بنات الحسن(ع)
بَناتُ الحَسَن(ع) بهمعنای دختران امام حسن(ع)، عنوانی است که به مجموعهای از مرقدها و زیارتگاهها اطلاق میشود. این آرامگاهها عمدتاً در شهرهای عراق بهویژه نجف و همچنین در برخی کشورهای دیگر قرار دارد و به دختران یا زنان علویای نسبت داده میشود که نسبشان به امام حسن مجتبی(ع) میرسد.
شماری از منابع، وجود چنین زیارتگاههایی را امری رایج و پذیرفتهشده در سنت اسلامی و عربی میدانند؛ اما در مقابل، برخی پژوهشگران تاریخی با تأکید بر ضرورت استناد به منابع معتبر، نسبتهای تاریخی این مرقدها را فاقد اعتبار کافی ارزیابی میکنند.
جایگاه و اهمیت مزارهای بنات الحسن
زیارتگاههای «بنات الحسن» که به دختران امام حسن مجتبی(ع) نسبت داده میشود، از جایگاه ویژهای در فرهنگ زیارتی شیعیان برخوردارند و نزد مردم عراق بهعنوان مکانهایی مقدس شناخته میشوند.[۱] این مراقد در شهرهای مهمی چون نجف، کربلا، بابِل، مَحاویل و منطقه «الدوره» در جنوب بغداد قرار دارد و همواره مورد توجه زائران بوده است.[۲] گستره این زیارتگاهها تنها به عراق محدود نمیشود؛ بلکه برخی منابع از وجود بارگاههایی با همین عنوان در کشورهای دیگر مانند ایران، سوریه، مصر و لبنان نیز خبر دادهاند.[۳]
شماری از علما از منظر تاریخی معتقدند که تعدد این مزارها ممکن است حاصل تلاشهای مردمی برای حفظ قبور در برابر تخریبهای حکومتی باشد. در دورههایی از تاریخ، برخی حاکمان قبور عالمان دینی را مورد تعرض قرار میدادند، اما معمولاً حرمت قبور فرزندان و بهویژه دختران ائمه را نگه میداشتند. از اینرو، گاه قبوری به نام دختران ائمه معرفی میشد تا از خطر نابودی حفظ شوند و همچنان بهعنوان نمادهای فرهنگی و دینی باقی بمانند.[۴]
مزارهای مشهور «بنات الحسن» در عراق
نام برخی قبور و بارگاههای مشهور در کشور عراق به این شرح است:
- مرقد آمنه بنت الحسن(ع) واقع در شهر بَلَد
- مرقد آمنه بنت الحسن(ع) در محله الحویش، کوچهای متصل به خیابان مشرف به بحر نجف
- مرقد رقیه بنت الحسن(ع) در مرکز شهر نجف، در منطقهای قدیمی که خیابانی بهنام بنات الحسن در آن وجود دارد.
- مرقد زهراء بنت الحسن(ع) در خیابان بنات الحسن که چند متر با مرقد رقیه فاصله دارد.
- مرقد زکیه بنت الحسن(ع) در منطقه صحرایی الرهیمه
- مرقد بنات الحسن (شریفه و خدیجه) در روستای البو مصطفی، مسیر حله – بغداد.
- مرقد شریفه بنت الحسن(ع) در منطقه الدبله، ۱۰۰ متر از جاده حله – دیوانیة.
- مرقد خدیجه و فاطمه بنت علی بن محمد البطحانی در منطقه العلکایة، قضاء المسیب
- مرقد فاطمه و رقیه بنت الحسن المثنی در منطقه المهنّاویة.[۵]
جایگاه مفهومی «بنات الحسن»
عبارت «بنات الحسن» یا «دختران حسن»، لزوماً به دختران نسبی و مستقیم امام حسن مجتبی(ع) اشاره ندارد؛ بلکه در سنتهای عربی و اسلامی، این عنوان گاه به زنان علویای اطلاق میشود که نسبشان از نسلهای دور به آن امام میرسد و به دلیل جایگاه معنویشان مورد احترام و زیارت قرار میگیرند.[۶]
با وجود این، برخی بر این باورند که مراقد موسوم به «بنات الحسن» به دو دختر امام حسن(ع) تعلق دارند. با این حال، منابع تاریخی درباره تعداد دختران آن امام و محل دفن آنان دچار اختلافنظرند. نبود شواهد قطعی و مستند در این زمینه موجب شده تا برخی پژوهشگران، این زیارتگاهها را نمادین بدانند، نه لزوماً تاریخی و واقعی.[۷]
دیدگاه مخالفان انتساب
حسین ابوسعیده در کتاب «بنات المعصومین» نتیجهگیری میکند که امام حسن مجتبی(ع) دارای شش دختر بوده است که همگی در مدینه زندگی کرده و در همانجا دفن شدهاند. در میان آنان، «فاطمه بنت الحسن» شناختهشدهترین چهره است؛ وی با امام سجاد(ع) ازدواج کرد و مادر امام محمد باقر(ع) شد. بهگفته ابوسعیده، فقط نسل فاطمه بنت الحسن ادامه یافته است.[۸] وی در ادامه، مزارهایی را که در استانهای مختلف عراق به دختران امام حسن(ع) نسبت داده شده است، فاقد اعتبار تاریخی دانسته و آنها را جعلی میخواند. به باور او، هیچ سند معتبر تاریخی برای اثبات انتساب این بقعهها به دختران امام وجود ندارد و برخی از این نسبتها صرفاً بر پایه باورهای محلی یا انگیزههای سودجویانه شکل گرفتهاند.[۹]
برخی پژوهشگران عراقی بر اهمیت تفکیک میان احترام مذهبی و تحقیق علمی تأکید دارند. به باور آنان، بزرگداشت شخصیتهای دینی ارزشمند است، اما نباید مانع بررسیهای مستند تاریخی شود؛ چرا که پذیرش بیچونوچرای روایتها و مراقد بدون پشتوانه معتبر، خطر تحریف تاریخ را در پی دارد.[۱۰]
دیدگاه موافق انتساب
نویسنده کتاب «مرقد السیدة الشریفة بنت الحسن(ع)» اعتبار مراقد «بنات الحسن» را از منظر عرف و شهرتِ پذیرفتهشده در فرهنگ اسلامی و عربی بررسی کرده و ساخت بارگاه برای زنانِ دارای جایگاه دینی یا اجتماعی را امری رایج میداند.[۱۱]
او ضمن پذیرش دیدگاه نسبشناسانه حسین ابوسعیده درباره نام دختران امام حسن(ع)، توضیح میدهد که بسیاری از زنان علوی در طول تاریخ از نسل آن امام بودهاند و عرفاً با عنوان «دختران حسن» شناخته میشدهاند. نمونهای از این موارد، مرقدی در سدة الهندیة است که به دختران حسن مثنی نسبت داده میشود و این الگو در دیگر زیارتگاهها نیز دیده میشود.[۱۲]
پانویس
- ↑ فقیه بحرالعلوم، زیارتگاههای عراق: معرفی زیارتگاههای مشهور در کشور عراق، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۷۶و۷۷؛ ص۵۴۱.
- ↑ سامی جواد کاظم، «حكاية تعدد مراقد بنات الحسن(ع)، وکالة انباء براثا.
- ↑ ابوسعیده، بنات المعصومین، ۱۴۳۶ق، ص۷۹.
- ↑ «ما هی حقيقة القبور والمزارات المنسوبة إلى بنات الإمام الحسن(عليه السلام)؟»، مرکز الابحاث العقائدیة.
- ↑ الکریطی، مرقد السیدة الشریفة بنت الحسن علیهالسلام، ۱۴۴۰ق، ص۲۱-۲۹.
- ↑ الکریطی، مرقد السیدة الشریفة بنت الحسن علیهالسلام، ۱۴۴۰ق، ص۲۶.
- ↑ «بررسی بنات الحسن نجف»، سایت کربلاتور.
- ↑ ابوسعیده، بنات المعصومین، ۱۴۳۶ق، ص۷۰.
- ↑ ابوسعیده، بنات المعصومین، ۱۴۳۶ق، ص۷۹.
- ↑ سامی جواد کاظم، حكاية تعدد مراقد بنات الحسن(ع)، وکالة انباء براثا؛ غسان، قبور بنات الامام الحسن ع، سایت المجیب.
- ↑ الکریطی، مرقد السیدة الشریفة بنت الحسن علیهالسلام، ۱۴۴۰ق، ص۲۶و۲۷.
- ↑ الکریطی، مرقد السیدة الشریفة بنت الحسن علیهالسلام، ۱۴۴۰ق، ص۲۸و۲۹.
منابع
- ابوسعیده، حسین، بنات المعصومین، بیروت، مؤسسة البلاغ، ۱۴۳۶ق.
- الکریطی، حاکم حبیب، مرقد السیدة الشریفة بنت الحسن علیهالسلام، ۱۴۴۰ق.
- سامی جواد کاظم، «حكاية تعدد مراقد بنات الحسن(ع)»، وکالة انباء براثا، تاریخ درج مطلب: 2010-03-03.
- غسان، «قبور بنات الامام الحسن ع»، سایت المجیب، تاریخ بازدید مطلب: ۷ مهر ۱۴۰۴ش.
- فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی، زیارتگاههای عراق: معرفی زیارتگاههای مشهور در کشور عراق، تهران، مشعر، ۱۳۹۵ش.
- «ما هي حقيقة القبور والمزارات المنسوبة إلى بنات الإمام الحسن(عليه السلام)؟»، مرکز الابحاث العقائدیة، تاریخ درج مطلب: ۷ محرم ۱۴۲۴ق.
- «بررسی بنات الحسن نجف»، سایت کربلاتور، تاریخ بازدید مطلب: ۷ مهر ۱۴۰۴ش.