الهدایة الكبری، بیروت، البلاغ، ۱۴۱۹ق.
- ریاحی نبی، علی، نکاتی درباره داستان فطرس، سایت رسمی موسسه حکمت اسلامی احتجاج، تاریخ بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۴ش.
- سید بن طاووس، علی بن موسی، إقبال الأعمال (ط- القدیمة)، تهران، دار الكتب الإسلامیة، ۱۴۰۹ق.
- شبر، جواد، ادب الطف، ناشر: دار المرتضى، ۱۴۰۹ق، بیجا.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، الأمالی، تهران، کتابچی، ۱۳۷۶ش.
- صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلّیاللهعلیهم، قم، مكتبة آیةالله المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۷۴ش.
- طبریآملی، محمد بن جریر بن رستم، دلائل الإمامة (ط- الحدیثة)، قم، بعثت، ۱۴۱۳ق.
- طوسی، محمد بن الحسن، مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد، بیروت، مؤسسة فقه الشیعة، ۱۴۱۱ق.
- طیب، عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، موسسه سبطین، قم، ۱۳۸۶–۱۳۸۷ش.
- قرشی بنایی، علیاکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الكتب الاسلامیة، ۱۴۱۲ق.
- قمی، شیخ عباس، الأنوار البهیة (ترجمه)، ترجمه محمد محمدی اشتهاردی، قم، انتشارات ناصر، ۱۳۸۰ش.
- كفعمی، ابراهیم بن علی، المصباح للكفعمی (جنة الأمان الواقیة)، قم، دار الرضی (زاهدی)، ۱۴۰۵ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- محمدزاده، مرضیه، دانشنامۀ شعر عاشورایی انقلاب حسینی در شعر شاعران عرب و عجم، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات.
- مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیة، قم، انصاریان، ۱۴۲۶ق.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۵۸ش.
- مفید، عباس، اعتبار سنجی روایات فطرس، فصلنامه تخصصی مطالعات قرآن و حدیث سفینه، شماره ۶۵، سال هفدهم، زمستان ۱۳۹۸ش.
- منصوری، خلیل، مَلَک فطرس، جنی یا فرشته، تارنمای قرآنی سماموس، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۴ش.