خونخواهی امام حسین(ع)
خونخواهی امام حسین(ع) از مهم‌ترین مسائل در جامعه شیعی و از مفاهیم برخاسته از واقعه کربلا به‌شمار می‌رود. گستره خونخواهی در نگاه برخی پژوهشگران تنها به قاتلان مستقیم امام حسین(ع) محدود نیست و می‌تواند مقابله با جریان‌ها و ساختارهای ظلم و تحقق عدالت را نیز دربرگیرد. در روایات شیعی، خداوند خون‌خواه امام حسین(ع) معرفی شده است و فرشتگان نیز از خداوند می‌خواهند آنان را در شمار خونخواهان او قرار دهد. در این میان، امام مهدی(ع) به‌عنوان «طلب‌کننده خون شهید کربلا» شناخته شده و خونخواهی او با قیام مهدوی پیوند یافته است.
مفهوم خونخواهی در زیارت عاشورا، دعای ندبه و ادعیه و زیارت‌ها بازتاب یافته و شیعیان در آنها قرارگرفتن در شمار خونخواهان امام حسین(ع) را از خداوند درخواست می‌کنند. این مفهوم در شعر و هنر شیعی نیز حضور یافته است. شهادت امام حسین(ع) زمینه‌ساز گسترش مبارزه با ظلم و شکل‌گیری قیام‌هایی برای خونخواهی او شد؛ از جمله قیام توابین، مختار و زید، هرچند برخی از این شعارها سوءاستفاده کردند.
جایگاه و گستره خونخواهی امام حسین(ع) در فرهنگ شیعه
پس از واقعه عاشورا، مسئله «خونخواهی» و انتقام از قاتلان امام حسین(ع) به یکی از مسائل مهم جامعه اسلامی تبدیل شد.[۱] این مسئله حوادث مختلفی را در پی داشت و به شکل‌گیری قیام‌هایی انجامید.[۲] خونخواهی مظلومان و شهیدان، به‌ویژه خونخواهی امام حسین(ع)، از بزرگ‌ترین اعمالی دانسته شده که انسان می‌تواند برای تقرب به خداوند انجام دهد.[۳] همچنین، خونخواهی امام حسین(ع) افتخاری برای مؤمنان و حتی ملائکه مقرب الهی دانسته شده است؛[۴] چنان‌که طبق حدیثی که از امام رضا(ع)، چهار هزار فرشته تا روز قیامت در کنار قبر امام حسین(ع) با حالتی پریشان باقی مانده و شعار خونخواهی حسین بن علی(ع) را سر می‌دهند.[۵]
درباره گستره خونخواهی امام حسین(ع)، دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده است. برخی پژوهشگران با استناد به آیات، احادیث و شواهد تاریخی، معتقدند نمی‌توان مسئولیت شهادت امام حسین(ع) را تنها به یزید و ابن‌زیاد و لشگریان حاضر در سپاه عمر بن سعد در کربلا محدود کرد. اینان معتقدند همه کسانی که بعد از پیامبر اسلام در انحراف مسیر خلافت و غصب آن نقش داشته‌اند، به نوعی در شمار قاتلان امام حسین(ع) قرار می‌گیرند.[۶] گروهی دیگر، خونخواهی امام حسین(ع) را فراتر از انتقام از افراد دانسته و آن را به معنای ازمیان‌بردن نظام ظلم و برقراری عدالت تفسیر کرده‌اند. به گفته این پژوهشگران، انتقام الهی در منطق عاشورا به معنای تحقق عدالت تاریخی و نابودی ساختارهای ظلم است.[۷]
تعبیر «ثارالله» که یکی از معانی آن به خونخواهی امام حسین(ع) اشاره دارد، در هنرهایی مانند خطاطی، نقاشی، طراحی، پوستر و قالی‌بافی نیز بازتاب یافته و از آن به‌عنوان یکی از منابع الهام هنرمندان مکتبی یاد شده است.[۸] خونخواهی امام حسین(ع) در شعر و مرثیه نیز بازتاب داشته و شاعران درباره آن اشعاری سروده‌اند:
خونخواهان امام حسین(ع)
در روایتی از امام صادق(ع) آمده است که هیچ‌کس از اهل زمین نمی‌تواند انتقام خون امام حسین(ع) را بگیرد و تنها خداوند این کار را انجام می‌دهد.[۱۰] علامه مجلسی نیز در توضیح «ثارالله فی الارض» که درباره امام حسین(ع) نقل شده،[۱۱] احتمال داده است که خداوند خون‌خواه او باشد و از دشمنانش انتقام بگیرد.[۱۲] در برخی دعاها نیز خداوند به‌عنوان خون‌خواه امام حسین(ع) معرفی شده است.[۱۳] به باور برخی عالمان، امام حسین(ع) پس از رجعت، خود از دشمنانش و دشمنان اهل‌بیتش انتقام خواهد گرفت.[۱۴] در برخی روایات و دعاها نیز مؤمنان[۱۵] و ملائکه[۱۶] از خداوند می‌خواهند آنان را در شمار خونخواهان امام حسین(ع) قرار دهد.
خونخواهی توسط امام زمان
علی بن ابراهیم قمی، از مفسران شیعه، در تفسیر آیه ۳۹ سوره حج روایتی از امام صادق(ع) نقل کرده که این آیه را درباره امام زمان دانسته است؛ بر اساس این روایت، امام مهدی(عج) پس از قیامش، شعار خونخواهی از امام حسین را سر خواهد داد.[۱۷] در دعای ندبه نیز امام زمان(عج) «طلب‌کننده خون شهید کربلا» (أَیْنَ الطَّالِبُ بِدَمِ الْمَقْتُولِ بِکَرْبَلَاء) معرفی شده است.[۱۸] در برخی دعاها و زیارت‌ها نیز از خداوند درخواست شده که انسان در کنار امام زمان(عج) و در شمار خونخواهان امام حسین(ع) قرار گیرد.[۱۹] شهید محمد صدر نیز خونخواهی امام حسین(ع) توسط امام زمان(عج) را از مصادیق یاری امام حسین دانسته است.[۲۰]
برخی پژوهشگران معتقدند معرفی امام زمان(عج) به‌عنوان خون‌خواه امام حسین(ع) نشانه‌ای از گسترده‌تر بودن مفهوم خونخواهی است.[۲۱] از نگاه این افراد، خونخواهی امام زمان(عج) به معنای ازمیان‌بردن ساختارهای ظلم و سلب کامل قدرت از ظالمان است؛ ازاین‌رو، آن را بزرگ‌ترین انتقام در طول تاریخ دانسته‌اند.[۲۲]
خونخواهی امام حسین در زیارتنامه‌ها و دعاها
خونخواهی امام حسین(ع) و درخواست قرارگرفتن در شمار خونخواهان او، در روایات و دعاهای متعددی آمده است. در اعمال روز عاشورا نیز نقل شده است که شیعیان و عزاداران هنگام تسلیت به یکدیگر، برای همدیگر قرارگرفتن در شمار خونخواهان امام حسین(ع) را درخواست می‌کنند.[۲۳] زیارت عاشورا نیز از جمله زیارت‌هایی است که در آن، فرد از خداوند می‌خواهد در شمار خونخواهان امام حسین(ع) قرار گیرد.[۲۴] طلب خونخواهی امام حسین(ع) دو بار در زیارت عاشورا آمده است:[۲۵] یک‌بار به صورت مفرد (طَلَبَ ثَارِکَ[۲۶]) و یکی به صورت جمع (طَلَبَ ثَارِکم[۲۷]). برخی عالمان با توجه به تعبیر «أَنْ یَرْزُقَنِی» در زیارت عاشورا، [۲۸]خونخواهی امام حسین(ع) را نوعی رزق معنوی دانسته‌اند.[۲۹] در دعای ندبه نیز به خونخواهی امام حسین(ع) اشاره شده است.[۳۰]
قیام‌ها
شهادت امام حسین(ع) و یارانش، تغییرات مهمی در میان مسلمانان ایجاد کرد.[۳۱] به اعتقاد محمدباقر قرشی، عالم شیعی، مسلمانان که تا زمان شهادت امام حسین(ع) با تسلیم در مقابل حکومت همراه بودند، پس از شهادتِ امام پیگیر مبارزه با ظلم شده و شعار خونخواهی امام حسین(ع) را سر دادند.[۳۲] گفته شده این شعار در تزلزل حکومت اموی نقش مهمی داشت.[۳۳] بنابر نقل طبرسی در کتاب الاحتجاج، پس از خطبه امام سجاد(ع) در کوفه، مردم متأثر شده، از او خواستند رهبری آنان را بر عهده گیرد تا از ستمگران انتقام بگیرند.[۳۴] ولی امام سجاد(ع) این درخواست را با یادآوری عهدشکنی آنان و رفتارشان با پدران خود رد کرد.[۳۵]
براساس گزارش کتاب تاریخ سیستان، مردم سیستان پس از آگاهی از شهادت امام حسین(ع)، از یزید و حاکمان او انتقاد کرده و شورش کردند.[۳۶] در پی این شورش، حاکم سیستان مجبور به ترک آنجا شد و تا آغاز سال ۶۲ هجری، حاکم جدیدی برای این منطقه تعیین گردید.[۳۷] در سال ۶۵ هجری، قیام توابین به رهبری سلیمان بن صرد شکل گرفت.[۳۸] یکی از اهداف اصلی این قیام را انتقام از قاتلان امام حسین(ع) برشمرده‌اند.[۳۹] توابین، جبران نرفتن به کربلا را در کشتن فرماندهان سپاه یزید می‌دانستند و قصد داشتند پس از پیروزی، خلافت را به اهل‌بیت(ع) واگذار کنند.[۴۰]
قیام مختار ثقفی نیز در سال ۶۶ هجری به وقوع پیوست.[۴۱] گروه زیادی از شیعیان کوفه به مختار پیوستند و با شعار خونخواهی قاتلان امام حسین(ع) قیام کردند.[۴۲] در نتیجه این قیام، بسیاری از قاتلان امام حسین(ع) از جمله شمر بن ذی‌الجوشن، عمر بن سعد و عبیدالله بن زیاد کشته شدند.[۴۳] همچنین، بر اساس برخی گزارش‌های تاریخی، گروهی از سپاهیان مختار با شعار «یا لثارات الحسین» وارد مسجدالحرام شدند و این شعار را در آنجا نیز سر دادند.[۴۴] در دهه‌های پس از عاشورا نیز برخی قیام‌ها با شعار خونخواهی امام حسین(ع) شکل گرفت؛ از جمله قیام زید بن علی در سال ۱۲۲ق.[۴۵] بااین‌حال، برخی پژوهشگران معتقدند شماری از افراد و جریان‌ها از موضوع خونخواهی امام حسین(ع) و انتقام از قاتلان او به‌عنوان ابزاری برای رسیدن به اهداف خود سوءاستفاده کرده‌اند.[۴۶]
پانویس
- ↑ سروش محلاتی، «خونخواهی امام حسین(ع) به معنای برچیدن نظام ظلم و استقرار عدالت است»، شفقنا.
- ↑ سروش محلاتی، «خونخواهی امام حسین(ع) به معنای برچیدن نظام ظلم و استقرار عدالت است»، شفقنا.
- ↑ صحت، پیام عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۳۰۶.
- ↑ صحت، پیام عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۳۰۶.
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۲۹۹.
- ↑ صحت، پیام عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۳۰۶.
- ↑ سروش محلاتی، «خونخواهی امام حسین(ع) به معنای برچیدن نظام ظلم و استقرار عدالت است»، شفقنا.
- ↑ محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۶ش، ص۱۲۵.
- ↑ صفایی جندقی، «دیوان اشعار، ترکیب ۱۱۴بندی عاشورایی»، گنجور
- ↑ ابن‌قولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۲۱۶.
- ↑ شهید اول، المزار، ۱۴۱۰ق، ص۱۴۴.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۸، ص۱۵۱.
- ↑ طوسی، مصباح المتهجّد، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۴۰۲.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۸، ص۱۵۱.
- ↑ ولدان، «خونخواهی امام حسین(ع) چگونه به دست حضرت مهدی(عج) صورت می‌گیرد؟»، ایرنا.
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۲۹۹.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۸۵.
- ↑ ابن‌طاووس، إقبال الأعمال، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۲۹۷.
- ↑ ابن‌قولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۱۷۵؛ ولدان، «خونخواهی امام حسین(ع) چگونه به دست حضرت مهدی(عج) صورت می‌گیرد؟»، ایرنا.
- ↑ سروش محلاتی، «خونخواهی امام حسین(ع) به معنای برچیدن نظام ظلم و استقرار عدالت است»، شفقنا.
- ↑ سروش محلاتی، «خونخواهی امام حسین(ع) به معنای برچیدن نظام ظلم و استقرار عدالت است»، شفقنا.
- ↑ سروش محلاتی، «خونخواهی امام حسین(ع) به معنای برچیدن نظام ظلم و استقرار عدالت است»، شفقنا.
- ↑ ابن قولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۱۷۵.
- ↑ کارگر، فروغ حق، ۱۳۸۷ش، ص۷۸.
- ↑ ولدان، «خونخواهی امام حسین(ع) چگونه به دست حضرت مهدی(عج) صورت می‌گیرد؟»، ایرنا.
- ↑ شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۷۷۴.
- ↑ شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۷۷۴.
- ↑ شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۷۷۴.
- ↑ عندلیب همدانی، «برائت، شفاعت و ثبات قدم؛ ۳ رزق معنوی در زیارت عاشورا»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن.
- ↑ ابن‌طاووس، إقبال الأعمال، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۲۹۷.
- ↑ قرشی، حیاة الإمام الحسین بن علی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۸.
- ↑ قرشی، حیاة الإمام الحسین بن علی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۸.
- ↑ قرشی، حیاة الإمام الحسین بن علی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۸.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۰۶.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۰۷.
- ↑ تاریخ سیستان، ۱۳۶۶ش، ص۹۹.
- ↑ تاریخ سیستان، ۱۳۶۶ش، ص۹۹.
- ↑ ابن‌کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۲۵۳.
- ↑ سفاک امانی، «قیام توابین(بخش دوم)»، ص۶۲.
- ↑ سفاک امانی، «قیام توابین(بخش دوم)»، ص۶۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۱۹.
- ↑ ابن‌اثیر، اسدالغابة، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۳۴۷.
- ↑ مقریزی، امتاع الاسماع، ۱۴۲۰ق، ج۱۲، ص۲۵۰؛ ابن‌اثیر، اسدالغابة، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۳۴۷.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۷۶.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۷۱.
- ↑ سروش محلاتی، «خونخواهی امام حسین(ع) به معنای برچیدن نظام ظلم و استقرار عدالت است»، شفقنا.
منابع
- ابن‌اثیر جزری، علی بن محمد، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
- ابن‌قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، محقق و مصحح: عبدالحسین امینی، نجف اشرف، دار المرتضویة، چاپ اول، ۱۳۵۶ش.
- ابن‌طاووس، علی بن موسی، اقبال الاعمال، گردآورنده: محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دوم، ۱۳۶۷ش.
- ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
- تاریخ سیستان، مصحح: محمدتقی بهار و محمد رمضانی، ایران، پدیده خاور، ۱۳۶۶ش.
- سروش محلاتی، «خونخواهی امام حسین(ع) به معنای برچیدن نظام ظلم و استقرار عدالت است»، شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۴۰۵ش، تاریخ بازدید: ۲۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- سفاک امانی، محمدرضا، «قیام توابین(بخش دوم)»، شماره ۳۸، فرهنگ کوثر ۱۳۷۹ش.
- شهید اول، محمد بن مکی، المزار فی کیفیة زیارات النبی و الأئمة(ع)، قم، مدرسه امام مهدی(عج)، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، محقق و مصحح: مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجد و سلاح المتعبّد، بیروت، مؤسسة فقه الشیعة، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
- شیخ مفید، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- صحت، علی، پیام عاشورا (شرح زیارت عاشورا)، تهران، انتشارات مرکز فرهنگی انتشاراتی منیر، ۱۳۸۴ش.
- صدر، سید محمد، شذرات من فلسفة تاریخ الحسین(ع)، مقرر: اسعد ناصری، نجف، هیئة تراث السید الشهید الصدر، ۱۴۳۰ق.
- صفایی جندقی، میرزا احمد، «دیوان اشعار، ترکیب ۱۱۴بندی عاشورایی»، گنجور، تاریخ بازدید: ۲۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج علی أهل اللجاج، محقق و مصحح: محمدباقر خرسان، مشهد، نشر مرتضی، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
- طبری، أبوجعفر محمد بن جریر، تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک)، تحقیق: محمد أبوالفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- طوسی، محمد بن الحسن، مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد، بیروت، مؤسسة فقه الشیعة، ۱۴۱۱ق.
- عندلیب همدانی، «برائت، شفاعت و ثبات قدم؛ ۳ رزق معنوی در زیارت عاشورا»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن، تاریخ درج مطلب: ۱۷ شهریور ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۲۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- قرشی، محمدباقر، حیاة الإمام الحسین بن علی علیهما السلام: دراسة و تحلیل، محقق: مهدی قرشی، کربلاء، العتبة الحسینیة المقدسة. قسم الشؤون الفکریة و الثقافیة، ۱۴۱۳ق.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق و مصحح: سید طیب موسوی جزائری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- کارگر، رحیم، فروغ حق، مصاف حق و باطل از نهضت حسینی تا انقلاب مهدوی، قم، بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (عج)، ۱۳۸۷ش.
- محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم، نشر معروف، ۱۳۷۶ش،
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مقریزی، تقی الدین، امتاع الاسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، تحقیق: محمد عبدالحمید نمیسی، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- ولدان، محمدباقر، «خونخواهی امام حسین(ع) چگونه به دست حضرت مهدی(عج) صورت می‌گیرد؟»، ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۲۸ شهریور ۱۴۰۵ش.